Maǵjan rýhy asqaqtaǵan óńir

Bizder – ata-babalarymyz ǵasyrlar boıy arman­daǵan Táýelsizdikke qol jetkizý baqyty buıyrǵan urpaq ókilderimiz. Uly Maǵjan óziniń «Saǵyndym» at­ty óleńinde kóregendikpen: «О́zi-aq qular, syryń berme, sabyr qyl», dep jazyp ketkenindeı, keshegi alyp ımperııa – Keńes Odaǵy óz-ózinen ydyrap, ult­tyq respýblıkalarǵa erkindik tıgen tarıhı sát­ter­diń zor qýanyshyn da, eski ekonomıkalyq baılanystar úzilip qalǵandyqtan, kóp­tegen kásiporyndar tyǵyryqqa tirelip, jappaı jumyssyzdyq jaılaǵan, áleý­met­tik jaǵdaı ýshyǵyp, el basyna kún týǵan qıly zamannyń qıyndyqtaryn da basy­myzdan keshirdik. Sol bir ótpeli kezeńniń kúrdeli synynan Tuńǵysh Prezıdentimiz, Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń dana saıasatynyń arqasynda aman-esen jáne úlken abyroımen ótip, dúnıe júzi túgel tanyp-moıyndaǵan tabysty elge aınaldyq. Sondyqtan da qazaqstandyqtar ústimizdegi jyly bolǵan kezekten tys prezıdenttik saılaýda jarqyn bolashaqtyń irgesin Elbasymen birge qalaýdy jaqtap daýys berip, Tuńǵysh Prezıdentimizge taǵy da zor senim bildirdi. Halqymyz «Elý jylda el jańa» degenmen, zamanalar almasqan zor ózgeristerge toly, ǵasyrǵa para-par 20 jyl ishinde jańa da jasampaz memleketke aınalǵan keń-baıtaq elimizben birge bizdiń týǵan óńirimiz – Soltústik Qazaqstan oblysy da jyldan jylǵa jańa­ryp, kórkeıý ústinde. Memleket basshysynyń jyl saıynǵy joldaýlaryn oblys jurt­shy­lyǵy asa zor ynta-yqylaspen, erteńgi kúnge degen nyq senimmen qabyl alyp, Prezıdentimiz belgilegen jańa mindetterdi oryndaýǵa bir kisideı jumyla atsaly­syp keledi. Qýatty memlekettik qoldaýdyń, bir ja­ǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵarǵan ynty­maq-birliktiń ar­qa­synda óńir ekonomıkasyn órken­detip, áleý­mettik-mádenı salany da­mytý­da eleýli jetistikterge ıe boldyq. Oblysymyz keıingi jyldary respýblıka boıynsha jınalatyn dándi daqyldar óniminiń 25 paıyzdan astamyn óndirýdi dástúrge aı­nal­dyrdy. Toqsanynshy jyldardaǵy ekono­mı­kalyq quldyraý kezinde ıesiz qalyp, jýsan basyp ketken myńdaǵan gektar egistik al­qap­tar jańa da janashyr qojaı­yn­da­ryn taýyp, qaıtadan aınalymǵa engizildi. Táýelsizdik jyldary dándi daqyldar alqaby 19 paıyzdan astamǵa ulǵaıtylyp, 3,9 mıllıon gek­tarǵa deıin jetkizildi. Kóktemgi jer óńdeý, tu­qym sebýden bastap óskinderge kútim jasaý, egin jınaý jumystary, negizinen, ónimdiligi joǵary ári ysyrapqa jol bermeıtin jańa tehnıka­lar­dyń kómegimen sapaly atqarylady. Keıingi bes jyl ishinde 6,5 myń birlikten astam jańa teh­nıka satyp alyndy. Baıaǵydaı emes, oraq naý­qa­ny­na syrttan eshqandaı kómek sha­qyr­tylmaı, egin orý, astyq tasý sııaqty qaýyrt sharýalardyń bári oblystyń óz kúshimen tyn­dyrylady. Eginshilik mádenıetin artty­rýdyń arqasynda sol­tús­tikqazaqstandyq dıqandar 2009 jyly re­kord­tyq kórsetkishke qol jetkizdi – dándi da­qyl­dardan gektar basy 16,6 sent­nerden ónim alyp, 6,4 mıllıon tonnadan astam astyq jına­dy. Al byltyrǵy qýańshy­lyq­ty jyldyń ózinde egin shyǵymdylyǵy gektaryna 10,5 sentnerden aınalyp, 4,1 mıllıon tonna ónim alyndy. Bul respýblıka boıynsha jınalǵan astyqtyń 31 paıyzyn qurady. 1,5 mıllıon tonnaǵa jýyq sa­pa­ly as­tyq eksportqa shyǵaryldy. Dıqan­dary­myz bı­ylǵy merekeli jyly berekeli ónim alýǵa kúsh salý ústinde. Naryq talabyna sáıkes maı­ly daqyldar egistigi kólemi de ulǵaıtylýda. О́ńirimizde eginshilikpen qatar mal sharýa­shy­lyǵyn órkendetýge, onyń ónimderin uqsatý isin damytýǵa da tıisinshe nazar aýda­rylyp keledi. Sońǵy onjyldyqta mal basy men qus sany edáýir ósti. Oblysymyz jan basyna shaqqanda sút pen jumyrtqa ón­di­rýden respýblıka boı­yn­sha birinshi oryndy, al et óndirýden ekinshi oryndy enshiledi. Osy mańyzdy salany odan ári órkendetýde Pre­zı­dentimizdiń bıylǵy Joldaýyna sáıkes ústi­mizdegi jyly úlken betburys bastaldy. Etti mal sharýashylyǵyn da­mytýdyń 2011 – 2015 jyldarǵa arnalǵan óńir­lik baǵdarlamasy ja­salyp, 10 myń bas mal bor­daqylaý alań­da­ryn, 4 myń bas reprodýktor-sha­rýa­shylyq­tar­dy jáne 12100 bas mal ósiretin fer­merlik sharýashylyqtardy qurý qolǵa alyndy. Osy­laısha ata kásibimizdi burynǵydan da qar­qyndy damytatyn kez týdy. Bul oraıda óńirimizde keıingi jyldary jı­naq­talǵan, nazar aýdararlyqtaı oń táji­rı­be­ler bar. Qyzyljar aýdanyndaǵy Qazaq­stan­nyń Eńbek Eri Gennadıı Zenchenko basqaratyn “Zenchenko jáne K” komandıttik seriktestiginde qa­nat­qaqty joba júzege asyrylyp, Kanadadan áke­lingen 800 bas sıyrǵa arnalǵan sút kesheni iske qosyldy. Mundaǵy ár saýyn sı­yr­dan jy­ly­na 7 myń lıtrdeı sút saýylady. Bul keshendi óńir­ge jumys sapary barysynda Elbasy aralap kórip: «Bul – bolashaqtyń kesheni» dep atap, tyń bastamanyń tabysty iske asyryl­ǵa­ny­na rıza­shy­lyǵyn bildirdi. Osyǵan uqsas, 1000 basqa arnalǵan ozyq sút keshenin Taıynsha aýda­nyn­da­ǵy “Taıynsha-Astyq” jaýapkershiligi shek­teýli seriktestigi (JShS) de salyp, iske qos­ty. Ja­ńadan salynǵan «Basko» JShS-niń 50 bas shoshqa kesheni men Petropavl broıler fab­rı­kasy da azyq-túlik molshylyǵyn jasaýǵa óz úlesterin qosýda. Mal ósirgisi keletin aýyl turǵyndaryna al­da­ǵy ýaqytta barynsha jaǵdaı týǵy­zyla­tyn bo­lady. Osy rette Elbasymyzdyń el ta­rıhyn­da­ǵy alasapyran zamandarda dúnıe­jú­zine tarydaı shashylyp ketken otandas­ta­ry­myzdy Qazaq­stan­ǵa qaıtyp oralýǵa shaqyrǵan úndeýine ún qosyp, Táýelsizdik jyldary atamekenge qonys aýdaryp, óńirimizdegi tórt túlik mal basyn kóbeıtýge aıanbaı atsalysyp júrgen aıyrtaýlyq Jańabaı Pirmanov, aqjarlyq Tóleý Ahmýtdınov syndy isker azamattar ónegesi ózgelerge oı salsa ıgi. Burynǵy Keńes Odaǵynyń qorǵanys óner­ká­si­biniń Petropavl qalasynda ornalasqan iri zaýyttary toqsanynshy jyldardyń basynda tap­sy­rys kúrt azaıǵandyqtan, myńdaǵan eńbek­ker­leri qysqartýǵa iligip, jabylýǵa shaq qalǵan edi. “Ornynda bar ońalar” demekshi, Táýelsizdik jyldary olardyń da jaǵdaılary túzeldi. Jas memleketimizdiń jan-jaqty qol­daýymen qarý­dyń ornyna beıbit ónimder shy­ǵarýǵa qaıta beıimdelgen bul kásiporyndar óz óndiristerin jyl­dan jylǵa keńeıtip, aıtarlyqtaı ta­bys­tar­ǵa jetýde. Sońǵy on jylda oblysymyz boı­yn­sha ónerkásip ónimderin shy­ǵarý kólemi 46,7 paıyzǵa ulǵaıtylǵandyǵy osynyń aıǵaǵy. Jergilikti kásiporyn­dar arasynda, ásirese, “ZIKSTO” aksıonerlik qoǵamy (AQ) jańashyl­dyq tanytyp, “Qazaqstan temir joly” ulttyq kompanııasy úshin 2008 jyly alǵash ret 30 júk va­gonyn jasap shy­ǵardy. Osy jónindegi tap­sy­rys kólemi byltyr 600 vagonǵa deıin ulǵaıtylyp, ol abyroımen atqaryldy. Al “Kırov atyn­daǵy zaýyt” aksıonerlik qoǵamy sheteldik seriktesterimen birlesip, san­dyq teledıdar jabdyqtaryn jasaýǵa kiristi. Taıynsha aýda­nynda 2010 jyly qu­ryl­ǵan Qa­zaq­stan-Bela­rýs birlesken ká­siporyny – «SP KazBelAgroMash» JShS bu­ryn­ǵy máshıne-traktor jón­­deý zaýy­ty­nyń ǵımaratyn paıdala­nyp, jańadan «Qy­zyl­jar – 1300» kombaın­da­ryn shy­ǵara bastady. Osy kom­baınnyń al­ǵashqy shy­ǵa­ryl­ǵan úlgi­le­rin Qyzyljar óńiri­ne qyz­met babyndaǵy sa­par­men kel­gen Elbasy kó­rip, ma­qul­dap, oǵan «Qyzyl­jar» ataý­yn berýdi usynǵan bolatyn. О́ńirimizdiń ónerkásip salasynyń odan ári órkendeýine Prezıdentimiz byltyr jarııala­ǵan údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý bes­jyl­dyǵy úlken yqpalyn tıgizetinine senimimiz zor. Qazaqstannyń Indýs­trııa­lan­dy­rý karta­syna bizdiń oblys boıynsha jalpy somasy 27 mıllıard teńgeni quraıtyn 13 ınvestısııalyq joba engizildi. Byltyrǵy jyly óńirimizde 13,8 mıllıard teńge soma­syn­daǵy 10 joba júzege asyrylyp, 631 jumys orny quryldy. Máshıne jasaý salasy kásiporyndarynyń ishin­de jańashyldyǵymen tanylǵan «ZIKSTO» AQ ındýstrııalyq damýdyń jańa baǵytyn ıgerýge de batyl qadam jasady. Bul zaýyt byl­tyr elimizdegi mol suranysty eskere otyryp, astyq tasymaldaıtyn jabyq vagon-hopperler men konteıner tasyǵyshtardy shyǵarýǵa kiristi. Ústimizdegi jyly jalpy somasy 13 mıllıard teńgeniń 3 jobasyn júzege asyrý jalǵas­ty­ry­lýda. Olardyń ishinde, ásirese, Aıyrtaý aýda­nyn­daǵy Syrymbet ken orynyn ıgerýdiń keleshegi zor. Ǵabıt Músirepov atyndaǵy aýdanda Novoıshım maı óńdeý zaýytyn qaıta qurý jobasy iske asyrylýda. Oǵan qajetti osy zamanǵy jab­dyq­tardy jetkizýshi nemis kompanııasy júrgizip jatqan jańartý jumysynyń byltyrǵy birinshi kezeńiniń nátıjesinde kásiporyn jylyna 46,2 myń tonna ósimdik maıyn jáne 85,8 myń tonna kúnjara maıyn shyǵarý múmkindigine ıe boldy. Zaýyt qýaty aldaǵy ýaqyta qazirgiden de eselep arttyrylmaqshy. Oblys ortalyǵy turǵyndaryn kókónispen jet­kilikti qamtamasyz etý maqsatynda Petropavl qalasynda «Naýryz – 2030» JShS-niń jy­lyjaı kesheni jańartylý ústinde. О́tken jyly osynda kókónis daqyldarynyń kólemin eki ese ulǵaıtyp, tamshylatyp sýarý tehno­lo­gııa­syn engizýdiń arqasynda 1738,8 tonna qy­ryqqabat, sábiz, qııar, qyzanaq, kartop ónim­de­ri jınaldy. Joba tolyq júzege asyrylǵanda munda jylyna 3,4 myń tonna kókónis pen 1 myń tonna kartop óndirilip, qalalyqtar das­tar­qanyna qoljetimdi baǵamen jóneltiletin bolady. О́ńirimizde Táýelsizdik merekesi jyly taǵy birqatar jańa kásiporyndar qurylysy aıaqta­lyp, paıdalanýǵa berilmekshi. Qyzyl­jar aýda­nyn­da organıkalyq-mıneraldy tyń­aıt­qyshtar óndiretin «Bıoplant Flora» zaýy­ty, Petropavl qalasynda gaz ballondaryn jasaıtyn zaýyt, Ǵabıt Músirepov atyndaǵy aýdanda shólmekke quıylǵan aýyz sý shyǵa­ratyn seh, Esil aýda­nyn­da makaron kesheni, Aqqaıyń jáne Jambyl aýdandarynda jańa elevatorlar iske qosylyp, jańadan júzdegen jumys oryndary ashylady. Elbasymyzdyń shaǵyn jáne orta bıznesti órkendetýge udaıy nazar aýdaryp, jan-jaqty qoldaý kórsetýiniń nátıjesinde oblysymyzda jeke kásipkerler qatary qalyńdaı túsýde. О́ńir ekonomıkasynyń naqty sek­to­ryndaǵy shaǵyn kásip­oryn­dar sany 1999 jylǵyǵa qaraǵanda 10,3 paıyzǵa kó­beı­di. Olarda qazir 32 myń adam jemisti eńbek etip, óz ot­basylaryn asyrap otyr, bul kórsetkish te on jyl ishinde eki esedeı ulǵaı­tyl­dy. Al shaǵyn kásiporyndar shyǵarǵan ónim men kórset­ken qyzmet kólemi osy kezeń­de 12 esege ósip, byltyrǵy jyly 85 mıllıard teńgeden asty. 2002-2010 jyldarǵa ar­nal­ǵan uzaq merzimdi «Aýyz sý» salalyq baǵdarlamasyn oryndaý úshin el qazy­na­sy­nan 15 mıllıard teńge, jergilikti bıýdjetten 2,5 mıllıard teńge qarjy bólindi. Bul ıgilikti iske Azııa Damý banki 1,5 mıllıard teńge jáne ob­ly­symyzdyń sharýa­shy­lyq júrgizýshi sýbek­ti­le­ri 96 mıllıon teńge qarjy qosty. Nátıje­sinde Qyzyljar óńirindegi jalpy sany 111 my­ńnan astam adam tura­tyn 145 eldi mekenge taza aýyz sý berildi jáne 194 myń turǵyny bar 122 eldi mekendi sýmen qamtamasyz etý jaqsar­tyl­dy. Elbasy­nyń bıylǵy Joldaýyna sáıkes «Aq bulaq» baǵ­dar­lamasy boıynsha Qyzyl­jar óńi­rindegi áli de muq­taj­dyq kórip otyrǵan aýyl­­dar­dyń turǵyndaryn taza aýyz sýmen qam­ta­masyz etý isi odan ári jalǵastyrylatyn bolady. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldaryndaǵy ekonomı­kalyq qıynshylyqtardyń saldarynan óńirimizdegi tur­ǵyn úı qurylysy qul­dyrap ketken bolsa, 2003 jyldan bastap bul salada da qaıta órleý bas­taldy. 2005 jyldan bastap, jú­ze­ge asyrylǵan turǵyn úı qurylysyn damy­týdyń memlekettik baǵdarlamasynyń nátı­je­sin­de ondaǵan jyldar boıy páter kezeginde tur­ǵan myńdaǵan adam baspana máselesin sheship, qýa­nyshqa bó­len­di. О́tken jyly ǵana oblysy­myz­da qarjy­landyrýdyń barlyq kózderi boı­ynsha jalpy alańy 104 myń sharshy metrdi quraıtyn 1059 páter salynyp, paıdalanýǵa berildi. Bul 2000 jylǵymen salystyrǵanda 7 esedeı kóp. 1997 jyly Petropavlda Qazaqstan Res­pýblıkasy Ishki ister mınıstrligi Ishki ásker­leri joǵary áskerı ýchılıshesiniń ashylýy Elba­sy­myz­dyń táýelsiz elimizdiń irgesin bekitý, qoǵam­dyq tártipti nyǵaıtý maqsatyn kózdegen kemel sheshimi edi. Elimizdiń ishki áskeri úshin joǵary bilimdi ofıser kadrlaryn daıarlaıtyn birden-bir áskerı oqý ornyna Jaýyngerlik týdy el Prezıdenti, Qarýly Kúsh­terdiń Joǵarǵy Bas qolbasshysy Nur­sultan Nazarbaev óz qolymen saltanatty jaǵdaıda tapsyrǵan bolatyn. Petropavlda elimiz Táýelsizdik alǵanǵa deıin jalǵyz-aq qazaq mektep-ınternaty jumys istegen bolsa, qazir balalardy ana tilimizde oqyta­tyn orta bilim mekemeleriniń sany altyǵa jetti. Olardyń ekeýi – 360 oryndyq klassıkalyq gımnazııa men 1100 oryndyq mektep-gımnazııa Táýelsizdik jyldary saly­nyp, paıdalanýǵa berilgen sáýletti ǵımarat­tarǵa ornalasqan. Oblys ortalyǵynda 2006 jyly