Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
«Birinshi atym Gerkez de, elim – Etrek,
Taban jetpes jerlerge jyrym jetpek.
Maqtymquly atandym búgin mine,
О́zim – ańyz, ózim – kúı, ózim – ertek».
Uly aqyn alǵashqy dáristerin ákesi Devletmehmet Azadıden alǵan, sol kisiniń ilimin jáne aqyndyq ónerin jalǵastyrǵan. Jas kezinen óner-bilimge qumartyp, Halach aýdanyndaǵy Ydyrys baba medresesinde oqıdy. Hıýa qalasyndaǵy Shırǵazy medresesinde, Buhara qalasyndaǵy Gógeldash medreselerinde shamaly ýaqyt bilim alyp, arab-parsy tilderimen qatar shyǵys túrik tilin úırengen. Jazylǵan derekterge qaraǵanda, jıyrma jastan asa óleńderinde «Maqtymquly» degen atyn qoldana bastaǵan sekildi.
Maqtymquly din taqyrybyndaǵy shyǵarmalarynda Muhammed paıǵambarymyz, basqa da paıǵambarlar týraly mahabbat pen súıispenshilik, jalpy adamdyq qasıet jáne ulttyq qundylyqtar, adamnyń materıaldyq jáne rýhanı ómirin shynaıy jyrlap, shyǵarmalarynda ónege-ósıet aıtyp otyrǵan. Jaqsylyq pen jamandyq, erlik pen qorqaýlyq, ashtyq pen toqtyq, sulýlyq pen jaýyzdyq psıhologııalyq paralellızmmen jyrlanady. Oıshyl aqyn shyǵarmalarynda durys qulshylyqty, aqıqatty nasıhattaǵan.
Túrik ádebıetiniń alǵashqy tizbelik klassıfıkasııasyn jasaǵan ádebıettanýshy ǵalym Mehmet Fýat Kóprúlú Maqtymqulyny Ahmet Iаsaýıdiń izbasary Nakshı bendı sheıhynyń dárisin tyńdaǵan degen derek aıtady. Maqtymquly bir óleńinde «Aýa raıymnyń ıesi Ahmet Iаsaýı» dep jazǵan.
Ahmet Iаsaýı, Fırdoýsı, Iýnýs Emre, Álisher Naýaı sekildi uly aqyndar Maqtymquly shyǵarmashylyǵynyń damýyna jáne aqyndyq tabıǵatynyń qalyptasýyna aıryqsha áser etken. Maqtymquly jyrlary tereń oıymen, fılosofııalyq jáne dıdaktıkalyq sarynymen erekshelenedi. Ol – ózi ómir súrgen dáýirdiń áleýmettik jáne mádenı qasıet-qaǵıdalaryn jyrlarynda dáriptep, ǵasyrdan-ǵasyrǵa jetkizgen oıshyl aqyn.
Zamanymyzdyń zańǵar jazýshysy Shyńǵys Aıtmatov: «HVIII ǵasyr Maqtymquly óleńderiniń ǵasyry boldy. Maqtymqulynyń ǵasyrdan-ǵasyrǵa jetken jyr murasy halyqaralyq óleń áleminde óziniń laıyqty baǵasyn aldy. Ol júregi sóılegen fılosof bolatyn», degen eken. Bul – Maqtymquly shyǵarmashylyǵyna dál berilgen baǵa. Basynan ótkizgen san qıly zamandarda da túrikmen halqy ádebı-rýhanı qundylyqtaryn joǵaltqan emes. «Kórǵuly», «Shahsenem-Ǵarip», «Láıli-Májnún», «Tahır-Zýhra», «Qorqyt ata» sekildi halyq dastandary tildiń joǵalmaýyna jáne ádebıettiń jalǵasýyna negiz boldy. Osy ýaqyttyń fılosof aqyndary Devletmehmet Azadı men Maqtymquly túrikmen halqyn birlikke shaqyryp, bir memleket bolýǵa, bir tý astynda tatý-tátti ómir súrýge úndegen.
«Bar adamǵa ortaq bolsa dastarqan,
Kóńilder de shyǵar edi bir jerden» degen Maqtymquly jyry óz zamanynda ańyzǵa aınaldy. Mahtymqulynyń tili jeńil jáne túsinikti bolǵandyqtan, onyń jazǵan óleńderi osy kúnge deıin aýyzdan-aýyzǵa tarap, el ishinde saqtalyp qalǵan. Shyǵarmalarynda shaǵataı ádebıetiniń áseri bar delinedi.
