Saýdadaǵy teńsizdik pen ádiletsizdik
Bastamashy top memlekettik organ ókilderimen zań jobasy boıynsha kezdesken soń usynystyń eń mańyzdy tustary maquldanbaı qalama degen kúmán týdy. Jaýapty organdar tarapynan aıtylǵan túrli ýáj osyndaı oıǵa ıtermeleıdi. Ondaǵy múdde qaıshylyǵynyń máni nede, sondaı-aq otandyq azyq-túlik óndirýshi naryqtaǵy ornyn nelikten sheteldik básekelesine berip qoıǵan? Ony sala mamandary túsindirdi.
Azyq-túlik qaýipsizdigi men ulttyq ekonomıkanyń ósý máselesi ishki azyq-túlik óndirisin arttyrý arqyly sheshiledi. О́nerkásiptik segment úshin bul salada birtindep qolaıly jaǵdaı jasalyp jatqandyqtan, onyń ósý áleýeti joǵary. Alaıda, otandyq ónimniń tutynýshyǵa jetý jolynda, ásirese sońǵy kezeńde, saýda jelilerinde satylýynda eńserilmeıtin kedergiler týady. Sebebi otandyq óndirýshi ishki naryqta ónimin erkin satý múmkindiginen shektelgen. Onyń múddesi rıteıl múddesimen sáıkes kelmeıdi.
«Jergilikti saýdadaǵy ádiletsizdik pen teńsizdik týraly aıtyp júrmiz. Iri saýda jelilerine ımport ónimin satý tıimdi. О́ıtkeni ımport joǵary marjaǵa ıe. Sondyqtan olarǵa reseılik, belarýstyq jáne basqa da ımporttyq ónimder qyzyq. Al otandyq ónim qaldyq prınsıpimen satylady. Sonyń saldarynan kásiporyndar bar qýatynyń jartysyna deıin ǵana júktelip, jarym-jartylaı jumys isteıtindikten otandyq óndirýshiniń kirisi tómendep, memlekettik bıýdjetke túsetin salyq azaıady», deıdi «Qazaqstan sút odaǵynyń» dırektory Vladımır Kojevnıkov.
Memleketke otandyq bólshek saýdanyń birjaqtylyǵyn ákimshilik retteý quralynyń kómegimen túzetý usynyldy. Bul pozısııa erkin naryqtyq básekelestik jaǵdaıynda qolaıly bolyp kórinbeýi múmkin. Áıtse de, zań jobasynyń avtorlary óndiris pen saýda sektory arasyndaǵy qarym-qatynastyń osy kezeńinde memleket aralaspasa úlken shyǵyndarǵa uryný qaýipi tónetinine senimdi.
«Otandyq ónimdi naryqta teń quqyly negizde satýdy jolǵa qoıý – ulttyq ekonomıkanyń da, azamattardyń da múddesine saı. Bul zań jobasy dál osy maqsatty kózdeıdi», dedi V.Kojevnıkov.
Sórelerdegi monopolııa
Eldiń barlyq aımaǵynda, árbir qalada ózindik saýda monopolııasy bar. Ádette ol básekelesi joq bir-eki iri saýda jelisi. Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttigi daıyndaǵan esepte naryqtyń shoǵyrlaný deńgeıi óte joǵary ekeni aıtylǵan. Bul fakt jergilikti jetkizýshiniń jaǵdaıyn odan ári qıyndatady. Mundaı «tar» saýda arnasynda olardyń ónimin ilgeriletetin balamasy joq. Buǵan qosa, kez kelgen saýda jelisi óz shartyn qoıyp, taýardy tómen baǵamen, keıde ózindik qunynan da arzan satýǵa májbúrleıdi.
«Saýda jelilerimen jasalǵan kelisimder tek solardyń múddesine baǵyttalǵan. О́z ónimin ádil baǵamen satýǵa múmkindigi joq óndirýshide damý túgil, aǵymdaǵy qajetin qamtamasyz etýge qarjy qalmaıdy. Nátıjesinde, jergilikti óndiris óz qýatynyń tek tórtten bir bóligin paıdalanady, óndiris kólemi azaıady, bıznes jabylady, jumys oryndary joıylady, aqyry salyqtyq túsim qysqarady», dep problemamen bólisti Azyq-túlik sektory salalyq odaqtar alıansy.
Mamandardyń aıtýynsha, otandyq sýpermarketterdiń sóreleri ımporttyq ónimderge toly. Kórshi elderdiń iri kásiporyndaryna jelilik saýda erejesine beıimdelý ońaı. Sondyqtan otandyq azyq-túlik óndirýshiniń jaǵdaıy áý bastan-aq álsiz pozısııada qalyptasady.
«Ishki saýdany iri oıynshylar óz qaramaǵyna túgel alǵan. Olar óz erejesin bekitip, basymdyqtardy da ózderi belgileıdi. Máselen, reseılik jetkizýshi bizdegi saýda jelisine ońaı enip, erkin saýda jasaıdy. Tipti óz úlesin arttyrý qajet bolǵanda dempıngke barýdan taıynbaıdy. Al Reseı naryǵy Qazaqstan ónimderi úshin jabyq», deıdi Qazaqstannyń Saýda kásiporyndary qaýymdastyǵynyń prezıdenti Jibek Ájibaeva.
Eldiń ishki naryǵyndaǵy ımporttaýshylardyń manıpýlıasııasyna qatysty kóp oqıǵa jınalǵan. Dempıng, ásirese aýyl sharýashylyǵy ónimderi salasynda, qazaqstandyq taýar óndirýshilerdi bankrottyqqa jaqyn jaǵdaıǵa jetkizedi. Alaıda bul máselege qarsy naqty áreket etý múmkindigi joqtyń qasy.
Jibek Ájibaeva shaǵyn bólshek saýda oryndarynyń taǵdyryna da alańdaýshylyq bildirdi. Olardy jelilik alpaýyttar júıeli túrde simirýde. Al shaǵyn dúkender men jergilikti bazarlar otandyq óndirýshilerdi qoldaıdy. Olar fermer ónimin az mólsherde qabyldap, satylymǵa shyǵarady. Al iri jeliler ımporttyq ónimderdi úlken kólemde ári tómen baǵamen satyp alýǵa basymdyq beredi.
Zańsyz retro-bonýstar
Saýda jelisiniń monopolııalyq jaǵdaıy tek óndirýshige ǵana emes, tutynýshyǵa da keri áser etedi. «Qazaqstan Qus ósirýshiler odaǵynyń» prezıdenti Rýslan Sháripovtiń aıtýynsha, saýda jelisinde jergilikti ónimniń óndirýshi baǵasy men sóre baǵasynyń aıyrmashylyǵy 40-50%-ǵa deıin jetedi. Bul rette resmı túrde tek retro-bonýs dep atalatyn qosymsha tólem moıyndalady.
Shyn máninde, el zańnamasynda saýda salasyndaǵy syıaqylardy belgileý máselesi naryqtyń ózine tapsyrylǵan. Bul saýda jelileri men iri dúkenderge óndirýshige óz shartyn tańýǵa múmkindik beredi. Áleýmettik mańyzy bar ónimge saýda ústemesine zań tyıym salǵanymen, basqa sanattaǵy taýarlarǵa tek 5%-dyq shekteý qoıylǵan.
Alaıda, azyq-túlik óndirýshileriniń aıtýynsha, retro-bonýs is júzinde kez kelgen rıteılerde bar jáne ol oıdan shyǵarylǵan «qyzmetter» úshin tólenedi. Muny Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttiginiń sońǵy esebi de rastaıdy. Anyǵy saýda jelileri tabysynyń 70%-y túrli syıaqydan, al tek 30%-y saýda ústemesinen quralady. Sonymen qatar, jetkizýshi kózge kórinetin sórege ónimin qoıý úshin qosymsha aqy tóleýge májbúr. Sonyń saldarynan otandyq ónim dúkenniń eń alys sóresine ornalasady, bul onyń satylymyna keri áser etedi.
«О́ndirýshi óz elinde taýaryn sata almaı jatsa, al memleket erkin básekelestikti qorǵaý kelisimin syltaýratyp, jaǵdaıdy túzetýge tyryspasa – bul durys qabyldaýǵa bolmaıtyn jaǵdaı. Sondyqtan memlekettik organdar bizdiń pikirimizdi eskerip, zań qabyldanady dep úmittenemiz», deıdi Rýslan Sháripov.
Retro-bonýs zań jobasyn ázirleýshilerdiń nazarynan tys qalmady. Olar «Saýda qyzmetin retteý týraly» zańynan «syıaqy» uǵymyn múldem alyp tastap, azyq-túlik jetkizýshilerine qatysty mundaı syıaqy belgileýge tyıym salýdy usynady.
San bar, sapa joq
Otandyq rıteıldegi teńsizdikti túzetý úshin zań jobasynda azyq-túlik sektorynyń qazirgi qıyn jaǵdaıyna sáıkes ákimshilik shara engizýdi usynady. Naqty qadam retinde saýda jelilerin otandyq ónimdi sórelerde basym oryndarmen qamtamasyz etýge mindetteý, qazaqstandyq taýarǵa saýda sóreleriniń keminde 60%-yn berýge kepildik berý, otandyq ónimniń saýda jelilerine qoljetimdigin shekteýge zań júzinde tyıym salý qarastyrylǵan.
Iri sheteldik jetkizýshilerdiń azyq-túlik ımportynyń ústemdigin joıý úshin saýda jelilerine tólenetin túrli tólemdi retke keltirý mańyzdy. Sonymen qatar, Qazaqstan shekarasyn azyq-túlik qaýipsizdigi men ulttyq zańnama talaptaryna sáıkes kelmeıtin ónimderdiń kirýinen senimdi qorǵaý qajet. Sala odaqtarynyń aldyn ala baǵalaýyna qarasaq, azyq-túlik óniminiń ártúrli sanaty boıynsha Qazaqstan naryǵynyń 40%-ǵa deıingi úlesi «sur» shema jolymen engizilgen sapasy kúmándi ımportqa tıesili.
Azyq-túlik salasynyń odaqtary óziniń birtutas ustanymyn qalyptastyryp, depýtattyq zań jobasyn qoldady. Olardyń pikirinshe, bul zań qabyldanǵan jaǵdaıda otandyq óndirýshige degen kózqaras ózgeredi ári olar óz elinde óndirilgen ónimderdi teńdeı ári tıimdi satýǵa múmkindik alady.
Qazirgi jaǵdaıdy saqtap qalý – ulttyq naryqtyń bolashaǵyn kúmándi etý degen sóz. Otandyq ónimderdiń jergilikti saýdadaǵy úlesi tómendeı beredi. О́ndiris quldyraıdy, otandyq taýar óndirýshilerden túsetin salyq azaıady. Al tutynýshy ol úshin tańdaýdy rıteıl jasaıtynyna kónip júre bermek.
