Uly synnan súrinbeı óttik

Ata-babalarymyz ǵasyrlar boıy armandaǵan elimizdiń táýelsizdigi jaı­ly tolǵansam, Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń dana bas­shy­lyǵymen Qazaqstanymyzdyń juldyzy jarqyrap, dúnıe júzi tanyp-moı­yn­da­ǵan irgeli memleket bolǵanyn kórý ba­qyty buıyrǵanyna kókiregimdi qýanysh kernep, Allaǵa táýbe deımin. Aınalasy jıyrmashaqty jyl ishinde keshegi Keńes Odaǵy kúıregennen keıin erteńgi kúnine alań bolǵan júzden astam ult pen ulystyń basyn biriktirip, bir maq­satqa jumyldyryp, quldyraǵan ekono­mıkany qalpyna keltirip, órleý-órken­deý jolyna túsken týǵan elimizge, eldi alǵa bastaǵan erimiz – Elbasymyzǵa qalaı súıinbessiń?! Osy oraıda táýelsizdik joly dań­ǵyl bolmaǵandyǵy, osynaý uly synda Prezıdentimizge zor senim artyp, so­ńy­na ergen el ishindegi zııaly azamat­tar­dyń talaı taıǵaq keshýlerden súrinbeı ótý úshin bárin aqylǵa salyp, adal qyz­met etkenin eshbir umytýǵa bolmaıdy, árıne. Eldiń shetinde, jeldiń ótinde tur­ǵan bizdiń Qyzyljar óńirindegi jaǵ­daı tipti kúrdeli edi ǵoı ol kezde. ...Birde, jumys aıaqtalyp qalǵan kesh­kilikte kabınetimde jalǵyz otyr edim, telefon shyldyrlady. Trýbkany kótersem, oblys ákiminiń orynbasary Maıra Kanafına eken. Ol Qyzyljarǵa Jambyl oblysyna qarasty Jańatas qalasynan eki vagon jastar kele jat­qanyn aıtty. Daýysynda qobaljý­shy­lyq baıqalady. – Olar ne qylǵan adamdar eken? – dedim men. – Esińizde bolsa, bul azamattar jýyr­da Oral qalasyna baryp, sondaǵy kazaktarmen qaqtyǵysa jazdaǵan. Endi sol jastar attandap bizdiń qalaǵa kele jatyr. Oǵan sebep, jýyrda Omby tele­dıdarynyń Máskeýden bergen óreskel habary. Onda Sibir kazaktarynyń krýgy­nan reportaj kórsetilgen. – Iá, ol habardy bárimiz de kórip, jaǵamyzdy ustaǵanbyz, – dedim men. – Endeshe, Jańatas jastary Qyzyl­jar­dy kazaktardan qorǵaımyz, qala­myz­dy, jerimizdi eshkimge bermeımiz dep kele jatyr, – dedi Maıra Qajy­baıqyzy. Osydan birer jyl buryn qalamyzda kazaktardyń qozǵalysy baıqalǵan. Mun­da da 1990 jyly kazaktardyń krý­gy uıymdastyrylyp, oǵan Sibir kazak­tarynyń atamandary shaqyrylǵan. Bul jıynǵa tek sibirlikter emes, Stavropol, Oral jáne Prıdnestrove kazak­tarynyń basshylary qatysqan edi. Sol jıynda burynǵy oblystyq komsomol komıtetiniń bólim meńgerýshisi Achkasov osy óńirdegi kazaktardyń atamany bo­lyp saılanǵan. Sodan bylaı Qyzyljar kóshelerinde qylyshyn súıretken ás­kerı kıimdi kazaktar kórine bastaǵan edi. Ol-ol ma, Reseıdiń ala týyn aspandata ustaǵan olar oblystyq ákimdik úıiniń irgesinde mıtıng te uıym­das­tyrdy. Onda kazaktar bylaı tursyn, oblystyq, qalalyq