Túrikmen ádebıetiniń negizin salǵan Maqtymquly, óz zamanyndaǵy adamdardyń kúndelikti ómirde qoldanǵan sózderin, keshken tirligin ilmekpen ilip otyryp jazǵandaı. Mysaly, bir óleńinde ol:
«Jamanǵa sabyr ber, myń kere,
Jaqsyǵa shúkir ber, kúndeme.
Imansyz júrekten shyraıly júz kútpe,
Tappasań tátti sóz... úndeme» dep jyrlaıdy.
Maqtymquly – túrikmen ádebıetiniń ǵana emes, túrikmen halqynyń da danagóı ustazy. Aqyn dástúrli túrikmen ádebıetin damytyp qana qoımaı, sol zamandaǵy túrikmen halqynyń rýhyn jandandyrdy. Fılosof – aqyn 150 jyldan keıin bolatyn túrikmen birligin túsinde kóre bilgen delinedi. Onyń shyǵarmalarynan XVIII ǵasyrdaǵy túrikmenderdiń ádebı jáne mádenı ómirleri keste sekildi kóre alasyz. Aqyn shyǵarmalarynda halyqty jaqsylyqqa jáne aqıqatqa úndegen, dinge qulshylyq etýge shaqyrǵan. Alla Taǵalaǵa sengen ár quldyń kóńiliniń jáne aqyrette tórt jaǵynyń teń bolýyn jyrlap, halyqtyń júregine izgilik sepken.
Maqtymquly Muhammed (s.a.s.), Ibrahım, Musa, Dáýit, Isa, basqa da paıǵambarlarymyz týraly kóptegen ulaǵatty sózder jazyp, jan dertiniń shıpasyn solardan izdegen.
«Nuh Paıǵambar,
bir jutym-aq aýa bershi, qysyldym,
О́mir – mánsiz, júrek – jansyz,
kóńilim – sher, ishim – muń!
Qyzyr, Ilııas, Zákárııa, Qabýs,
Musa paıǵambarym,
Qııas, Ǵımran pirlerim!
Shapaǵatpen shıpa bershi, meniń dertti
janyma jaryǵyńdy túsirgin!»
Maqtymquly Qurandaǵy keıbir máselelerdi meńzegen, keıbir paıǵambarlardyń naqyldarynda qoldanylǵan súre aıattaryn óleńderinde qoldanyp, olardyń ómirlerinde bolǵan oqıǵalardy jazǵan.
Pendeniń dúnıede paıdaly ister jasaý kerektigin, beskúndik pánı jalǵannyń tek bir ǵana egin dalasy ekendigin jáne erteńgi kúni Allanyń aldyna barǵanda ekken jemisiń ózińnen buryn jetetinin bir óleńinde bylaı keltirgen:
«Arǵymaq-dúnıe kórgen tústeı,
Uqpassyń aýyrdy ıyqqa túspeı.
Bos kelip, bos ketkenderdiń,
Jalǵandaǵy tirligi jaman isteı».
Taǵy bir shyǵarmasynda jamandardyń orny jahannam ekendigi, jaqsylardyń isiniń ózinen buryn jetetindigi baıandalady:
«Adassań joldan – baratyn jeriń tarylar,
Qaıyrly is qylsań – keýdeńe laǵyl taǵylar.
Zalymnyń oıy – laýlap janǵanda ot bolyp,
Jaqsyǵa dáıim jánnattyń buıyrar baǵy bar».
Túrikmenniń uly aqyny Maqtymquly Pyraǵynyń jyrlary taqyryptyq aýqymdylyǵy jaǵynan talbesikten jer besikke deıingi aralyqty qamtıdy. Sondyqtan da onyń shyǵarmalary halyq júregine jaqyn. Túrikmender arasynda Maqtymquly jyrlary maqalǵa, qanatty sózge aınalyp ketken. Ultjandy, sabyr men raqymdy, qanaǵat pen toqtamdy jan-júregine sińirgen, rýhanı baı, taqýa, sabyrly, jomart, durys dep sengen shyndyqtaryn qoryqpaı aıta bilgen, júregi taza aqyn Maqtymquly Pyraǵynyń óleńderi ózi ómir súrgen dáýiriniń mádenıetin, ómirnamasyn, ónernamasyn kórsetedi.
Marjan ERShÝ,
aqyn, aýdarmashy, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty
