«Qaraquıryq sý ishken qaqqa kelip...»

Qazaqtyń qyran qanaty talatyn sa­ıyn dalasy jaıqala ósken ósimdik ataý­lyǵa ǵana emes, sol dalany emin-erkin kezetin tuıaqty janýarlarǵa da ólsheýsiz baı. Qum­dy jerdiń ústinen jeldeı esetin tuıaq­tylardyń ishinde kıik tuqymdas ja­nýar­lardyń alatyn orny bir tóbe desek, qa­te­lespespiz. Al elimizdiń ońtústigi men ba­tys­taǵy Mańǵyshlaq jartyara­lyna deıingi aımaqty meken etetin qaraquıryq – basqa dala erkelerinen ózi­niń túr-sıpa­tynyń kórkemdigimen erekshelenetinin kó­bimiz bile bermesek te, tabıǵattyń tylsym sı­qyry­men jany úılesim­dilik tabatyn kez kelgen qazaq balasy buǵan sózsiz qanyq bolar. Aqbókenniń shaǵyndaý turqyna keletin qaraquı­ryq­tyń aty aıtyp tur­ǵandaı quı­ryǵy qara, ba­ýyry men tórt aıaǵy aqshyl keledi. Ár dala qojaıyn­darynyń óz ereksheligi bar desek, biz sóz etip otyr­ǵan tuıaq­ty janýardyń bir ereksheligi – sýǵa tózim­diligi. Tabıǵat-ana ony shól­ge sonsha­lyqty shydamdy etip ja­ratypty. Shóptiń yl­ǵalymen, al jańbyr jaýsa, sonyń sýyn iship júre beretin qaraquıryqtyń tabıǵat tylsymyna eteneligi osydan-aq baıqa­latyndaı. Búginde Aldyńǵy, Orta jáne Ortalyq Azııa óńi­rinde keńinen taralǵan bul dala erkesi TMD keńistigi boıynsha tek Qazaqstanda ǵana emes, Ázir­baıjan, О́zbekstan, Qyr­ǵyz­stan, Tájikstan, Túr­kimenstan aımaq­tarynda da tirshilik etedi. Alaıda, osy bir ásem de baǵaly kıik tuqymdas ja­nýarǵa kezinde ańshylyq myl­tyqtyń tolas­syz kezenýi olar­dyń qynasha qyry­lýyna ákelip soqqanyn kópshilik bile bermes. Máselen, 20-ǵasyrdyń ortasyna deıin Qazaqstannyń jartylaı shóleıt jáne shóleıt jerlerin mekendegen, Kaspıı teńizi men Ile oıpatyna deıingi tutas arealdy jaılaǵan qaraquıryqtyń jal­py sany 200 myńǵa jetip jyǵylypty. Keıin Mańǵyshlaq jartyaraly men Ústirt­ti qarqyndy ónerkásiptik turǵyda ıgerýdiń saldarynan bul tuıaqty janýar­lardyń sa­ny kúrt azaıady. Saýyry kúnge shaǵylysqan dala erkesiniń saıda sany, qumda izi joǵalýǵa aınalǵandyqtan, 1951 jyl qara­quıryqqa ańshylyq quryqtyń saly­nýyna zań júzinde tyıym salynǵan jyl retinde tarıh paraǵyna engizilgen. Desek te, tabıǵattyń kórkem kelbetpen jaratqan tuıaqty janýaryna suǵyn qada­ǵan ań­shylardyń keri áreketi onyń 1978 jyly Qyzyl kitapqa engizilýine birden-bir sebep bolady. Al búginde bul dala erkesin qansha­lyqty qorǵap júrmiz? Mundaı saýaldyń týyndaýyna dala janýaryna baǵyt­talǵan syrtqy kúshterdiń kúsheıýi sebep bolyp otyr. Jabaıy tabıǵat túrleriniń halyq­aralyq saýdasy óte «tartymdy bız­neske» aınalǵany qashan?! Onyń tar­tymdylyǵy alýan túrli flora men faý­nanyń basym bóliginiń kóptep tartyla­tyndyǵynan. Iаǵnı, bıznestiń osy bir túri álemde jabaıy flora men faýnanyń kóptegen túr­leriniń joǵalyp ketýi men olardyń meken etý aýmaǵynyń tary­lýyna áser etetin mańyzdy faktorlardyń birine aınalyp úlgerdi. Dúnıe júziniń 160-tan astam eliniń janýarlary men ósimdik álemin saqtaý maq­satynda Quryp ketý qaýpi