keńesterdiń keıbir depýtattary birinen soń biri shyǵyp sóılep, egemendi elimizdiń bolashaǵyna, Prezıdentimizge senimsizdik kórsetip, tipti óreskeldikke baryp jatty. Aty­shýly B.Sýprýnıýk pen onyń jaq­tastary Petropavl – Reseıdiń qalasy, ony Omby oblysyna qosý máselesin qolǵa alý kerek degen sııaqty sózderdi jıi aıtyp, orystar men qazaqtardyń arasyna arazdyq synasyn qaǵyp, ósek-aıań taratyp, neshe túrli pálelerdi úıip-tókti. Qyzyljarda ótip jatqan irili-usaqty mıtıngiler men jınalystarǵa kórshiles Omby oblysynyń jýrnalısteri kelip, búkil Reseıdi kóbine jalǵan aqparlarmen habardar etip turdy. Jambyldyq qazaq jastarynyń attandap Qyzyljarǵa kele jatýynyń syry, mine, osynda edi. – Hosh. Endi ne isteımiz? – dep suraq qoıdym men Maıraǵa. Ol: – Olardy qalaıda Qyzyljarǵa jetkizbeı toqtatý kerek sııaqty. Jambyl­dyqtar munda kelse, qantógis bolady dep qorqamyz, – dedi oblys ákimdigi atynan sóılep otyrǵanyn sezdirip. – Olaı bolsa, jambyldyq jastar­dyń aldynan men shyǵaıyn. Qasyma bir-eki adam ala shyǵaıyn. Jalǵyz kisige attandap kele jatqan halyqpen kezdesý de, sóılesý de jeńil bola qoımas, – dep óz oıymdy bildirdim. Ol qýanyp ketti: – Kólik bolady. Meniń mashınam sizdiń qaramaǵyńyzda, – dedi. – Belgili jýrnalıst Málik Muqa­nov­ty jáne qoǵamdyq jumystardan bas tartýdy bilmeıtin bedeldi aǵalarymyz­dyń biri Qaraqan Seıitovti qasyma alamyn, – dedim. Qysqasy, saǵat keshki jeti jarym kezinde Qyzyljardan Aqmola qalasyna qaraı «Volga» máshınesimen jolǵa shyq­tyq. Almaty-Qy­zyl­­jar poıyzy erteń tańǵy 9-da Aqmolaǵa kelýge tıisti. Sol jolaýshylar poı­yzyna Jambyl obly­syndaǵy Jańatas qala­sy­nyń jastary otyrǵan eki vagon da tirkelgen. Oıymyz – poıyzdy Aq­molada qarsy alyp, kele jatqan jastarmen kez­desip, áńgimelesip, olardy qalaıda qyr­ǵyn-súrginnen aman saq­tap qalý. Biz erteńine saǵat 9 bolmaı Aqmola qa­la­syna jettik. Birden Aq­mola oblysy ákiminiń orynbasary Svetlana Jal­maǵam­betova hanymǵa baryp, mán-jaıdy túsin­dirdik. Ol qaladaǵy jazýshy­lardy, jýrnalısterdi jáne mádenıet qyzmetkerlerin dereý jı­nady. Bárine aıtqan ótinishi – bizge barynsha kómektesý, Jańatas jastaryn Qy­zyljarǵa jetkizbeı keıin qaıtarýǵa kúsh salý. Sodan týra vokzalǵa tarttyq. Almaty – Qyzyljar poıyzy da keshikpeı kelip toqtady. Qyzyljardan kelgen biz de, aqmolalyq azamattar da Jańatas jastary otyrǵan vagondarǵa japyrlasa mindik. Amandyq-saýlyq biliskennen keıin ja­ńatastyqtardyń saparynyń maqsaty jaı­ynda surastyrýǵa kóshtik. Biz oılaǵandaı, olardyń maqsaty Qyzyljarǵa baryp, on­daǵy kazaktarǵa toıtarys berý bolyp shyqty. – El, jer dep kelgenderiń durys. Ult­jandylyq tanytyp, qasıetti qazaq jeri­niń bir súıemin de eshkimge bermeımiz de­genderińe qosylamyz. «Qazaqstannyń sol­tústik shekarasyna 80 tankimizdi tartyp qoıdyq. Basqa elderdeı emes, bizge bul eldi basyp alý op-ońaı», dep bósken eken kazaktardyń bir basshysy. Osyndaı qo­qan-loqyny estigen Qyzyljar qazaqtary­nyń qandary qyzbaı, yzaǵa býlyqpaı júr degenge kim nanady?! Biraq shydamdylyq kerek, aqylǵa salǵan jón, – deımiz vagon toly jastarǵa. Olar bizdiń sózimizge qulaq asar emes. Aıtqan ýájimizge kónbek túgil, sózimizdi tyńdamaýǵa aınaldy. Baıqaýym­sha, ásirese, qyz-kelinshekter jaǵy tym qyzba. – Sizder ózderińiz satqynsyzdar, ata-babalarymyzdyń bileginiń kúshimen, naı­zasynyń ushymen qorǵap, urpaqtaryna qaldyrǵan jerin bólshekke túsirip, jaýǵa bermekshisizder! –desti. Yzaly kózderinen jastaryn sorǵalatyp, jer-jebirimizge jete aıqaılaǵanda, ózge joldastarymdy qaıdam, ózimniń mysym basylyp qaldy. «Biz osy shynynda da kimbiz? Myna jastar kinálap turǵandaı, satqyn emespiz be?» degen kúmándi oı da kókeıge orala berdi. Rasynda da, bizdiń kinámiz ne? Bular qyzbalyqqa salynyp, bastaryn báıgege tikpesin, qandy qaqtyǵystan aman bolsyn degen nıet qoı bizdiki. M.Muqanov jol boıǵy stansalardan jastardyń bizdiń sózimizge kónbeı kele jatqanyn Qyzyljarǵa habarlap otyrdy. Vagondaǵy jastardyń kıimderi tym jupyny, iship-jep otyrǵandary da qara nan men qara sý. Osynaý kórinis maǵan qatty áser etti. Bul ne? Táýelsiz el bola­myz, jurt bolamyz dep eńse kóterip jat­qan halyqtyń ulttyq namysynyń atoı­laýy ma? Úsh júz jyl boıy bóten eldiń tabanynyń astynda ezilgen jandardyń jotalaryn jazýy ma? Uly Maǵjannyń «Men jastarǵa senemin!» degeni – kóregendik-aý! Osyndaı jastar turǵanda el bolmaýǵa qaqyń da joq! Aqmolalyq jigitter Býrabaı stansa­syn­da túsip qaldy. Jastar yryq berer emes. Qaraqan Seıitov aǵamyz, Málik Mu­qa­nov inimiz úsheýmiz jańatastyqtardy úgit­teı-úgitteı, Kókshetaýǵa da kelip qal­dyq. Kók­she­taýda bizdiń topqa oblys­tyq par­tııa komı­tetiniń burynǵy hatshysy Márken Ahmetbekov pen oblystyq «Qazaq tili» qoǵamynyń tóraǵasy Qosyl Omarov qosyldy. Jańatas jastary alǵan betterinen qaıtar emes. Soǵan qaramastan, biz oblys basshylarymen telefon arqyly kelisip, Smırnovo stansasynda jańatastyqtardy poıyzdan túsirýge ruqsat aldyq. Eger meımandar bul usynysqa kónbegen jaǵdaıda, olar mingen vagondar quramnan múlde aǵytyp tastalatyn boldy. Sodan keıin jolaýshylardyń barlyǵyn avtobýstarǵa otyrǵyzyp, «Lenınskıı» keńsharynyń balalar lagerinde daıyndalǵan arnaıy asqa alyp bardyq. Soltústikqazaqstandyqtar