Osyndaı bastamany kótergen Elbasy N.Nazarbaev osy ýaqytqa deıin kóptegen tarıhı pikirtalasqa arqaý bolyp, ekiushty pikirler týyndatqan Qazaq handyǵy tóńiregindegi áńgimege núkte qoıdy. Árıne, qazaq halqynyń túp-tamyry sonaý ekinshi myńjyldyqtardan bastaý alatynyn tarıhshylar aıtyp júr, biraq memleket retinde qalyptasýy Qazaq handyǵy tusynda ekenin de tarıhı derekter joqqa shyǵarmaıdy.
Elbasy Ulytaýdaǵy suhbatynda Eýrazııa keńistigindegi memlekettik dástúrdiń úzilmeı jalǵasyp kelgendigin, ǵundardan bastaý alǵan osy úderistiń kók túrikter, Altyn orda arqyly sabaqtasyp, Qazaq handyǵyna jetkendigin aıtqan bolatyn. Qazaq handyǵynda bılik etken handar tusynda zańdar jınaǵy mańyzdy ról atqarady. Qazaq handary sol zamannyń talabyn eskerip, zańdardy meılinshe jetildirip otyrdy.
Zańdar jınaǵynyń eń bir jetildirilgen tusy Qasym hannyń tusynda oryn aldy. Qasym han ózi bılik júrgizgen jyldary qazaq qoǵamyndaǵy quqyq-normalardy retteý maqsatymen alǵashqy qazaq zańy – «Qasqa joldy» jaryqqa shyǵardy. El basqarý júıesinde ata jolyn ustanǵan Qasym han zaman ereksheligine oraı, jańa ortaǵa sáıkes jańa nızam júıesin engizedi. «Qasym hannyń Qasqa joly» atalatyn bul kóne jarǵy sol kezdegi qazaq qaýymynyń qoǵamdyq jáne quqyqtyq zańdaryn qalyptastyrady, ádet-ǵuryp, turmys-salt erejelerin baıyptaıdy, jeke adamdar arasyndaǵy rý-taıpalar men qoǵamdyq toptar arasyndaǵy qatynas júıesin taǵaıyndaıdy.
Qazaq Ordasynyń memlekettik negizderi de osy «Qasqa jolda» kórinis tapqan tárizdi. Zertteýshi-ǵalymdardyń pikirlerinshe, ol bes bólimnen turady: Jekemenshik normalaryn retteıtin quqyq, Áskerı isterge baılanysty quqyq normalary (mindetkerlik), Qylmystyq quqyq normalary, Halyqaralyq quqyq normalary jáne elshilik etıket týrasynda, Qaýymishilik jáne qaýymaralyq mindetkerlik qatynastary. «Qasym hannyń qasqa joly» bir ǵasyrdaı óz qyzmetin atqarǵan soń, tıisti tolyqtyrýlar men ózgerister engizilip, Esim hannyń (1598-1645 jj.) tusynda «Esim hannyń eski joly» dep atalǵan zańdyq júıe ómirge keldi. Atalǵan eki zań júıesi esh ózgerissiz HVII ǵasyrdyń aıaǵy nemese HVIII ǵasyrdyń basyna deıin qazaq jurtynyń ıgiligine qyzmet etti. Esimniń nemeresi, Jáńgirdiń bel balasy Táýke handyq qurǵan HVII ǵasyrdyń aıaǵy HVIII ǵasyrdyń basy – qazaq eliniń abyroıy asyp, kósegesi kógergen erekshe bir kezeńi boldy. Qazaq qoǵamynda birtutastyq pen yntymaq ornatýǵa dáneker bolǵan ejelgi ereje – qaǵıdalardyń úlgili nusqasy, halyqtyń tártip nızamynyń, salt-dástúriniń júıeli jıyntyǵy – ataqty «Jeti jarǵy» edi.
«Jeti jarǵy» – dana babalarymyzdyń «Qasym hannyń qasqa joly», «Esim hannyń eski joly» dep atalatyn memleket basqarý men halyq bıleýdiń qalyptasqan josyqtaryn negizge alyp, saharanyń sol zamandaǵy turmys-tirshiligine, qoǵamdyq, áleýmettik ahýalyn eskere otyryp, keleshektiń qamyn oılap, jan-jaqty baıyptalǵan zańgerlik uly murasyn qaldyrdy. «Qasqa jol» men «Eski jol» zańdaryn tolyqtyryp, eleýli ózgerister engizip damytqan Táýke han burynǵy bes taraýǵa taǵy da eki taraý qosyp, «Jeti jarǵy» dep atady. Bul jańadan qosylǵan eki taraý: jer daýy týraly zań men qun daýy týraly zań edi. «Jeti jarǵyny» qazaq halqy negizinde HIH ǵasyrdyń ortasyna deıin qoldanylyp keldi.
Al keıbir normalary Qazan tóńkerisine deıin tolyǵynan qoldanyldy, qoǵamdyq qatynastardy retteý fýnksııasyn tıimdi atqaryp keldi. Qazaq handyǵy dáýiri HVI-HVIII ǵasyrlarda, ıaǵnı qasqa joldy Qasym han, eski joldy Esim han, Jeti jarǵyny shyǵarǵan Táýke han tusynda basqarý júıesi handyq bılikke negizdelgen, saıası jaǵynan ortalyqtanǵan, birutas, quqyqtyq memleket boldy. Osy kezeńde Qazaq handyǵynyń kórshi ornalasqan memlekettermen baılanysta bolyp, olarmen saýda, saıası máselelerin sheshý zań júıesi arqyly anyqtaldy.
Qazaq handarynyń negizgi zańdary Qazaq handyǵyn osy kezde memleket retinde tanytyp qana qoımaı, onyń saıası-áleýmettik, ekonomıkalyq damýyna yqpal etti. «Qasqa jol», «Eski jol», «Jeti jarǵy» zańdaryn dúnıege ákelgen qazaqtyń danyshpan da kóregen handary tek qazaq degen halyqtyń ıgiligi, turaqty, tynysh turmys-tirshiligi, kishkentaı ǵana memlekettiń órkendeýi jolynda kúresip, qyzmet etti.
Janat SARBOZOVA,
Eńbekshi aýdandyq sotynyń bas mamany.
Shymkent.