ashylǵan, daryndy balalarǵa arnalǵan qazaq-túrik lıseı-ınterna­ty­nyń shákirtteri de memlekettik tildi meńgerý­men qatar, orys, aǵylshyn, túrik tilderin de úırený ústinde. Buǵan qosa, 2008 jyldan bastap qaladaǵy bos oryndar bar orys mektepteriniń janynan qazaq synyptary men shaǵyn orta­lyqtardy jappaı ashqyza bastadyq. Keńes ókimeti tusyndaǵy solaqaı saıasat­tyń saldarynan oblysymyzdaǵy 94 qazaq aýylynda jabylyp tynyp, orys tilinde oqytýǵa kóshi­rilgen qazaq mektepteri táýel­sizdik jyl­da­ryn­da túgeldeı qalpyna keltirildi. Qazaq mektepteri buryn eshqashan bol­maǵan aýdan ortalyq­tary­nyń barlyǵynda da ana tilimizde oqytatyn orta bilim berý mekemeleri ashyldy. Tımırıazev, Mamlıýt, Jam­byl, Qyzyljar aýdandarynda sáýletti de qa­zirgi zaman talaptaryna tolyq sáıkes jab­dyq­talǵan jańa qazaq mektepteri men mektep-ınternattary salyndy. Memlekettik tilge osyndaı aýqymdy betburystyń nátıje­sin­de qazirgi tańda oblystaǵy qazaq balala­ry­nyń 62 paıyzy óz ana tilderinde bilim alyp júr. Al budan jıyrma jyl buryn bul kór­setkish nebary 25 paıyzdy quraǵan edi. Oblystyń densaýlyq saqtaý salasynda da Táýelsizdik jyldary ómirsheń ózgerister boldy. Elbasy bekitken «100 mektep, 100 aýrýhana» baǵ­darlamasy aıasynda Petropavl qalasynda 2009 jyly osy zamanǵy Qan orta­lyǵy, 2010 jyly aýysymyna 500 naýqasty qabyldaıtyn jańa em­­hana qurylysy aıaqta­lyp, turǵyndarǵa qyz­met kórsete bastady. 2007 jyly Aqjar aýda­ny­nyń ortalyǵy – Talshyq aýylynda kúnine 200 adamdy qabyl­daıtyn emhanasy jáne 100 tósek-orny bar, zamanaýı qural-jabdyqtar ornatylǵan ortalyq aýrýhana turǵyndar ıgiligine berildi. 2009 jyly oblys ortalyǵyndaǵy №2 aýrýhana­nyń janynan kardıologııalyq ortalyq ashy­lyp, onda jergilikti dárigerler júrekke ashyq ota jasaý isin qolǵa aldy. 20 jyl ishinde Petropavl qalasy men aýdandarda taǵy basqa birqatar emdeý-aldyn alý mekemeleri salynyp, iske qosyldy. 2003 jyldan beri ózara yntymaqtastyq týraly kelisimge sáıkes Túmen oblysynyń kar­dıo­log-dárigerleri Petropavlǵa kelip, Soltús­tik Qazaqstan oblysynyń týa bitken júrek aýrýlaryna shaldyqqan sábılerine ota jasap keledi. Qymbat turatyn otanyń quny oblystyq bıýdjetten bólingen qyrýar qarjy esebinen tólenedi. Osylaısha segiz jyl ishinde 464 ba­la­ny ajaldan arashalap qalǵan túmen­dik hırýrg­terdiń jetekshisi, Túmen oblystyq klınıkalyq aýrýhanasynyń bólimshe meń­ge­rý­shisi, professor Kırıll Gorbatıkov halyq­tar arasyndaǵy dostyq pen ynty­maq­tas­tyq­ty nyǵaıtýǵa sińir­gen eleýli eńbegi úshin Qa­zaq­stan Respýblıkasy Prezıdentiniń Jarl­y­ǵy­men «Shapaǵat» medalimen marapattaldy. О́tken jyly Biryńǵaı ulttyq densaýlyq saq­taý júıesin engizý aıasynda 12 ortalyq aýdan­dyq aýrýhanany oblystyq aýrýhanamen baılanystyratyn telemedısına jelisi iske qosyldy. Byltyr Taıynsha ortalyq aýdan­dyq aýrýhanasy negizinde elimizdiń ortalyq aýdan­dyq aýrýhanalary bas dárigerleriniń biliktiligin arttyrý jónindegi respýblıkalyq oqý-ádis­temelik ortalyǵynyń ashylýy da óńirimizdiń densaýlyq saqtaý salasynda ónege tutarlyqtaı ózgerister az emestigin