О́rkenıet órisi

Jasampazdyq jolbasshysy

Elbasy Joldaýy jańa bıikterge bastaıdy

О́rkenıet órisi

Elbasy Joldaýynda bıylǵy jyl eli­miz Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna qa­dam basqan qasterli jyl ekenin atap, ótken kezeńderde ıgergen bıik belester men alǵan asýlarymyzǵa laı­­yqty baǵa­syn berdi. Sonyń aıqyn kórinisi osy merzim ishinde Qazaqstan álemdik daǵ­darystar men qaýip-qatar­ler­ge jaýap bere alatyn, olardy eń­se­rýge qabiletti irgeli memleketter qata­ry­nan oryn al­ǵa­ny bolyp otyr. 90-shy jyldardyń bas kezi men or­tasynda memleketimizdiń taǵ­dy­ry qyl ústinde turǵanyn eskersek, bul tabys­tyń órleý jaǵdaıynda aıy­ryq­sha atap aıtarlyq mańyzǵa ıe bol­ǵanyn sezine túsemiz. Qazaqstannyń tarıhı jetistikteri Ult Kóshbasshysy N.Á.Nazarbaevtyń memlekettik qaıratkerligimen tikeleı baıla­nys­ty. Elbasy jahandyq deńgeıdegi saıa­sı lıderler qatarynan kórindi. Onyń tikeleı basshylyǵymen 2010 jyly Qa­zaqstan EQYU-ǵa tóraǵalyq etip, uı­ym­nyń qyzmetin jańa sapalyq deń­geıge kóterdi. EQYU-nyń VII sammıtinde qabyldanǵan Astana deklarasııasy álem­degi beıbitshilikti nyǵaıtýǵa zor úl­es boldy. Ile-shala ótkizilgen VII Azıa­d? a oıyndary Qazaqstan abyroı­yn álemdik qaýymdastyq aldynda kótere tústi. Al­dymyzda Islam Konferen­sııa­sy Uıy­myna tóraǵa bolýdyń bedeldi min­deti tur. Qazaqstan buryn-sońdy ja­han­dyq deń­geıdegi abyroıǵa ıe bolǵan emes. Bul – úlken tarıhı jetistik. Keńes odaǵy ydyraǵannan keıingi den­dep ketken ekonomıkalyq jáne qar­jylyq daǵdarys 1994 jyly eń qıyn shegine jetken edi. Sol jyly Qazaqstan halqynyń tabysy 1991 jylmen salys­tyrǵanda 3,5 esege azaıyp, 2400 AQSh dollarynan 700 dollarǵa deıin kemip ketkeni áli esimizde. Jumyssyzdyq, kedeıshilik, áleýmettik ınfraqurylymnyń kúıreýi el halqynyń eńsesin basyp jibergen bolatyn. О́tpeli kezeńniń ba­syn­da túrli «sáýegeıl­er­diń» Qazaq­stan­nyń táýelsiz memleket retinde aıaǵynan tik turyp, ómir súre ala ma, joq pa degen kúmándi kózqarasta bolǵany da aqıqat. Alaıda, naǵyz memleket qaıratkeri, saıasat darabozy bola bilgen Elbasy N.Á. Nazarbaevtyń basshylyǵymen kópetnos­ty Qazaqstan halqy ótpeli kezeńniń qıynshylyqtaryn syr bermeı asa qysqa merzimde eńserip áketti. Daǵ­da­rystan shyǵýdyń jáne jańarý jolyna túsýdiń tarıhı baǵdarlamasy – «Qazaq­stan-2030» – «Barlyq qazaqstandyq­tar­dyń ósip-órkendeýi, qaýipsizdigi jáne ál-aýqa­ty­nyń artýy» atty respýblıka hal­qyna arnaǵan Prezıdenttiń alǵashqy Joldaýy jaryqqa shyqty. Qazaqstan halqy osy batyl da jańashyl, strate­gııa­lyq mańyz­daǵy Joldaýdy iske asy­rýǵa uıym­shyldyq úlgisimen judyryq­taı jumyl­dy. Daǵdarysqa qarsy jal­py­halyqtyq kúres basynda Prezı­den­ti­miz­diń ózi júr­di. Qazaqstan memleketi damýyndaǵy Prezıdenttiń qoltań­basy men pozısııa­sy halyqqa qanaǵat­tanarlyq sezim serpinin týǵyzdy. El halqynyń áleýmettik-ekonomıka­lyq jaǵdaıy men adam faktoryn Elbasy birinshi orynǵa qoıyp otyrýdy óziniń basty maqsat-muraty sanady. Sonda ǵa­na ilgerileý bolatynyn atap kórsetti. О́m­ir ózi dáleldep bergendeı, solaı bol­dy da. Qazaqstan ótpeli kezeńdegi daǵ­darystan shyrmalyp qal­maı, tez shyǵyp, damýdyń sara jolyna tústi. Jańa ál­emdegi jańa Qazaqstandy qurýdyń jasampaz úderisi bastaldy. Bıylǵy Pre­zı­denttiń «Bolashaqtyń irgesin birge qa­laımyz!» atty Joldaýyn da Qazaqstan halqy asqan rızashylyq sezimmen qa­byl­dap, qoldap, qýattaý ús­tin­de. Elba­symyz bul Joldaýynda Qa­zaqstandy kórkeı­tý­diń jáne memlekettilikti ny­ǵaı­týdyń jańasha alǵa basýdyń ilgerileý satyla­ryn anyqtap, aıǵaqtap berdi. Kemeldi keleshegimizdiń keńistigine jol siltedi. Táýelsizdigimiz bastaý alǵan jyl­dar­da Qazaqstan álemdegi eń kedeı memleketter qatarynda bolsa, qazir elimiz orta damyǵan elderdiń aldyńǵy qataryna ornyǵýǵa qol jetkizdi. Onyń naqtyly nátıjesin mynadan-aq kórýge bolady. Jıyrma jylda Qazaqstan sııaqty ishki jalpy ónimin 12 esege arttyra alǵan memleketter joqtyń qasy ekendigin sa­rap­shylar jarysa jazýda. Aldaǵy ýa­qytta óndi­ris­tiń, shıkizattyń sıpatyn jeńe otyra, elimizdiń naǵyz básekege qabiletti memleketke aınala alatyn­dyǵyna álem sarap­shy­lary eshqandaı da kúdik keltirmeı, senimdi qaraıdy. 1991-1996 jyldary Qazaqstan bar­lyq ekonomıkalyq kórsetkishteri boıyn­sha keri ketý deńgeıinde bolsa, al 1997 jyldan bastap órleý, órkendeý jolyna tústi. Sol jyly elimiz 15 mlrd. AQSh dollary kóleminde ishki jalpy ónimin óndirse, bul kórsetkish 2005 jyly 56 mlrd. dollar, al 2010 jyly 150 mlrd. dollardan asqan. Osy merzim ishinde eldegi jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim kólemi 1997 jyly 1100 dollar, 2005 jyly 3900 dollar, al 2010 jyly 9000 dollarǵa jetken. Budan biz elimizdegi sóz ben istiń birligindegi qabysyp turǵan serpindi is-qımylǵa anyq kóz jetkize alamyz. Halyqtyń ál-aýqaty men memleket­tiń qýatyn aıǵaqtaıtyn negizgi kórset­kishterdiń eselep artýy Elbasy men onyń komandasynyń ǵylymı negizdelgen, ómir ózgeristerine sáıkes keletin saıasatynyń nátıjesi dep bilemiz. Saıası sharalardyń eń mańyzdysy jáne Qazaq­stannyń saıası ómirine ári onyń órke­nı­et jolymen jyljýyna erekshe yqpa­lyn tıgizetin rýhanı kúsh – Prezı­dent­tiń jyl saıynǵy el halqyna Joldaýy. Árbir Joldaýdyń óz erekshelikteri bar. Olar memleket aldyndaǵy ózekti taǵ­dyr­lyq máselelerge baılanysty ózgerip otyrady. Al barlyq joldaýlardy biriktiretin negizgi ıdeıa bireý. Ol – Qazaqstan memlekettiligin nyǵaıtý, eldi damyǵan órkenıetti memleketter qataryna qosý. Ár jyldardaǵy Prezıdent Joldaýy Qazaqstan sheship jatqan jáne sheshýge tıisti máselelerdiń aınasy ispettes. Joldaýlar qoǵamdyq