olarǵa qurmet kórsetip, keıin qaıtar jol­daryna jeterlik azyq-túlikpen qamta­ma­syz etti. Jastardyń bári de sol kúngi Almaty poıyzymen keri qaıtty. Qyzyljarda Jańatas jastarynyń on­shaq­ty ókili qaldy. Olardyń oılary – istiń anyq-qanyǵyna jetý, qaladaǵy tirshilikti óz kózderimen kórý, sóıtip, keıin bar­lyq mán-jáıdi jerlesterine aıtý. Jańa­tas­tyqtarmen bizdiń kelisimimiz solaı bol­ǵan. Tipti olarǵa aıtqan sózimizde turaty­nymyzdy aıǵaqtaıtyn qolhat ta berdik. Kelisilgendeı, meımandarǵa Qyzyljardy aralatyp, qaladaǵy tarıhı oryndardy kórsettik. Qorytyndysynda oblys ákimdi­ginde olarmen kezdesý uıymdastyryldy. Buǵan oblys, qala qoǵamdyq uıymdarynyń ókilderi qatysty. Respýblıkalyq, oblys­tyq BAQ-tardyń jýrnalısteri Jańatas jastarynyń ókilderine jáne olardy Aq­moladan beri qarsy alǵan bizge suraqtaryn qoıdy. Keıin olar respýblıkalyq, oblys­tyq gazetterde, teleradıoda reportajdar, suhbattar, maqalalar berdi. Áıteýir, el aman, jurt tynysh. Al Qyzyljarda ultaralyq arazdyqty qozdyrý áreketteri odan ári óris ala bastady. 1994 jyldyń 27 aqpanynda Reseıdiń «Orıon» gazeti S.Vakýnovtyń «Odnajdy my mojem prosnýtsıa v gorıacheı tochke!» degen maqalasyna Reseı men Qazaqstan shekarasynda bolashaqta soǵys bolýy múmkin aımaqtardyń kartasyn qo­syp shyǵarypty. Mundaı aqparattyq sha­býyldan keıin qarap otyrýǵa tipti bol­maıtyn edi. Namysqa tyrysyp, Reseıdiń «Vestı» aqparat baǵdarlamasynyń bas re­daktoryna jáne onyń orynbasaryna da telefon shalyp: – Eldi qorqytyp-úrkitpeı, áýeli bizdiń Qazaqstanǵa kelmeısizder me? Sizder aıtyp júrgen jaǵdaı bizde múldem joq. Qudaıǵa shúkir, bizdiń Soltústik Qazaq­stan­da tynyshtyq. Al sol tynyshtyq tir­shi­li­gimizdiń shyrqyn buzyp otyrǵandar – sizdersizder. Qazaqtar kúni keshe sizderge baýyrlas halyq emes pe edi?! Búgin aıaq astynan ózgere qalǵandaryńyzǵa jol bolsyn, baýyrlar! – dedim. – Biz bárin de túsinemiz. Munyń bári – shovınıstik baǵyttaǵy toptardyń shash­baýyn kóterýshilerdiń jasap júrgen isteri. Árıne, múnyń túbi jaqsylyqqa aparmaı­tynyn jaqsy túsinemiz. Keshe bir yńǵaı­syz jaǵdaı boldy. Bir qısyq-qyńyr sıýjet ketip qaldy bizden, keshir, baýyrym. Sol sıýjetti daıyndap, efırge bergen jýrnalısti jumystan shyǵaramyz, – dedi «Vestı» telebaǵdarlamasy bas redaktorynyń orynbasary. Sodan keıin: – Sizderge, ıaǵnı Petropavlǵa jaqyn arada bizdiń Almatydaǵy tilshilerimiz ba­ra­dy. Siz aldymen olarmen sóılesip aly­ńyz, – dep ol maǵan óz tilshileriniń telefon nómirlerin berdi. Arada biraz ýaqyt ótkennen keıin Bú­kilreseılik teleradıokompanııanyń Qazaq­stan­daǵy tilshileri A.Kondrashov pen