kórsetedi. О́ńirimizde densaýlyq saqtaý salasy maman­dary­nyń jetispeýshiligi máselesin sheshý maq­sa­tymen elimizdiń joǵary medısına­lyq oqý oryn­darymen tyǵyz baılanys orna­ty­lyp, olardyń túlekterimen kelisim-sharttar jasalýda. Shaqy­rý­men kelgen dárigerler­diń bárine kótermeaqy tóleý, baspanamen qam­ta­masyz etý jolǵa qoıyl­dy. Sonyń nátıje­sinde byltyrǵy jyly ǵana oblysymyzǵa 68 jas maman kelip, jergilikti emdeý mekemelerine jumysqa ornalasty. Petropavlda ótken jyly medısına kadrlary úshin 80 páterli «Dárigerler úıi» salynyp, páter kezeginde turǵan aq halatty abzal jandar qonys toıyn toılady. Mádenıet salasynda da kóńil tolarlyqtaı ilgerileýshilik bar. 2000 jyly qurylǵan Sábıt Muqanov atyndaǵy oblystyq qazaq sazdy-drama teatry bir kezde kenje qalǵan ulttyq ónerimizdi jańa bıikke kóterip, ana tilimiz ben dilimizdi, asyl adamgershilik qundy­lyqtarymyzdy dárip­teı­tin qarashańyraǵy­myzǵa aınaldy. Bul óner ordasynyń salta­nat­ty ashylý rásimine uly jazýshynyń 100 jyldyq mereıtoıyna arnaıy kelgen Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev qatysyp, kók lentasyn qıǵanyn teatr ujymy oryndy maqtanysh tutady. 2008 jylǵy 21 tamyzda Petropavlda táýel­­siz elimizdiń tarıhyndaǵy aıtýly máde­nı oqıǵa boldy. Osy kúni Prezıdentimiz ob­lysymyzǵa qyzmet babyndaǵy saparmen kelip, óziniń tikeleı tapsyrmasymen respýb­lı­ka­lyq “Mádenı mura” baǵdarlamasy boıynsha qyrýar qarjy ból­gizip, qalpyna keltirtken “Abylaıdyń aq úıi” murajaı keshenin ashyp, jınalǵan jurt­shy­lyq aldynda tebirene sóz sóıledi. “Biz bú­gin­de óz Táýelsizdigimizdiń arqasynda kóptegen ba­tyr­larymyz ben tarıhta aty qalǵan tulǵalarǵa arnap eskertkishter salyp kelemiz. Solardyń ishindegi biregeıi, árıne, Abylaı han rezı­densııasy ekeni daýsyz. Qalanyń tamasha jerinde ornalasqan murajaı kesheni turǵyndardyń kózaıymyna aınalary sózsiz”, dedi Elbasymyz. Qazir Abylaıdyń aq úıi tek soltústik­qa­zaq­standyqtardyń ǵana emes, respýblıkamyz­dyń barlyq aımaqtarynan, sondaı-aq taıaý jáne alys shetelderden aǵylyp kelip jata­tyn qadir­li qonaqtar da izdep baryp, taǵzym etetin kıeli orynǵa aınaldy. Táýelsizdik jyldary Keńes ókimeti tusyn­da­ǵy saıası qýǵyn-súrgin qurbany bolǵan asa kórnekti aqyn jerlesimiz Maǵjan Jumabaevtyń esimin máńgi este qaldyrý, artynda qalǵan baı murasyn keńinen nasıhattaý sharalary júzege asyryldy. Petropavl qalasy men uly aqynnyń týǵan jeri – Sarytomar aýylynda eskertkishter or­natyldy. Býlaev aýdanyna Maǵjan Jumabaev esimi berilip, osy aýdan ortalyǵy – Býlaevo qa­l­asynda da aqynǵa eskertkish qoıyldy. Oblys ortalyǵynyń bir keń kóshesi de uly babamyzdyń atynda. M.Jumabaevpen qatar, Qojabergen jyraý, Batyr Baıan, Shal aqyn, Toqsan bı, Shoqan Ýálı­hanov, Aqan seri, Úkili Ybyraı, Sábıt Mu­qanov, Ǵabıt Músirepov, Ivan Shýhov, Jálel Qızatov, Evneı Bóketov, Murat Aıtqojın, Eslám Zikibaev, Aıaǵan Shájimbaev syndy dańqty jerles­teri­mizdiń de esimderin máńgi este qaldyrý, ádebı jáne ǵylymı muralaryn nasıhattaý sharalary atqarylyp, mereıtoılary laıyqty atap ótildi. Ana tilimizdiń qoldanys aıasyn keńeıtý, ult­tyq qundylyqtarymyzdy keńinen nasıhattaý maqsatynda 2008 jyldan bastap, bar­lyq aýdandarda derbes qazaq gazetteri shyǵarylý ústinde. О́ńir turǵyndarynyń sanyn ulǵaıtý maqsa­tyn­da Elbasymyz belgilegen kvota boı­ynsha shetelderden atajurtqa oralǵan aǵaı­yn­dardy kó­birek qabyldap, jaıly qonys­tar­ǵa ornalas­ty­rýǵa kúsh salýdamyz. Oral­man­dar­dy qabyl­daý­dyń óńirlik baǵdarlamasyn ja­sap, olarǵa qajetti turǵyn úılerdi jergilikti bıýdjet esebinen salýdy qolǵa aldyq. Mundaı baspanaǵa ıe bolǵan otandastarymyz kvota boıynsha alǵan qarjylaryn basqa muqtajdyqtaryna jum­saı­dy. Oblys orta­ly­ǵy­na jaqyn jerde alystan kelgen aǵaıyn­darǵa arnalǵan jańa Báıterek aýyly boı kóterdi. Munda Prezıdentimiz bekitken “Nurly kósh” baǵdarlamasy boıynsha ótken jyly 140 turǵyn úı salynyp, atamekenge bet burǵan otandastar ıgiligine berildi. Oblysymyzdaǵy demografııalyq jaǵdaı­dy jaqsartý maqsatymen ótken jylǵy 1 qyr­kúıek­ten bastap óńirlik «Urpaq qory» baǵdar­lamasyn júzege asyra bastadyq. Bul baǵdar­la­ma boı­yn­sha byltyr tórtinshi jáne odan kóp sábı dúnıege kelgen 155 otbasyndaǵy árbir balaǵa ekinshi deń­geıli bankten arnaýly depozıtter ashylyp, olardyń árqaısysyna 160 aılyq eseptik kór­set­kish mólsherindegi (byltyr ol 226 myń teńgeni qurady) qarajat salyndy. Bul qarjylaı kó­mekti balalar ká­me­let jasyna tolǵannan keıin banktik ósimi­men qosa alyp, óz bolashaqtarynyń jolyna jumsaıtyn bolady. Osy jańa jobanyń ıgiligin ádette otbasyndaǵy bala sanyn shekteýdi qup kórmeıtin, atamekenge oralyp jatqan aǵaıyndar da kóretini aıqyn. 20 jyl ishinde týǵan elimizben birge ja­ńar­ǵan Qyzyljar óńiri turǵyndarynyń ál-aýqaty jyldan jylǵa artyp kele jatqan­dy­ǵyn aıǵaq­taı­tyn derekter az emes: oblystaǵy jumys­syz­dar sany 2010 jyly 2001 jylǵyǵa qaraǵanda 17,1 myń adamǵa, nemese 56,3 paıyz­ǵa azaıdy. Tur­ǵyndardyń jan basyna shaq­qandaǵy aqsha­laı tabysy 5,4 ese artty. Osy kezeńde jeke menshiktegi jeńil avtokólikter sany 2 esege kóbeıip, ár 100 adamǵa 13 «temir tulpar» buıyrdy. О́ńir­de­gi eldi mekenderdiń barlyǵy telefon baıla­nysymen qamtamasyz etildi. Internet jelisine qosylǵan abonentter sany keıingi 5 jylda 5,1 ese artyp, 39,7 myńǵa jetti. Oblys ortaly­ǵyn­da turatyn mú­ge­dekterdiń qala ishinde qıyndyq kórmeı jú­rip-turýy úshin tegin «Áleýmettik taksı» qyzmeti ashyldy. Petropavl men barlyq aýdan ortalyqtarynda muqtaj jandarǵa dári-dármekter arzan baǵamen satylatyn «Áleý­met­­tik dárihanalar» uıymdastyryldy. Qala­da da, aýylda da baý-baqsha, kókónis ósirýge nıet bildirgenderge jer telimderin bólgizip, barynsha qo­laıly jaǵdaı týǵyzdyq. Beskól aýyly men Petropavl qalasynyń arasy ja­qyn, ári jolaý­shy­lar jıi qatynaıtyndyǵyn eskerip, kópshi­lik­tiń kópten bergi ótinishine oraı oblys ortaly­ǵyn­daǵy bir trolleıbýs baǵytyn uzartyp, elektr jelisinsiz júretin osy zamanǵy «Dýobýs» kólikterin iske qostyq. Táýelsizdik jyldary salamatty ómir saltyn ornyqtyrý, sport pen deneshynyq­tyrý salasyn damytý baǵytynda da qyrýar ister tyndy­ryl­dy. Ásirese, bizdiń óńirde onsha kóńil bólinbeı, kenje qalyp kelgen ult­tyq sport túrlerine aıryqsha nazar aýdaryla bastady. Qazaqstannyń «Soltústik qaqpasy» atan­ǵan Petropavl qalasynyń qazirgi kelbeti de bu­ryn­ǵydan áldeqaıda ajarly. Arý Asta­namyzǵa qarap boı túzegen oblys ortalyǵy­nyń – HIH ǵasyrdaǵy kópester men dvorıan­dardyń aıryqsha sáýletti úıleri kórik bergen saýda-sattyq qala­synyń tarıhı ereksheligin saqtaı otyryp, qa­zirgi zaman talabyna saı kórkeıtýge kúsh salý­da­myz. Táýelsizdik jyl­dary memlekettik turǵyn úı qurylysy baǵ­dar­lamasynyń aıasynda munda jańa da kórkem shaǵyn aýdandar paıda boldy. Burynǵy Lenın atyndaǵy ortalyq kóshe Qa­zaqstan Kons­tıtýsııasy kóshesi bolyp ózger­ti­lip, aq órnektas tóselip, sándi oryndyqtar qoıy­lyp, ádemi shamdar ornatylyp, ásem gúlder egilip, sulýlana tústi. О́zge kósheler de jón­de­lip, kórkeıtilip, túgel jaryqtandyryldy. Qa­la­nyń ortalyq alańynda Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Memlekettik rámizderine arnalǵan sáý­lettik kompozısııa boı kóterdi. Abylaı han men Maǵjannan basqa, Qarasaı men Aǵyntaı batyr­larǵa, Abaı men Pýshkınge, Úkili Ybyraıǵa, Ǵabıt Músirepovke, Evneı Bó­ketovke eskertkish qoıyldy. Burynǵy NKVD mekemesi ornalasqan jerge saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna arnal­ǵan monýment turǵyzyldy. Aýǵan soǵysyna qa­tysý­shylarǵa belgitas qoıyldy. Jańartylǵan oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıynyń qa­byr­ǵasyna qazaq jáne orys halyqtary dosty­ǵy­nyń sımvolyna aınalǵan Shoqan Ýálıhanov pen Fedor Dostoevskııdiń barelefi ornatyldy. Uly Jeńistiń 65 jyldyǵy qarsańynda Petropavldaǵy Jeńis saıabaǵyn qaıtadan jań­ǵyr­typ, qalalyqtardyń súıikti demalys or­nyna aınaldyrdyq. Petropavlda jasaqtal­ǵan 314-shi atqyshtar dıvızııasynyń jaýyn­gerlerine eskertkish ornattyq. Qalalyq mádenıet jáne demalys saıabaǵy ishinde ornatylǵan Jeńis stelasyn da jańarttyq. El ómirindegi aıtýly merekege oraı oblys­ta­ǵy barlyq eldi mekenderdi odan ári kórkeıtý ju­mystary júrgizilýde. Bul oraıda obly­sy­myzda «20 ıgi is» aksııasy óris alyp, basshy azamattar men kásipkerler, zııaly qaýym ókilderi ózderiniń týǵan aýyldaryna baryp, hal-qaderlerinshe kómekterin tıgizý ústinde. Men bolsam, uly Maǵjannyń Otany – Sarytomar aýylyna baryp, ózimniń de kindik qanym tamǵan atamekenimniń ajaryn asha túsýge atsalystym. Osydan 20 jyl buryn ana tilimizdiń jan­ashyrlarynyń uıytqy bolýynyń arqasynda Pe­tropavldaǵy bir orys mektebiniń janynan 15 balanyń basyn quraǵan alǵashqy qazaq synyby áreń ashylǵan edi. Al qazirgi tańda Qyzyljar óńirindegi qazaq mektepterinde ulty basqa 312 oqýshy ózderiniń júrek qalaýymen memlekettik tilimizde bilim alyp júr. Túrleri bólek bolǵa­ny­men, tilderi de, tilekteri de bir bolyp ósip kele jatqan jas urpaq ókilderi qazir árqıly má­denı sharalar men baıqaýlarda Maǵjan Juma­baevtyń «Men jastarǵa senemin!» atty óleńin mánerlep jatqa oqýdy unatatyndyǵy jıi baı­qa­lyp júr. Elmen birge jańarǵan bizdiń Qyzyljar óńirinde búginde uly Maǵjan rýhy, eldik pen birlik rýhy asqaqtap tur. Serik BILÁLOV, Soltústik Qazaqstan oblysynyń ákimi.