bar tabıǵı faýna jáne flora túr­leriniń halyqaralyq saý­dasy jónindegi kon­ven­sııaǵa (SITES) qol qoıylý tamyryn da osyn­daı qajet­tilik­pen baı­lanys­tyryp, tar­qat­­­­qanymyz durys. SITES Konvensııasy ne­­gizinen jer betinen quryp ketýge shaq qal­ǵan túrlerdi saýdalaý men basqa da janýarlar saýdasynyń tıimdi jú­ıesin belgileýge baǵyt­talǵan. Bul Konvensııa eksport­taý­shy elder men ım­port­­­­­taýshy el­derge úlken ja­ýap­ker­shilik júkteı­di. Qazaq­stan SITES-ke 2000 jyl­dan beri múshe. El aýmaǵyna túz janýar­larynyń zańsyz kelýi men Qazaqstan aımaǵynan tys jerlerge joıylyp ketýdiń az-aq aldynda turǵan janýarlar men ósim­dik­terdiń bar­lyq túrleri­niń zańsyz shyǵa­rylýy­na shekteý qoıý, osy úderisti oń­taıly baǵytqa burý úshin elimizdiń Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrligimen ar­naıy erejeler bekitilgen. Bul erejeler Qorsha­ǵan ortany qor­ǵaý, Bilim jáne ǵylym mınıstrlikterimen jáne Kedendik baqylaý agenttigimen kelisilgen. Desek te, Qazaqstan faýnasynyń tek 110 túri ǵana SITES Konvensııasynyń qo­symshasyna engizilipti. SITES joǵalyp ketý qaýpi tónip turǵan janýarlar saýdasy má­selelerinde aıryqsha ról atqaratyn bir­den-bir qujat. Alaıda, qujatta kórse­tilgen máselelerdi júzege asyrý oǵan mú­she taraptar úshin ǵana emes, jalpy halyq­aralyq qoǵam­dastyq úshin de kóptegen qı­yndyqtar tý­dyrýda. Árıne, Konvensııa­nyń pármenimen ósimdikter men janýar­lardyń kóptegen túr­leriniń zańsyz saýda­lanýyna tosqaýyl qoıyl­ǵanyn aıtqany­myz jón. Bul tıisinshe, olar­dyń sanynyń saqtalýyna áser etkenin de jasyrmaımyz. Máselen, «Ohotzooprom» О́B» RMQK-niń málimetterine sensek, 2005-2010 jyldar aralyǵynda elimizdiń barlyq aýma­ǵyn­da­ǵy qaraquıryqtardyń jalpy sany 12150-den 16200 basqa jete jyǵylypty. Alaıda, bul kóńil kónshiterlik kórsetkish pe?! Joq. Sebebi, bul osy bir tuıaqty janýar sany­nyń kóbeıgenin bildirmeıdi. Kepil de bola almaıdy. «Joǵary kórsetkishti deńgeı­men» salys­tyrǵanda az ǵana kór­setkish ekenin de moıyndaýymyz kerek. Bul rette qaraquı­ryqty qorǵap, olardyń sanyn sonshalyqty kóbeıtkenimen, soǵan sáıkes qıyndyqtar men kedergilerdiń týyndaıty­nyn da umyt­paýymyz kerek. Bir ǵana mysal. Eger, aýyl sharýashylyǵy salasy mamandarynyń sózimen sóılesek, búginde tuıaqty janýarlardy kún-túni qoryp, qarmaǵyna ilindirgisi keletindeı nıette júrgen brakonerlermen kúres baqylaýda bolǵanymen, olardyń qara­quı­ryqty atý faktileri tolastamaı otyr. Sala mamanda­rynyń aıtýyna qaraǵanda, jappaı brakonerlik is-áreketter elimizdiń Aqtóbe, Batys Qazaqstan, Qaraǵandy, Qostanaı jáne Qyzylorda oblystarynyń aýmaq­taryn­da oryn alyp otyr eken. Máselen, 2009 jáne 2011 jyldardyń al­ǵashqy jar­tysyndaǵy málimetterdi sóı­leter bolsaq, Almaty, Qyzylorda, Mań­ǵystaý jáne Ońtústik Qazaq­stan oblysta­ryndaǵy Or­man jáne ańshylyq sharýashy­lyǵy komıtetine qarasty bólimsheler 33 qaraquıryqty atyp alýdyń 9 faktisin tirkegen. Búginde