A.Svıa­zın bizdiń oblysqa keldi. Bul kisilermen kúni burynǵy kelisim boıynsha telefon arqyly sóılesip alǵanbyz. Reseılik áriptester qalada da, aýdandarda da ha­lyq­pen jolyǵyp, júzdesip, áńgimelesti. Eldegi tynyshtyq jaǵdaıdy kózderimen kórdi. Olardy ótinishteri boıynsha Reseı men Qazaqstan shekarasyna da alyp bardyq. Sol tusta Qorǵan men Omby qalalaryna qatynaý, baılanys tuıyqqa tirelgendeı bolǵan edi. О́ıtkeni, atalmysh qalalardyń kazaktary óz atamandarynyń uıǵarymdary boıynsha, Qazaqstan azamattaryn atalmysh qalalarǵa shekaradan ótkizbeıtin. Oǵan sebep – bizdiń elde kazaktarǵa áskerı kıim kııýge jáne qarý asynyp júrýge ruqsat etil­megendigi. Olar Qyzyljarda kazaktar­ǵa qysym kórsetip, azamattyq quqyǵymyz­dy buzyp otyr dep lańdatyp shýlap, jol tosyp, shekarada shekten tys óres­keldik­terge barǵan. Reseı shekara­shy­lary ózderiniń Qazaqstandaǵy tilshileri A.Kondrashovpen jáne A.Svıazınmen sóılespek túgil, olardy mańdaryna da jolatpady. Sol joly máskeýlik áriptesterimiz men basqaratyn oblystyq teleradıokompanııada bolyp, bizdiń jýrnalıstermen jyly júzben áńgimelesti. «Bet kórse, júz uıala­dy» demekshi, mundaı júzdesýlerdiń paı­da­sy óte zor bolady eken. «Vestı» telebaǵdarlamasynyń tilshileri bizdiń oblys jóninde unamsyz pikir bildirip jazbasa da, olardyń basqa áriptesteriniń laıyqsyz isteri úshin uıalǵandary ras. Al Reseıdiń basqa gazetterinen bizdiń oblysqa eshkim at izin salǵan joq. Qolymyzda teleradıo turǵanda eshkimnen qysylyp, qymtyrylýdyń qaje­ti joq edi. Allanyń ózi qolymyzǵa myq­tap ustatqan bul keremet qarýdy el úshin, halyq úshin durys paıdalana bilýimiz kerek boldy. Paıdalandyq ta! Oblysymyzdaǵy túrli qozǵalystar men qoǵamdardyń basshylary jáne belsendi múshelerin televızııalyq pikir­saıysqa, suhbatqa shaqyryp, olardyń is-áreketterin áshkere etetin sıýjet-sýrettemeler túsirip, olardy teledıdardan halyqqa kórsetip turdyq. Táji­rı­beli jýrnalısterimizdi Omby, Qorǵan, Túmen oblystaryna arnaıy tapsyr­ma­larmen issaparǵa jiberip, ultaralyq qarym-qatynas, halyqtar dostyǵy, Reseı men Qazaqstannyń shekaralas ob­lys­tarynyń ekono­mı­kalyq, áleýmettik jáne mádenı baı­la­nys­tary týraly reportajdar, sý­rettemeler, teleradıo ocherkter jáne suh­battar daı­yndat­tyr­dyq. Mundaı shyǵar­ma­­shy­lyq sa­par­lardyń paı­dasy zor, mańyzy kúsh­ti bolatynyn ob­lys­­tyq teleradıo ar­na­sy­nan efırge berilgen, kórsetilgen habarlar dáleldedi. Mundaı habarlar Reseı jaǵyndaǵy kór­shilerimizge de qajet eken. Olar da bizdiń el­de bolyp jatqan tirshilikten shy­naıy aq­pa­­rat alǵylary keledi eken. Osydan bylaı qaraı