qatynastardyń negizgi salalaryn túgel derlik qamtı oty­ra, olardy damytýdyń jáne jańartýdyń joldaryn anyqtap berdi. Sonymen qatar ár jylǵy Joldaýda eldiń damýynyń ty­ny­syn ashatyn, damýǵa sebepker bola­tyn jańa, tyń mindetter kún tártibine qoıylýmen qatar, oıdaǵydaı oryndal­ǵan isterge halyq aldyndaǵy berilgen esep jáne atqarylýǵa tıisti isterdiń jos­pary retinde de qarastyrýǵa bolady. Bıylǵy Joldaýda Qazaqstan álem­de­gi eń belsendi damýdaǵy memleketter qa­ta­rynda ekendigi aıtylǵan. Bul – búk­pe­si joq shyndyq. Qazaqstan ekonomıkasy 20 jylda 4 esege jýyq damyǵan. Al, daǵdarysy tereńdegen 1994 jylmen sa­lys­tyrsaq, bul kórsetkishtiń 12 esege ós­kenin kóremiz. Qazaqstannyń táýel­siz­dik jyldaryndaǵy ekonomıkalyq damý­ynyń kórsetkishteri Sıngapýr, Malaızııa, Ońtústik Koreıa, Polsha, Vengrııa sııaqty qarqyndy damyǵan elderden de asyp túsip otyr. Kóptegen sarapshylar Qazaqstandy damý qarqyny jaǵynan ál­em­degi 220 memlekettiń arasynda eń oz­yq orynda turǵan memleket dep esepteıdi. Qazaqstannyń ekonomıkalyq jańa­rý­y jyldamdyqpen júrgiziletin ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq damý saıasaty arqasynda eselene túsedi dep kútilýde. 2010 jyly bastalǵan ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyn or­yn­daý barysynda 152 jańa kásiporyn iske qosylyp, 24 myń adam turaqty ju­mys­pen qamtylsa, aldaǵy úsh jylda qo­sym­sha 294 jańa ınvestısııalyq jobalar iske asyrylatyny josparlanýda. Onyń nátıjesinde 161 myń turaqty jańa ju­mys orny ashylmaq. Munyń ózi qanshama halyqty kiriptarlyq muqtaj­dyǵynan shyǵaryp, áleýmettik jaǵynan jan-jaq­ty qamtamasyz etedi. Bıylǵy Joldaýynda Prezıdent aýyl sharýashylyǵyna erekshe yqylaspen kóńil bóldi. Elimiz agrarlyq el ekeni belgili. Agrarlyq salany naryqtyq jú­ıe­ge kóshirý, jalpy ekonomıkalyq daǵ­da­rys aýyl ekonomıkasynyń kúrt tómen­de­ýine ákelgeni belgili. Elimizdiń ekono­mıkasyn kóterýde, álemdik ekonomıkaǵa kirýde aýyl sharýashylyǵyn kóterýdiń mańyzdy rólin eskergen Prezıdentimiz 2000 jylǵy halyqqa Joldaýynda elimizde qalyptasqan ekonomıkalyq ahýal aýyldy kóterýge múmkindik beretinin, aýyldy qarjylyq qoldaý kerektigin atap, aýyldy kóterýdiń úsh jyldyq baǵ­darlamasyn bekitti. Osy baǵdarlamany iske asyrý nátıjesinde aýyl sharýa­shy­lyǵynda óndiriletin ónimder kólemi qysqa merzimde qarqyndy túrde damy­dy, azyq-túlikke ishki suranys negizinen otandyq ónimmen qamtamasyz etildi. Prezıdentimizdiń aýyldy kóterýge arnalǵan sol baǵdarlamasynda – aýyldy kóterý elimizde jalpy ekonomıkany damytýǵa mýltıplıkatıvti yqpal beretinin, aýylsharýashylyq ónimderi kó­le­miniń ulǵaıýy, ony qaıta óńdeıtin salanyń damýyna, aýyl sharýashylyǵy men qaıta óndeý kásiporyndaryn mate­rıaldyq resýrstarmen jabdyqtaıtyn salalardyń damýyna oń áser etetinin