sol 9 faktiniń 6-ýy boıyn­sha qolǵa túsken brakonerler jazaǵa tartylsa, qalǵan 3 fakti boıynsha qyl­mystyq is qozǵalýda. Bu­lardyń syr­tynda janýarlar álemin qor­ǵaý, tıimdi paıdalaný jónindegi zań nor­malaryn buzý salda­rynan oryn alǵan shyǵyndy qaıta qal­pyna keltirýge baǵyt­talǵan el Úki­metiniń 2004 jyldyń 5 naýryzynda qabyl­danǵan arnaıy qaýly­sy bar. Bul qaýly bo­ıynsha, qaraquı­ryqty zańsyz aýlaǵan brakonerge 400 aılyq eseptik kórset­kish (tómengi eseptik kór­setkish) negizinde aıyp­pul salynatyn kórinedi. 2011 jyly bul aıyppul somasy 604800 teńgege kóte­rilipti. Al Qazaqstan Res­pýblıka­synyń Qylmys­tyq kodeksi negizinde kıik tu­qymdas janýarlardy zań­syz túrde quryqtaryna iliktirgen brakonerler 3 jyl­ǵa deıingi merzimge bas bostandyq­tarynan aıyry­lady. Oǵan qo­sa, qarý-jaraqtary men mú­lik­teri tár­kilenedi. Alaıda, tuıaq­ty­lar­dy qorǵaýdyń, bra­konerlerdiń aıaǵyna tusaý salýdyń ádis-amaly áli de olqy túsip turǵandaı kóri­nedi bizge. Muny dala erkesi sany­nyń kún sanap sıreı túsýinen baıqaýǵa bolady. 60-shy jyldary qurýǵa shaq qalǵan tuıaqtylardy saqtaýdy birneshe baǵytta júrgizý kózdelipti. Solardyń biri – olardy arnaıy qoryqtarda kóbeıtýge baǵyttalǵan. Al 70-shi jyldary keńes­tik keńistik bo­ıynsha 7 qoryqtyń negizi qalansa, búgingi tańda solardyń tek bireýi ǵana jumys istep tur. Ol О́zbekstan jerindegi «Djeıran» ekoortalyǵy. Ázir­­­baıjan da qaraquıryqty saqtaý, qorǵaý jáne olardy ózderiniń tarıhı óńirlerine qaıta jersindirý baǵdarlama­syn qolǵa alǵanǵa uqsaıdy. Máselen, atalǵan baǵdarlama negizinde Absheron aıma­ǵynyń shekarasyna 150-ge tarta qara­quıryqty jersindirý kózdelgen. Baǵ­darlamany júzege asyrý 2010 jyl­dyń sońyn ala bastalǵan. 2011 jyly bul baǵyt boıynsha jan-jaqty ju­mystar júrgizilmek. Túrkimenstandaǵy jaǵ­daı da kóńilge jylylyq uıalatady. Árıne, 90-shy jyldardyń basynda bul elde de qaraquıryq joıylyp ketý qaýpin bastan keshirgen. Alaıda, qazirgi tańda mundaǵy dala erkeleriniń belgili bir bóligi Badhyz sekildi arnaıy tabıǵı qorymdarda qorǵalýda. Bul ózge elderde qalyptasqan jaǵdaıdan kórinis beretin mysaldar. Aqyn Esenǵalı Raýshanovtyń: «Qara-qara túleıden qaptap órip, Qaraquıryq sý ishken qaqqa kelip. Qaraquıryq – ǵasyrlar kóshe bergen, Qara jelin dalany qaqtap emip...» dep keletin óleń joldary bar. Tabıǵat tyl­symy men sıqyryna jany qushtar syrshyl aqynnyń da tuıaqty janýardy ardaqtap, osylaısha jyrǵa qosýy osy bir jara­tylystyń qasıetin ishteı sezinip, túsin­gendikten bolar. Jaqynda Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Orman jáne ańshylyq sharýa­shylyǵy komıtetiniń qolǵa alýymen 2014 jylǵa deıingi «Jasyl damý» sala­lyq baǵdarlamasy qabyldanypty. Baǵ­darlamanyń ózegi – dala erkesin qorǵaý, esepke alý jáne baqylaýǵa, sondaı-aq, olardy ózderiniń tarıhı meken etý aımaǵyna qaıta jersindirýge negizdelipti. Al onyń dittegen jerden shyǵýy ýa­qyt enshisinde deımiz... Láıla EDILQYZY.