bizge Reseıdiń kórshiles Esilkól, Na­zybaev, Qurta­mysh, Qa­zan, Petýhov jáne basqa da aýdan­darynan hattar kóptep kele bas­tady. Reseı jaǵynyń qazaǵy da, orysy da táýelsiz Qazaqstanda júrgizilip otyr­ǵan ultaralyq qatynas, til tý­raly, qu­qyq qorǵaý jónindegi saıasat­tarǵa rı­zashylyq sezimderin bildirdi. Ásirese, Tuńǵysh Prezıdentimiz Nur­sul­tan Ábish­uly Nazarbaevqa adamı ystyq yqylastaryn bildirýshiler kóp bol­ǵany shyndyq. Oblys ákiminiń orynbasary Maıra Qanafınamen aqyldasyp, Máskeýde tu­ratyn jerles jazýshy Sergeı Baımu­hame­tovti Qyzyljarǵa shaqyrmaqshy boldyq. Maqsatymyz – Sergeı kele qalsa, oblys, qala tirshiliginen Reseı­diń gazet-jýrnaldaryna, teleradıo­sy­na shyndyqty aıshyqty kórsetetin materıaldar daıyndatý, sóıtip, Reseı jurtshylyǵyn, TMD halqynyń kózin Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy beıbit, tynysh ómirge jetkizý. Reseı jurtshylyǵymen dıdarlasý úshin biz halyqaralyq «Mır» telear­na­syn paıdalanýmyz kerek. Al onyń bas dırektory – qazaqtyń tanymal telejýrnalısi, Búkilodaqtyq, halyq­ara­lyq syılyqtardyń ıegeri, Qazaq KSR teleradıo memlekettik komıtetiniń bu­rynǵy tóraǵasy, ózimizge janashyr dos Ǵadilbek Shalahmetov. Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy jaǵdaı jaıynda Máskeýdegi Ǵalekeń­men telefon arqyly sóılesip edim, ol meniń oı-maqsatymdy qýana quptap, eshbir oılanbastan: «Mır» telearnasy sizderdiń habarlaryńyzdy búkil TMD elderine taratatyn bolady», dedi. Qýanǵanym-aı! Ǵalekeń Máskeýde tura­tyn jazýshy jerlesimiz Sergeı Baımu­hametovtiń Qyzyljarǵa kelip qaıtý jol qarajatyn óz moınyna alatyn boldy. Sergeı Baımuhametov Qyzyljarǵa kelip, birneshe telehabar daıyndady. Onyń oblys boıynsha júrip-turýyna, shyǵarmashylyqpen aınalysýyna bar­lyq jaǵdaı jasadyq. Ol tamasha sheberlikpen áserli fılmder túsirdi. Bulardy TMD elderiniń jurtshylyǵy «Mır» telearnasy arqyly tamasha­lady. Sergeı Baımuhametov oblysymyzǵa eki-úsh jyl boıy úzbeı kelip júrdi. Shy­ǵar­malaryn orys tilinde jazatyn talant­ty jerlesimiz óz júregi Qazaq eli dep soǵatynyn barsha jurtshylyqqa áıgiledi. Iá, Tuńǵysh Prezıdentimizdiń ke­meń­gerlikpen júrgizgen ishki-syrtqy saıa­satyn jan-júregimen qýattaı qabyl alǵan ultjandy, qaıratker azamat­tar­dyń, daryndy qalamgerlerdiń belsendi is-áreketiniń arqasynda Qyzyljar óńirindegi turaqtylyqty saqtap, ny­ǵaıta tústik. Halqymyzdyń baǵyna bitken Elba­sy­myz Nursultan Nazarbaevpen birge uly synnan súrinbeı óttik dep bilemin. Mútállap QANǴOJIN, Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri, Soltústik Qazaqstan oblysynyń qurmetti azamaty.