atap, aýylda orta jáne iri taýarly sha­rýashylyqtardyń sanyn kóbeıtý talap­taryn belgilegen edi. Osy usynystary men qoıǵan talaptaryn, álemdik ekono­mıkanyń damý qaǵıdalary turǵysynan saraptaǵanda, ǵylymı negizdelgenin, óm­ir­­sheńdigin kóre alamyz. Aýyldy kóterýge arnalǵan baǵdarlamanyń oryndalýy, aý­ylda oryn alǵan ońtaıly ózgerister sonyń dáleli bolarlyq. Bıylǵy Joldaýda aýyl sharýa­shy­ly­ǵyn budan buryn belgilengen ba­ǵyt­ta da­mytýmen qatar, mal sharýa­shy­ly­ǵyn kó­te­rýge erekshe nazar aýdarylǵan. Ol or­yn­dy. Elimizdegi jaıylymdy jer­diń kó­le­mi, etke degen suranys aý­yl­dy da­my­tý­ǵa aýyz toltyryp aıtar­lyq áserin tıgizedi. 2016 jyly et eksportyn 60 myń tonnaǵa jetkizý belgilengen, munyń qu­ny 4 mln. tonna bıdaı eksportyna teń. Bul maqsattyń oryndalýyna baı­la­nys­ty 130 mlrd. teńgelik nesıe re­sýrs­taryn bólý qarastyrylǵan. Bul qarastyrylǵan sharalar bir ja­ǵynan aýyldyq jerlerde qosymsha ju­mys oryndaryn ashýǵa múm­kindik berse, ekinshi jaǵynan aýyl tur­ǵyn­darynyń kiris kózine aınalady. Mu­nyń ózi maldyń barlyq túriniń asyl tu­qymdaryn jáne bas sanyn kóbeıtýge múmkindik beredi. Ýnıversıtet ujymy Prezıden­ti­miz­diń aýyldy kóterýge baılanysty belgilegen bıik maqsattarynyń oryndalýyna talap turǵysynan óz úlesterin qosýda. Birinshi – ýnıversıtette sapaly bilim berý, básekelestik qabilettiligi joǵary mamandar daıarlaý basty mindet dep belgilenip, osyǵan qol jetkizýde úlken sharalar atqaryldy: bilim berýde zamanaýı ınnovasııalyq tehnologııalar ıgerildi, ony ǵylym jáne óndirispen tyǵyz baı­lanystyrý júıesi qalyptasty, damyǵan elderdiń ozyq oqý oryndarymen tyǵyz baılanys ornady. Atqarylǵan sharalar bilim berý sapasyn joǵary satyǵa kó­te­rýge múmkindik berdi. Respýblıkamyzdyń asyl tuqymdy sha­rýa qojalyqtarynda júrgizilgen zert­teý­lerdiń nátıjeleri basqa sharýashy­lyq­tarda mal basynyń joǵary ónimdilik sapasyn kóbeıtýge múmkindik berdi. Res­pýblıkadaǵy mal basynyń jalpy jo­ǵary genetıkalyq áleýetindegi asyl tu­qymdy maldardyń úles salmaǵy artty. Atalǵan jetistikterdi óndiriste keńi­nen qoldaný aýyl sharýashylyǵynda ın­novasııalyq tehnologııany paıdalaný aýqymyn ulǵaıtyp, onyń ósip, damýyn arttyra tústi. Mysal retinde aıtsaq, egis sharýashylyǵynda kókónis ónim­di­ligin eselep kóterýge qol jetkizilýde. Iri qara mal ósirý salasynda asyl tuqymdy mal zaýyttarynda júrgizilgen jumystar nátıjesinde ár sıyrdan saýatyn sút ón­imd­iligi 5000-6000 kg. deńgeıine kóterildi. Ǵalymdarymyz respýblıkamyzdyń ár aımaqtaryndaǵy áleýmettik-kásip­ker­lik korporasııalarymen tyǵyz baıla­nys­ta 26 ınnovasııalyq jobalardyń nátıjeli iske qosylýyna ǵylymı kómek berýde. Solardyń ishinde Batys Qazaq­stan oblysynda mal bordaqylaıtyn, ár oblystarda uıymdastyrylyp jatqan sút óndirýmen aınalysatyn