Aýyzdyqtalmaǵan aramshóp qaýipti

Jataǵan ý kekire (Acroptilon repens L) kópjyldyq, atpa ta­myrly shóp, kúrdeli gúlder tu­qymdasyna jatady. Qýatty tamyr júıesi topyraqta 10 m. tereń­dikke jetedi. Jataǵan ý kekire­niń erekshelikteri, ol qor­daǵy qorektik zat – ınýlındi ta­myr­dyń topyraqtaǵy tó­mengi qa­batyna jınaqtaýy jáne qorek­tik zattaryn topy­raq baptaý­shy tehnıkamen egindikti óńde­gen­de, jataǵan tamy­rynyń kesilgen jerine jyldam jetkizýi arqyly ósip jer betine shyǵýy, fotosıntez quby­lysy arqyly tamyrlanýy. Sondyqtan kóp­te­gen agroteh­nıkalyq ádisterge tózimdi bo­lady, qaıtadan ósip jetiledi. Aýyl sharýashylyǵy mınıs­trliginiń ósimdik qorǵaý jáne ósimdik karantıni departamen­ti­niń málimeti boıynsha jata­ǵan ý kekire respýblıkada 3 mln. gektar jerge taraǵan. Tuqymnyń is júzinde tabı­ǵı jaǵdaıda taralýyn toqtatý múmkin emes. Sondyqtan jata­ǵan ý kekire bar oshaqty ýa­qytynda tuqymy basqa jerlerge taramaı turǵanda qurtý kerek. Bir ósimdikte jataǵan ý kekireniń tuqym berý túsim­diligi 3 myń dánge deıin jetedi, onyń ishinde 50 paıyzy óngish­tik qasıetin saqtaıdy. Tolyq pisken tuqym topyraqta óńgish­tik qasıetin 5 jylǵa deıin saqtaıdy jáne 25 gradýs jyly­lyqta, ylǵaldylyq 20 paıyz bolǵanda topyraqtyń quramyna baılanysty 2-5 sm. tereńdikten ósip shyǵady. Jataǵan ý kekireni tııanaqty túrde qurtý úshin zertteý jumys­taryn, shópterdiń taralý karta­syn jasaý kerek. Shópterdi joıý josparyna profılaktıka, agro­teh­nıkalyq-bıologııalyq jáne hı­­mııalyq ádister kiredi. Shóp­ter­men tıimdi kúresý úshin, olar­dyń negizgi bıologııalyq erekshelikterin bilý kerek. Kúres jata­ǵan ý kekireniń tamyr júıesiniń ómir súrgish qabiletin birtindep joıýdan bastalady. Tamyrdan shyǵatyn ýly zattar kóptegen ekpe daqyldarǵa zııandy áserin tıgizedi, olardyń ósý energııasyn tómendetedi. Statıstıka málimetteri boıyn­sha jataǵan ý kekire astyq egistikterinde jáne bos jatqan ıgerilmegen jerlerde de kóp tara­ǵan. Qazaqstannyń eginshiliktegi negizgi baǵyty astyq óndirý bo­lyp sanalsa, kóptegen tyńaıǵan jerlerdi, aýylsharýashylyq al­qap­tardy ý kekireniń kóp ba­sýyna baılanysty iske qosa almaı otyrmyz. Ý kekireniń egistikti basýy sal­darynan Qazaqstan jyl sa­ıyn 3 mlrd.teńge zııan shegip otyr. So­nymen qatar, óniminiń tómendeýi­nen basqa, onyń sapasy da tómen­deıdi, unnyń dámi ashy bolady. Pardy, otamaly daqyl­dardy kú­tip-baptaý kezinde ketetin shy­ǵyn­dardy eseptesek, jal­py shy­ǵyn 3 mlrd. teńgeden asady. Kekireniń qaptaý sebepteri – karantın erejesiniń saqtal­maýy, eń negizgisi – kekiremen kúresý júıesi agrotehnıkamen gerbı­sıd­terdi aramshóptiń bıo­lo­gııa­lyq erekshelikterimen baı­la­nys­ty Qa­zaqstannyń ártúrli klımat