kásip­oryn­dar, Almaty oblysynda túrli klasterler qurý jobalaryn ataýǵa bolady. О́tken jyldyń 15 qarashasynda El­basy N.Nazarbaev ýnıversıtet ǵalymda­rynyń ǵylymı-zertteý jumystarynyń nátıjelerimen tereń yntamen tanysyp, joǵary baǵa berdi. Ol bir jaǵynan El­basynyń aýyl sharýashylyǵyna, osy salaǵa qyzmet atqaratyn bilim men ǵy­lymǵa degen erekshe nazarynyń belgisi bolsa, ekinshi jaǵynan kemeńger basshy­nyń iskerliginiń belgisi ekeniniń kórinisi. Osyny joǵary baǵalaǵan ýnıversıtet ujymy ǵylym jáne bilimdi damytýdaǵy qoıǵan mindetterin minsiz atqarýǵa bar múmkindikterin paıdalanýda. Memleket basshysy qazir sheteldiń tehnologııasyna táýeldi bolyp otyrǵa­ny­myzdy, odan qutylýdyń jolyn qaras­tyrý kerektigin, ózimizdiń otandyq ón­dirisimizdi júıeli damyta otyryp, jańa tehnologııalarǵa qol jetkizýdiń mańy­zyn, mundaı kezeńderden Fınlıandııa, Ońtústik Koreıa, Norvegııa memleketteri qysqa merzimde shyqqanyn aıtyp, Úki­metke naqty mindetter júktedi. Elba­sy­nyń usynystary ǵylymnyń damýyn ómir talabyna saı uıymdastyrýǵa, ǵa­lym­dardy naqtyly jetistikterge, nátı­jeli jańalyqtardy alýǵa yntalan­dy­rýǵa baǵyttalǵan. Ol elimizdiń jarqyn keleshegine jol ashady. Osy turǵydan baǵalaǵanda, zertteý ýnıversıtetterin qa­lyptastyrý týraly sheshim óte or­yndy. Elbasymyzdyń ekonomıkany árta­rap­­tandyrý jónindegi talaptary Qazaq­stannyń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq da­mýyna jol ashty. Onda, sóz joq, onyń túp-tórkini ǵylymı negizde jatyr. Qa­zaqstannyń 2003-2015 jyldarǵa arnal­ǵan ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý strategııasynda aýyl sharýashylyǵy men azyq-túlik óndirisi jeti basym baǵyttyń qataryna engizilgen. Otandyq ónim ón­dirý arqyly elimizdiń azyq-túlik táýel­siz­digi qamtamasyz etilmek. «Nur Otan» HDP budan bir jarym jyl buryn bolǵan HII sezinen keıin Aqordada ótken Qaýipsizdik Keńesiniń kezekti otyrysynda Elbasynyń «Eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý – elimizdiń strategııalyq mindeti. Ony al­da­ǵy on jylda sheshemiz. Biz agrarlyq keshendi tuńǵysh ret birinshi orynǵa qoı­yp otyrmyz» degen tujyrymy aýyldyń qar­qyn­dy damýynyń, onyń básekelestik deń­geıin arttyrýdyń bastamasyna aı­naldy. Sonyń kórsetkishteriniń biri ýnıversıtetimizde aýyl sharýashylyǵy kesheni ónimderiniń sapasy men qaýipsizdiginiń ulttyq ortalyǵy jasalýda. Bul orta­lyqtyń negizgi irgetasy «Qazaqstan – Japonııa» ınnovasııalyq ortalyǵy. Bul ortalyqta asa dáldikpen jáne jyl­dam arada aýyl sharýashylyǵynyń ónimde­riniń, azyq-túliktiń barlyq túrle­riniń qundylyǵy, adam aǵzasyna paı­dasy men zııandy jaqtary anyq­talady. Or­talyq qyzmetiniń aýyl sha­rýa­shylyǵy keshenin ǵylymı turǵydan damytýǵa, el hal­qynyń densaýlyǵyn saq­taýǵa qo­satyn úlesi asa zor. «Qa­zaq­stan – Japonııa» ortalyǵyndaǵy qon­dyr­ǵylar ál­emdegi eń ozyq tehnıkalar qatarynda. Bul ýnı­versıtettiń Kúnshy­ǵys elimen yn­ty­maqtastyq baǵdar­la­ma­sy boıynsha or­yndaldy. Qondyrǵyl­ar­dy bizdiń mamandar Japonııa mamandary kómegimen or­natyp, meńgerdi. Osy ortalyqpen tyǵyz baılanysta 31 zertteý zerthanalardyń jumystary uıymdastyrylǵan. Olardyń 6 zert­ha­na­sy agrobıologııa jáne ekologııa, 11 zerthanasy – anımalogııa, 4 zerthanasy – AО́K ekonomıkasy men tabıǵat resýrs­tary, 2 zerthanasy – orman bıoseno­logııasy, 2 zerthanasy – azyq-túlik qaý­ip­sizdigi, 3 zerthanasy – sý resýrstary jáne tabıǵatty paıdalaný, 5 zerthanasy jańa tehnıka men tehnıkalyq quraldar sııaqty aýyl sharýashylyǵy kesheniniń túrli segmentterin zertteýmen jáne úı­lestirýmen aınalysady. Ǵylymı zerthanalar 1998-2010 jyldar arasyndaǵy 144 ǵylymı jumystar jónindegi keli­sim-sharttarǵa qol qoıdy. Sonyń 31-i Eýropa elderimen, 37-i Azııa elderimen, 61-i TMD elderimen jáne 15-i Amerıka jáne Okeanııa elderimen jasaldy. Atap aıtqanda, Germanııanyń Vaınshtefan ýnıversıtetterimen birikken qos dıplomdyq magıstrlyq kýrs júzege asyrylyp, sheteldik ekonomıkany bas­qa­rý, ınnovasııalyq tehnologııalardy jáne ǵylymı zertteýlerdi júrgizý boıynsha jańa ádisterdi meńgergen 59 magıstr oqýlaryn tabysty bitirip shyqty. Bul kýrsty Germanııanyń táýelsiz akkredı­ta­sııalyq komıssııasy zańdastyryp, bizdiń eldiń dıplomymen qosa, ózderiniń dıp­lo­myn, sertıfıkatty bitirýshilerge sal­tanatty túrde tapsyrdy. Halyqaralyq TEMPUS, Erasmýs Mýndýs jobalary boıynsha biz Gollandııa, Polsha, Avstrııa, Germanııa, Ispanııa, Belgııa, AQSh, Vengrııa jáne Reseı agrarlyq ýnıversıtetteriniń oqý úrdisimen, tá­ji­rı­belerimen tereń tanystyq. Sonyń negizinde bizdegi oqý sapasyna baǵa berýdiń ózindik júıesi jasaldy. Mundaı aýmaqty deńgeıdegi ǵylymı zertteýlerdi júrgizý QazUAÝ-ǵa Elbasy kún tártibine qoıǵan zertteý ýnıversıteti dárejesine kóterilýine múmkindik beredi dep oılaımyz. Zertteý ýnıversıteti bolý úshin ujymnyń ǵylymı-kadrlyq áleýeti de jetkilikti dep aıta alamyn. Qazir 10 myńnan astam stýdentke, magıstrler men PhD dokto­rant­tarǵa 210 ǵy­lym doktorlary (oqytý­shylar quramy­nyń (34 paıyz), 363 ǵylym kandı­dat­tary (60 paıyz) sabaq berse, UǴA 37 akademıginiń (6 paıyz) eńbek etýi zor tabys dep bilemin. Ýnıversıtet profes­sor-oqytýshylar qura­my 39 kafedrada shoǵyrlanǵan. Ol ka­fedralardyń túrli zertteý ınstı­týt­tarynda 52 fılıaly jáne 534 tájirı­belik bazalary bar. Eger 2008 jyly ýnıversıtet ǵalymdary 126 mıllıon teńgeniń ǵylymı-zertteýlerin júrgizse, 2010 jyly bul kórsetkish 228 mln. teńgege jetip otyr. О́ziniń ǵylymı, ádistemelik, tájirı­be­lik, materıaldyq jáne kadrlyq re­sýrs­ta­ryn baǵamdaı kele, ýnıversı­tet­tiń ǵylymı keńesi «QazUAÝ-diń 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan agrarlyq zertteý ýnıversıtetin damytý baǵdarla­ma­syn» bekitti. Ondaǵy maqsat – ǵylymı-tehnıkalyq úderis jańalyqtaryn aýyl sharýashylyǵy keshenine jyldam jáne tıimdi engizý, oqý úrdisin ǵylymı-zert­teý jáne ınnovasııalyq qyzmettiń bar­lyq túrlerimen ushtastyrý arqyly kadrlar daıarlaý sapasyn jaqsartý, agro­óner­kásip keshenine qajetti ǵylymı zert­teýlerdi ozyq álemdik jetistikter deńgeıinde uıymdastyrý arqyly Qazaq­stannyń aýyl sharýashylyǵynyń jyl­dam jańarýyna negiz bolý. Joldaýdyń ereksheligi, onyń naqty­ly­ǵynda. Prezıdent aldaǵy ýaqytta sheshiletin máselelerdi mańyzdylyǵy boı­ynsha saralap, satylap naqty kórsetip otyr. Mysaly, qazir eldiń jınaqtaýshy qory 60 mıllıard dollarǵa jetti. El ekonomıkasyna sheteldiń 120 mıllıard dollar kólemindegi ınvestısııalary tar­tyldy. Osy sharalar arqasynda óndi­ris­tiń damýymen birge bıýdjet salasynyń qyzmetkerleriniń jalaqysy men stýdentter stıpendııasy 1 shildeden bastap 30 paıyzǵa ósirilmek. Zeınetaqylar 1 qań­tardan bastap 30 paıyzǵa ósirildi. Zeı­netkerlerdiń mundaı qamqorlyqqa degen rızashylyqtary sheksiz. Áleýmettik máselelerdiń sheshimin jyl­damdatý, ıaǵnı áleýmettik jańǵyrtý – aldaǵy kezeńniń mańyzy mindetteriniń biri dep kórsetilgen Joldaýda. Prezıdent Qazaqstan halqynyń materıaldyq ál-aýqatynyń úzdiksiz ósýin áleýmettik saıasattyń eń mańyzdy basymdylyǵy dep esepteıdi. Qazaqstan halqy osy úsh­in Ult Kóshbasshysyn qadirleıdi jáne onyń saıasatyn zor yntamen qoldaıdy. Bul qubylystan Elbasy men halyqtyń múddeleriniń jáne maqsattarynyń ún­destigin kóremiz. Halyqty uıytatyn durys jáne ádil saıasat. Áleýmettik damýdyń jáne ekonomı­kalyq jańartýdyń tirekteri: bostandyq, birlik, turaqtylyq jáne gúldený. Atal­ǵan jalpyazamattyq qundylyqtardy sı­pattaıtyn paradıgmalar Qazaqstannyń saıası-áleýmettik, mádenı-rýhanı jáne ekonomıkalyq jańarýyna jaǵdaı jasaı­dy. Sebebi, árbir qazaqstandyq ómiri men bolashaǵynyń oıdaǵydaı bolýy eldiń bostandyǵyna, onda turatyn halyqtar­dyń ózara túsinisip birigýine, eldegi saıası jáne etnıkalyq turaqtylyqqa táý­eldi. Bostandyq, birlik, turaqtylyqty qamtamasyz ete otyra Qazaqstan óziniń udaıy órkendeýin, nemese gúldenýin qam­tamasyz ete alady. Osy ózara tereń fılosofııalyq baılanystaǵy paradıgmalar Qazaqstan halqynyń tirekti qun­dylyǵyna aınaldy. Bul qundylyqtardy el damýynyń prınsıpterine tolyq aı­naldyrý úshin Qazaqstan qoǵamnyń jańa kezeńine saı keletin áleýmettik jań­ǵyr­týdy júzege asyratyn jańa áleýmettik saıasat kerek, dep esepteıdi Prezıdent. Áleýmettik damýdyń negizgi baǵytta­ry: bilim berý, densaýlyq saqtaý jáne memlekettik tildi damytý. Ásirese, memlekettik tildiń toptas­ty­rý­shylyq jáne biriktirýshilik áleýetin paıdalanýǵa er­ekshe nazar aýdaryldy. Memlekettik tildi damytý máselesi el da­mý­yndaǵy túıindi máselelerdiń biri bolyp otyrǵan­dyǵy jasyryn emes. Ás­i­re­se, Qazaqstannyń zııaly qaýymy memleketti jasaýshy qazaq ulty­nyń ana tiliniń qoǵamdyq qatynastar júıesinen óziniń laıyqty ornyn ala almaı kele jat­qandyǵyna narazy boldy. Joldaýda Prezıdent memlekettik til máselesin naqty sheshýdi tapsyr­dy. 2020 jylǵa qaraı árbir mektep bitirýshi mindetti túrde qazaq tilin bilýi kerektigi Bilim já­ne ǵylym mınıstrligine júkteldi. 2017 jyly el halqynyń 80 paıyzy qazaq tilin bilýin qam­ta­masyz etý mindetin sheshý kún tártibine qoıyldy. Demek, al­daǵy ýaqytta el halqy memlekettik tildi bilýge betburys jasaıdy degen sóz. Mem­lekettik tildi damytý isine árbir qazaq, árbir qazaqstandyq óz úlesin qo­sýǵa tıisti. Qazaqstan «Tilder týraly» Zańdy jáne «Tilderdi damytý» baǵdar­la­masyn oryndaýdyń memlekettik shara­laryn túgel derlik jáne naqty merzimde oryndaýǵa mindetti. Osylaı bolǵanda ana tilimizdiń sharýashylyq pen qar­jy­da, bılik pen basqarýda jáne aqparat pen rýhanı salada qoldanýy­nyń tolyqqandy bolýy qamtamasyz etiledi dep bilemin. Qazaqstan halqynyń áleýmettik rýhanı jańarýyn jáne kemeldenýin El­basy memlekettik tilmen qatar, álemdik tilderdi meńgerýmen de baılanysty­ra­dy. Qazaqstan úshin soltústiktegi kór­shimiz, strategııalyq odaqtas orys tilin saqtaý jáne damytý mańyzy daý tý­dyrmaıdy. Al, ashyq qoǵam men ashyq ekonomıkalyq qatynastar aǵylshyn ti­liniń mańyzyn arttyra túsedi. Álemdik aqparattyń 95 paıyzy aǵylshyn tilinde taraıtynyn eskersek, bul tildiń Qazaq­stannyń ǵylymı, bilimı jáne mádenı damýy úshin birinshi zárýlikke aınalyp otyrǵandyǵyn sezinemiz. Aǵylshyn tilin bilmeı, básekege qabiletti memleketti já­ne básekege qa­biletti Qazaqstan hal­qyn qalyptastyra almaıtyndy­ǵy­myz belgili. Sol sebepti Prezıdent Jol­daý­yndaǵy qaǵıdalyq oılardyń ma­ńyzy arta túsedi. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıden­ti­niń halyqqa Joldaýy daǵdarystan shyq­­qannan keıingi mindetterdi saralaıdy. Onyń maqsaty qoǵamdyq qatynas­tar­dyń barlyq salalaryn keshendi damytý. Ja­ńarý saıasaty áleýmettik modernızasııalaný, aýyl sharýashylyǵy keshenin da­mytý, bilim men densaýlyqty nyǵaıtý basymdyqtaryn aldyńǵy kezekke shy­ǵaryp otyr. Bıylǵy Joldaý Qazaq­stan­nyń órkenıetti bolashaǵyn jasaýdyń mańyzdy satysy bolmaq. Árbir qazaq­standyq úshin Joldaýdaǵy qaǵıdattar men mindetterdiń mańyzy zor. Sebebi, Joldaý árqaısymyzǵa qatysty. Joldaý mindetterin sheshý arqyly memlekettilik kúsheıtiledi, adam faktorynyń qu­qyq­tyq, demokratııalyq memleket qu­rýdaǵy mártebesi kóteriledi. Qazaq­stan­nyń bá­sekege qabilettiligi, damyǵan ór­ke­nıetti memleketter qatarynan kóri­ne­tinine senimimiz berik. Tilektes ESPOLOV, Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń rektory, akademık.