aımaq­tarynda durys biriktire qoldaný qajet. Agro­tehnıkalyq ádisterdiń maqsaty tamyrdy usaq bólshek­terge bólip, tamyrdaǵy qorektik orga­nıkalyq zat – ıný­lın­niń kó­beıýin azaıtý arqyly tamyrdan qaıtadan ósýine jol bermeý. Kekiremen kúresýdiń negizi topyraq óńdeý júıesi bolyp tabylady. Egis­tikti oryp alǵan­nan keıin qyrshýysh arqyly qop­sytý (2 nemese 3 ret 10-12 sm. tereń­dikte) kekire tamyryn kesý arqy­ly usaq tamyrlardyń ósip jer betine shyǵýyna deıin qorek­tik zat­tardy paıdalanyp úlgere­di de, ta­myr jer betine shyqpaı joıylady. Kekire jaryqty qalaıdy, kó­leń­kede óskende tuqym bermeıdi, ósý nasharlaıdy, biraq tamyr­da­ǵy qorektik zattar, taralý búr­shik­teri arqyly, jaryq bolǵan jaǵdaıda tipti birneshe jyldan keıin de jańadan óskinder ósip shyǵyp, taralyp kóbeıe beredi. Sonymen qatar kekireniń zııan­dylyǵy olardyń daqylǵa alle­pa­tııalyq áseri, tamyr júıesi men kekireniń tuqymy bólip shy­ǵarǵan zııandy zattary bıdaı, arpa, burshaq tuqymdarynyń ósý energııasyn tómendetip, daqyl­dyń ósip jetilýin báseńdetedi. Kekire kóptegen janýarlarǵa zııandy, ásirese jylqy malyna, al qoı men eshkige zııansyz, kóp­shilik jaǵdaıda shóppen aralas­qan kekire maldardyń ýlanýyna áser etedi, kekireniń bıdaımen aralasqan tuqymdarynan alyn­ǵan unda ashy dám bolady, nan pisirýge qoldanýǵa bolmaıdy. Jınaqtalǵan ǵylymı óndiris­tik tájirıbe ý kekireni joıý sha­ra­laryn parǵa arnalǵan alqap­tar­da júrgizý úlken nátıje beretinin dáleldedi. Barlyǵyna belgili, pardy KPSh-9 jáne KPG-250 quraldary arqyly 4 ret tereń­dete kýltıvasııalaý ekonomıka­lyq kózqaras boıynsha tıimsiz jáne topyraqty kóp ret óńdeý ony keptiredi, ylǵaldy azaıtady, sondyqtan qurǵaqshylyǵy kóp soltústik aýdandardy ásirese, as­tyq daqyldarynyń eksportqa shyǵarylatyn bolǵandyqtan tıimsiz bolyp tabylady. Qazaqstannyń ońtústik-shy­ǵy­synda sýarylmaıtyn eginshilik jaǵdaılarynda jataǵan ý kekireni joıý úshin 3 jáne 4 tanapty aýyspaly egistikterde topyraqty úsh ıarýsty qyrshýysh kýltıvatormen aıdaý mamyrdyń úshinshi onkúndiginde nemese maýsym aıy­­­nyń birinshi onkúndiginde júrgizý kerek. Qazirgi kezde kekireni joıý já­ne ony karantınnen shyǵarý úshin myna sharalardy iske asyrý kerek. Olar: karantın erejesin saqtaý; kekiremen kúresý úshin aı­maqtyq ıntegrasııalyq júıe ja­saý jáne usynystar berý; Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginde kekire máselesine baıla­nysty ǵy­ly­mı-tehnıkalyq keńes qurý. О́simdik qorǵaý jáne karantın departamentinde mehanıkalan­dy­rylǵan otrıad quryp, olardy oqy­ǵan, bilimdi mamandarmen qam­ta­masyz etip, ǵylymnyń jetistikterin keń túrde óndiriske engizý kerek. Sh.JARASOV, Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor.