Biz Italııany jasadyq, endi ıtalııalyqtardy qalyptastyraıyq.
(Kamıllo Kavýr, Italııanyń tuńǵysh premer-mınıstri,
memleket qaıratkeri, dıplomat).
Sáýle. Jaratýshynyń jazýymen mıllıondaǵan shaqyrymdardy sekýndtarda júrip ótip, jumyr jerge tirshilik nárin syılaıdy ol. Erkindikti súıedi, adamzatty súıedi. Adamzat ta oǵan umtylady. Maǵan táýelsizdik te sol appaq sáýledeı kórinedi. Qazaqtyń eń qymbatyn: «Shyraǵym» deıtini, sondaı-aq: «Shyraǵyń sónbesin!» dep tilek tileıtini beker bolmasa kerek-ti. Syrttaı qaraǵanǵa bir-aq tús. Al bile bilsek, onyń boıynda qanshama ǵajaıyp boıaý bar. Kók te, qyzyl da, sary da. Azattyq ta sol sáýledeı bir ózine qanshama baqyt, qýanysh, úmit, arman, izgilik qundaqtaǵan. О́mir qara men aqtyń, jaryq pen qarańǵynyń kúresinen quralady. Ámannan erkindikti súıetin qazaq azattyqqa qanshalyqty umtylsa, ony bodan qylýǵa tyrysqandar sonshalyqty kúsh salǵany belgili. Kermek tatqan tátti uǵym táýelsizdik babalarymyzǵa bilek pen júrektiń kúresin qajetsindi. О́tken ǵasyrdyń basynda batyrlarymyz qolyna naıza alyp egemendik jolynda aýyzdyqpen sý iship, belýardan qan keship, bolashaq urpaqtyń bostandyǵy úshin jan alyp, jan beristi. Azattyq alsaq dep armandaǵan, armandap qana qoımaı, qolyna qalam alyp, kirpik qaqpaı, kún-tún demeı bar kúsh-jigerin qaımana halqyn erkindikke bastaǵan alashtyqtar da qasyq qany qalǵansha qazaq dep shyryldap, aqtyq sózin azattyqqa arnady. Sol esil erlerdiń kóre almaı ketken bostan kúnin bastan ótkerip, altyn kúnniń astynda táýelsizdik toıyn toılap jatqan biz baqytty urpaqpyz. Biraq Elbasymyz aıtqandaı, búginde toıdan buryn oılaý, oı salý kerek. Kezinde «Qazaq» gazetiniń tól belgisi esigi batysqa qaraǵan kıiz úı edi. Batystyń damyǵan memleketterindeı bolsaq degen tátti tilek búginniń aqıqatyna aınaldy. Sol shaqta bir ǵasyr ótken soń Qazaqstan arystarymyz arman etken bilim-ǵylym bar jurttarǵa kósem bolyp, Abylaı úsh júzdiń basyn qosqan Saryarqada kóregen kóshbasshy Elbasymyz Nursultan Ábishuly Eýropa tórelerin qabyldap, tizgin ustaıtynyn kim oılaǵan?! Dana halyqtyń urpaǵy eki attap Eýropaǵa bı boldy. EQYU-nyń Astanada ótken sammıti kezinde osy oı meniń júregime erekshe qýanysh syılady. Qazaqtyń tóbesiniń kókke, aýzynyń aqqa jetkeni emes pe bul! Elbasymyz óziniń «Qazaqstan joly» degen kitabynda: «1985 jylǵy Keńes Odaǵy Kommýnıstik partııasy Ortalyq Komıtetiniń sáýir plenýmynan bastalǵan «qaıta qurý» qashan qurdymǵa ketkenge deıin el óz tarıhynyń shym-shytyryq oqıǵalaryn oı eleginen ótkizdi. Mıllıondaǵan saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń beınesin tiriltip, totalıtarlyq rejimniń zaýalyna ushyraǵan zııaly qaýym tulǵasyna jan bitirdi, úlkendi-kishili halyqtardyń jadyna tól tarıhynyń estelikteri orala bastady» dep jazǵan edi. 1986 jyly jastarymyz Ortalyq alańǵa jeltoqsannyń yzǵarynda muzǵa janǵan alaý bolyp lapyldap, «Meniń Qazaqstanym» dep rýhtandy. Alashtyqtardyń amanaty oıatty, Aqtaban shubyryndyda «Elim-aılap» kóshken qazaqtyń zary turdy qulaǵynda. «Qazaqty qazaq basqarsyn!» dep qurban bolyp edi olar. Shúkir, búginde Jaratqan sol tilekti qabyl etip, kósh basyna qurmetti Nursultan Ábishulyndaı kóregen azamatty qoıdy. Azattyq suraǵan «Meniń Qazaqstanym» áni azattyqty jyrlaǵan ánuranǵa aınaldy. Eldiń eńsesin tiktep, qazaqty jahannyń 50 básekege qabiletti eline aınaldyrýdy kóksep, kóılegin kók, kóńilin toq qylǵan, kókeıindegisin aıtqyzbaı topshylaıtyn Elbasynyń merzimin 10 jylǵa uzartýdy referendýmda qoldap az ǵana ýaqytta 5 mıllıon adamnyń qol qoıýy talaı syn sátte jerge qaratpaǵan erge degen el senimi. Alaıda Elbasy bul usynystan bas tartyp, saılaýǵa qatysatynyn jarııalap, Konstıtýsııanyń kepili ekendigin taǵy bir márte deleldedi. Konfýsıı: «Jol adamdy jónge salmaıdy, adam ózine jol salady», degen edi. Biz de búginde jasampazdyq pen beıbitshilikke bastar dańǵyl jolmen baramyz. Ol – Qazaqstan joly. Aıqyn maqsatymyz, asqaq armanymyz bar. «Qazaqstan – 2030» uzaq merzimdi strategııasynda aıtylǵan oılardyń qııal emestigine kún ótken saıyn kózimiz jetip keledi. Ekonomıkamyz qaryshtap damyp, ál-aýqatymyz kóterilýde, el patrıottary tárbıelenip, myqty kadrlar qalyptasty. Elbasy «Qazaqstan – 2030» baǵdarlamasynda: «Qazaqtyń halyq maqaly «Shapshań júrgenge shań juqpas» deıdi. Sondyqtan da bizge — ýaqyt tóreshi. Muratyna júrgen jetedi», degen edi. Shúkir, táýelsizdiktiń toıyna quralaqan kelgenimiz joq. Jıyrma jyldyń ishinde ekonomıkamyz eselep damydy, Ulttyq qor qalyptasty, el ıgiligine baǵyttalǵan qanshama zań qabyldandy. О́zgeler ǵasyrlar boıy baǵyndyrǵan belesterdi memleketimizge shırek ǵasyrǵa tolmaıtyn ýaqyt aralyǵynda jetýge týra keldi. Alash jyldap, aılap emes, Alpamystaı kún sanap ósti. О́ıtkeni, álem sát saıyn jańaryp, jańǵyryp jatqan zamanda: «Joǵary órle nemese joldy bosat, satyda toqtaýǵa bolmaıdy», degendi jete túsindik. «Maıdalardyń arasynda júrseń usaqtalasyń, irilermen óziń de ósesiń», degen eken Gete. Sondyqtan úlken maqsattardy alǵa qoıǵan qazaqtyń búginde qalaı maqtansa da jóni bar. * * * «Qazaqstannyń birinshi baılyǵy – halyq». Elimizdiń basty qujatynda oıyp turyp oryn alǵan qundylyq. Artqa qaıyryla qaraǵanda Qazaqstan atty ortaq úıimizdiń keregesin keńitip, ýyǵyn bekitken, shańyraǵyn tiktegen taý tulǵalar bıikteı beredi eken. Teńizdeı týlaǵan táýelsiz eldiń tabystary sol jandardyń san sala bolyp quıylǵan eńbeginen quralǵan. Elbasy bastap, eli qostap jańardyq, jasampaz, beıbit Qazaqstandy qurdyq. Amerıkanyń qoǵam qaıratkeri, ǵalym, AQSh-tyń Táýelsizdik deklarasııasy avtorlarynyń biri Bendjamın Franklın: «Men adamdarǵa qyzmet etkende upaı jınadym dep emes, boryshymdy ótep jatyrmyn dep sanaımyn», degen eken. Táýelsizdik alǵan eleń-alań tusta upaı úshin emes, ult úshin ter tókken tarlandardy shań basqan arhıvterden emes, otandastardyń júreginen tapsaq eken deımin. Jıyrma jyldyq mereıtoı qarsańynda sol azamattardyń atyn atap, túsin tústep qoıǵan da artyq bolmas. Olardyń birazymen qyzmettes, áriptes bolǵanyma qazir qýanamyn. Búginde memlekettik organdar ózdiginen qalyptasa salǵandaı kórinedi. Aqıqatynda egemen eldiń qurylymdaryn jasaqtaý qanshama eńbekti qajetsindi. Tyńǵa túren salǵan tarlandar bilikti kadrlar tárbıelep ketti. Elbasy «Qazaqstan – 2030» baǵdarlamasynda kórsetilgen basymdyqtardyń biri kásibı memleket qalyptastyrýǵa da úles qosty. Máselen, Ortalyq saılaý komıssııasyn qurýda Qarataı Turysov pen Iýrıı Kımniń eńbegi ushan-teńiz. Aldymda úlgi kórsetetin osyndaı asqar taýdaı aǵalarym bolǵany úshin taǵdyryma rızamyn. Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń hatshysy, Búkilodaqtyq Kásipodaqtary Ortalyq Komıtetiniń hatshysy, Qazaq KSR Mınıstrler Keńesi Tóraǵasynyń orynbasary, Týrızm, dene shynyqtyrý jáne sport mınıstri, Ortalyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy qyzmetterin abyroımen atqarǵan, ómiriniń sońǵy jyldarynda Parlament Májilisiniń Qarjy jáne bıýdjet komıtetiniń tóraǵasy bolǵan Qarataı Turysov zań shyǵarý isinde de óz qoltańbasyn qaldyrdy. Az ǵana jyldar ishinde elimizdiń memleket bolyp qalyptasýyna, onyń bolashaǵy jarqyn irgeli el bolýyna úles qosqan, tól tarıhymyzdyń tórinen oryn alar, halqymyzdyń mańdaıyna bitken asyl uldarynyń biri – elimizdegi kóppartııaly júıeniń, demokratııa men qazaq parlamentarızminiń negizin qalaýshy, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń XII jáne XIII shaqyrylymdarynyń, sondaı-aq Parlament Májilisiniń I jáne II shaqyrylymdarynyń depýtaty, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, «Eýrazııa» halyqaralyq akademııasynyń akademıgi Marat Ospanov. Ol memleketimizde naryqtyq ekonomıkanyń qalyptasyp, zańnamalyq bazamyzdyń ómirge kelýine negiz qalady. Ǵalymnyń «Turaqtanýdan ósimge qaraı» atty daǵdarysqa qarsy ekonomıkalyq baǵdarlamasy, keıin el Úkimetiniń ekonomıkalyq baǵdarlamasyna negiz boldy. Qatarlastary, saıasatta tize qosyp birge qyzmet etken áriptesteri Marat Ospanovtyń tek tuńǵysh Májilis spıkeri ǵana emes, sonymen qatar, elimizde qalyptasa bastaǵan ashyq saıasat pıoneri, kúresker de bola bilgendigin alǵa tartady. Ol kisiniń sheshendigi áli kúnge jurtshylyqtyń aýzynda ańyzdaı estiledi. Er jasy elýinde aramyzdan ketken abzal azamat kezinde: «Men adam degen atqa laıyq qoǵamda ómir súretinimizge senemin», degen edi. Senim aqtaldy. Quqyǵymyzdy qorǵaıtyn, qarqyndy damýǵa kepil bolatyn Ata Zańymyz bar. Osyndaıda elimizdiń basty qujatyn eń bilikti degen kadrlar qurǵanyn aıta ketý kerek. Árıne, aldymen aýyzǵa oralatyny zań ǵylymdarynyń patrıarhy, kúni keshe ǵana ómirden ótken Salyq Zımanov. Táýelsiz Qazaqstannyń Konstıtýsııasyn ázirleýge belsene atsalysqan daryndy zańger Ata Zańymyzdyń árbir baby men tarmaǵy demokratııalyq ustanymdarǵa sáıkes bolýyna basa nazar aýdardy. Ol Jeltoqsan oqıǵasy kezinde de jastarǵa aǵalyq tanytyp alańǵa shyqqan er. Quqyqtyq bilim berý salasynda laýazymdy qyzmetter atqarǵan óz isiniń bilgiri toqsanynshy jyldary Joǵarǵy Keńeske depýtat bolyp saılanyp, Qazaq KSR memlekettik egemendigi týraly deklarasııanyń jobasyn daıyndaýda komıssııany basqardy, onyń tikeleı qatysýymen basqa mańyzdy saıası qujat – «Qazaqstan Respýblıkasy memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zań daıyndaldy. Buǵan memlekettiń jańa Konstıtýsııasynyń jobasyn daıyndaýda sarapshylar tobyna da jetekshilik etkenin qosyńyz. UǴA akademıgi Salyq Zımanov sol syndarly jyldar jaıynda: «Eń alǵash Egemendik týraly 3 bettik deklarasııany 8 saǵat talqyladyq», dep esine alyp, táýelsiz el tarıhynyń shejireshisi boldy. Memlekettiligimizge súbeli úles qosqan ǵalymdarymyzdyń ishinde Ǵaırat Saparǵalıev esimi erekshe oryn alady. Ol Keńes Odaǵyndaǵy zań salasy boıynsha eń jas ǵylym doktorlarynyń biri atanyp, asa bıik bedelge ıe boldy. Keńestik júıeniń ózinde Reseıdiń otarlaý saıasaty týraly ǵylymı eńbek jazyp, azamattyq ustanymyn tanytyp, qaıratkerlik bıikke kóterildi. Ol táýelsiz Qazaqstan memlekettiliginiń qalyptasýyna, Qazaqstannyń Ǵylym akademııasynyń Fılosofııa jáne quqyq ınstıtýtyn, zań salasy boıynsha bilim beretin joǵary oqý oryndaryn órkendetýge zor úles qosty. El Konstıtýsııasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizýge, Qazaqstannyń quqyqtyq saıasat tujyrymdamasyn ázirleýge belsene qatysty. Táýelsizdik aýyzben aıta salatyn jaı ǵana sóz emes, ol búgingi quqyqtyq qoǵamda mórmen rastalyp, ózge memlekettermen moıyndalýy qajet qundylyq. Al osy jaýapty isti atqarýda azamattyq boryshyn adal atqaryp, “Qazaq KSR Prezıdenti týraly” Zańnyń (1990), “Qazaq KSR-iniń memlekettik egemendigi týraly” deklarasııanyń (1990), “Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly” Zańnyń (1991) jobasyn jasaýǵa belsene atsalysqan ǵalym, zań ǵylymdarynyń doktory, professor, UǴA akademıgi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ǵylym qaıratkeri Sultan Sartaevtyń esimi tól tarıhymyzda altyn áriptermen jazylary daýsyz. Bas prokýror, Konstıtýsııalyq Keńes Tóraǵasy oryntaǵynda Elbasy men el senimin aqtaǵan ıýstısııa general-leıtenanty Iýrıı Hıtrın de azat alashtyń qaýipsizdik salasynda eren eńbegimen tanyldy. Erdiń erine ońaı tımeıtin jaýapty sharýalardy urshyqtaı úıirip, halyq depýtatynan Joǵarǵy Keńes, Konstıtýsııalyq komıssııa tóraǵasynyń orynbasaryna deıingi mindetterdi názik ıyǵyna alýǵa taısalmaǵan Zınaıda Fedotovany da atap ótkim keledi. Ol TMD-ny qurý týraly Kelisimdi daıyndaǵan jandardyń biri bolǵanyn qalaı umyt qaldyramyz. Naryqtyq ekonomıkaǵa kóshken ýaqytta ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor, UǴA akademıgi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen ǵylym men tehnıka qaıratkeri Kenjeǵalı Saǵadıevtiń orny bólek. Qazaqstandaǵy ekonomıkalyq reforma teorııasy men ádisnamasyn zerttep, Elbasyna qoldaý bolǵan qazyna qart 1992 jyly Kembrıdj ómirbaıandyq ortalyǵynyń “Jyl adamy” ataǵyn alyp, shet memleketterdiń ózin moıyndatty. Bilimpaz ǵalym áli kúnge deıin ótkenimizdi saralap, bolashaǵymyzdy baǵamdaýda aıanbaı ter tógip keledi. Táýelsizdigimizdiń 20 jyldyq mereıtoıy qarsańynda bas basylymymyz «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalaǵan «Ekonomıka – eldik tuǵyry» atty maqalasynda Kenjeǵalı Ábenuly: «Aldyńǵy elý eldiń sanatyna qosylý, el turmysyn solardyń deńgeıine jetkizý jolyndaǵy barlyq baǵdarlamalardy oryndaý tabandylyqty talap etedi. Memlekettigimizdiń irgesin bekitip, saıası, áleýmettik, ekonomıkalyq damý tetikterin táýelsizdik jyldary jan-jaqty jasap alǵan Qazaqstanǵa da jedel damý múmkindigi týdy. Osy múmkindikti jiberip almaı, tolyǵymen ıgerý bolashaqtyń basty mindeti. Mundaı mindettiń údesinen shyǵa alatynymyzdy keshegi kemel saılaý taǵy da kelisti kórsetip berdi. Mundaılyq birtutastyq tanytqan eldiń alar asýlary da bıik bolaryna kúmán joq. Tek myna jaıdy – Táýelsizdiktiń, eldiktiń tuǵyry ekonomıka ekenin eshqashan esten shyǵarmaýymyz kerek», dep danalyq tanytty. Alashtyqtar jaıynda eske alǵanda «Qarańǵy qazaq kógine órmelep shyǵyp kún bolǵan», «Alash týy astynda, Kún sóngenshe sónbeýge» ýáde bergen, «jany qamaýda, maly talaýda» qalǵan ulty úshin qurban bolǵan arystarymyzdy búgingi urpaq «Úsh báıterek», «Bes arys» dep oryndy baǵa berip júr. Búgin – erteńgi tarıh. Osyndaıda egemendik alǵan eleń-alańda Elbasy men eline tirek bolǵan Aqseleý Seıdimbek, Myrzataı Joldasbekov, Ábish Kekilbaev aǵalarymyz qazaq qoǵamynyń úsh báıteregindeı áser qaldyrady. Quddy bir qara qyldy qaq jarǵan, eldiń birligin saqtaǵan Tóle, Qazybek, Áıteke bılerdiń búgingi sarqynshaǵyndaı. AQSh-tyń jıyrma altynshy prezıdenti, Nobel syılyǵynyń laýreaty Teodor Rýzvelt: «Ultty ult etetin onyń minezi», degen edi. Qazaqy dúnıetanymnyń jiligin shaǵyp, maıyn ishken Aqseleý aǵamyz kózden ketse de, onyń sarqylmas murasy kókiregimizge maqtanysh sezimin uıalatyp keledi. Keńes Odaǵy ydyrap, Kommýnıstik partııa tarap, táýelsizdik shańyraǵy kóterilgen serpindi jańa kezeńde Tuńǵysh Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń janynda júrip, jas memleketimizdiń irgetasyn birge qalasqan azamattardyń biri de biregeıi Myrzataı Joldasbekov ult múddesin qorǵaıtyn tolyp jatqan ıgilikti isterge bastamashylyq jasady. Myrzekeńniń tikeleı bastamashyldyǵymen Dúnıe júzi qazaqtarynyń tuńǵysh quryltaıy ótkizilip, qazaq qaýymdastyǵy quryldy, qaıtalanbas tól ónerimiz – aıtys jandandy, ádebıetimizdiń tamyry tereńge boılady. Astanadaǵy Prezıdenttik mádenıet ortalyǵyn basqaratyn birtýar tulǵa áli de sol izdenimpazdyǵynan taıǵan joq. Zamandastary ǵalymdy «shyraqshy» dep erekshe qadirleıtini beker emes. HH ǵasyrdaǵy adamzat týdyrǵan júz talant Aragon, Tagor, Sholohov, Pasternak, Aıtmatov, Blok sekildi álemdik tulǵalarmen qatar turatyn Ábish Kekilbaev azattyqtyń aq tańy atqanda qoǵamdyq iske bel sheshe kiristi. Elimizdiń tuńǵysh kásibı Parlamentin basqardy. Prezıdenttiń keńesshisi ári Memlekettik hatshy qyzmetterin de abyroımen atqardy. Jazýshy ǵana emes, memleket jáne qoǵam qaıratkeriniń eńbegi Prezıdent tarapynan da eleýsiz-eskerýsiz qalǵan joq. Memleket basshysynyń Jarlyǵymen Ábish Kekilbaevqa «Eńbek Eri» ataǵy berildi. Til taǵdyry, dil taǵdyry, din taǵdyryn ushtastyrǵan ulaǵatty pikirleri men urymtal oılary jurt júregine jetti. Tanymymen, taǵylymymen memlekettiligimizdi nyǵaıtýǵa, demokratııanyń damýyna úles qosqan qazaq rýhanııatynyń kórnekti ókilderi Kamal Smaıylov, Sherhan Murtaza, Farıza Ońǵarsynova, Muhtar Shahanov syndy tarlandarymyzdyń ult múddesin qozǵaǵan bastamalary áli kúnge deıin el esinde. Halqymyzdyń daryndy uldary Sherhan men Kamal aǵalarymyzdyń «Elim saǵan aıtam, Elbasy, sen de tyńda» atty taqyryppen jaryq kórgen hattary talaıdy tebirentti, jurtty jumyldyrdy. Qazaqstan – shyǵystyq dildi memleket. Sondyqtan óz basym genderlik saıasat dep «shash al dese, bas alatyn» áreketterden aýlaq júrgendi qalaımyn. Qazaq qashan da ortany ustanǵan. Bizdiń halyq Tomırıs, Domalaq ana, Zere, Aıǵanym, Ulpan, Álııa, Mánshúk, Lázzattardy týdyrǵan. Áıel erdiń qabyrǵasynan jaralǵan, endeshe, qazaqtyń «qabyrǵańmen keńes» degeni beker týyndamaǵan ǵoı. Egemendik alǵan tusta saıasatqa shamamyz kelgenshe aralasyp, elge qyzmet ettik. Táýelsizdikke úles qossaq, sol jolda qazaqtyń aqyn qyzy Farıza Ońǵarsynovanyń aqyl-keńesin tyńdap, ózimizge úlgi sanadyq. Parlament – mańyzdy memlekettik qurylymdardyń biri. Ásirese prezıdenttik-parlamenttik bılikke bet burǵan Qazaqstanda onyń mańyzy men salmaǵy arta túsýde. «Úlken kemege úlken armandar tán», deýshi edi orys maqaly. Al jeldiń baǵytyn baǵdarlar, ashyq teńizde jol tabar basshy kerek. Parlament Májilisiniń Tóraǵasy Oral Muhamedjanov jetekshiligimen kóptegen zań qabyldandy. Qazaqy, sheshen, bilgir basshy qaı qyzmettiń tizginin ustasa da el erteńi úshin ter tógip keledi. Oral Baıqonysulyndaı basshymyz barda alda zań da, el turmys-tirshiligi de túzeletinine senim mol. Parlament Májilisi Tóraǵasynyń orynbasary Jánibek Káribjanovtyń esimi de elge etene tanys. Premer-Mınıstrdiń orynbasary, Aqmola oblysynyń ákimi, Prezıdenttiń keńesshisi, Qazaqstan Respýblıkasynyń Qytaıdaǵy, Vetnamdaǵy, Mońǵolııadaǵy, Koreıa Halyq-Demokratııalyq Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákimi bolǵan isker tulǵa táýelsiz Qazaqstannyń irgetasyn qalaýshylardyń aldyńǵy sapynan tabylary haq. Isi men sózi qabysqan sheber uıymdastyrýshy retinde ol Elbasynyń eń senimdi serikteriniń biri bolyp, alǵash Astana kelbetin qalyptastyrǵanyna halqy kýá. Áriptesterimniń arasynda erekshe ataıtyn jandardyń biri Májilis depýtaty Turarbek Asanov der edim. 1992 jyldan bastap Almaty qalasynyń Medeý jáne Almaly aýdandaryn basqarǵan atpal azamat óńirlerdiń ekonomıkalyq jaǵdaıyn, halyqtyń turmys-tirshiligin jete biletinin baıqatyp keledi. Árıne, bul tizimge halyq qalaýlylary degen atqa laıyq azamattyq ustanymyn tanytyp júrgen biraz úzeńgilesterimdi qosýǵa bolady. Qazaqstan egemendiginiń eńseli bolýy jolynda ter tókken jandardyń biregeıi – Nurtaı Ábiqaev. Suńǵyla saıasatkerge eki márte asa jaýapty memleket qaýipsizdigi senip tapsyryldy. Eki márte Syrtqy ister mınıstriniń birinshi orynbasary, Prezıdent Ákimshiliginiń Basshysy, Senat Tóraǵasy, Qazaqstannyń Reseıdegi, Ulybrıtanııa, sonymen qatar Shvesııa, Norvegııa jáne Irlandııadaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi bolǵan Nurtaı Ábiqaev Qazaqstandaǵy kadr saıasatyna aralasyp, kóregen Kóshbasshymyzdyń aqylyna aqyl qosty. О́ner-bilim bar jurttardyń ozyq tájirıbesin meńgergen, shetelderde oqyp- toqyǵan, birneshe til biletin, jastaıynan sharýashylyqtyń qyr-syryn tanyǵan Kárim Másimov daǵdarys jyldary Premer-Mınıstr bolyp taǵaıyndalýy beker emes. Bul da Elbasynyń alysty baǵamdaı biletindigi. Jeke sektordan memlekettik qurylymdardyń basshylyǵynda iskerligimen tanylǵan Kárim Qajymqanuly Elbasynyń qasynda júrip, gaýhardaı jarqyraı tústi. «Ákim bol, halqyńa jaqyn bol» deıdi qazaq. Elbasynyń saıasatyn qoldap, aımaqtaǵy eldiń eńsesin tikteýge atsalysqan Serik Úmbetov, Ahmetjan Esimov, Imanǵalı Tasmaǵambetov syndy adal sóılep, halyqqa jaqqan ulyqtardyń taǵylymy mol, tyndyrǵan isteri zor. Serik Ábikenuly keńestik kezeńde keńshar, aýdanda basshy kadr retinde qadiri artyp, táýelsizdik jyldary Almaty, Jambyl oblystary ákimi qyzmetterin abyroımen atqardy. О́ńir ekonomıkasyn ǵana jandandyryp qoımaı, ulttyq rýhty jańǵyrtty. Osy ýaqytqa deıin qyryqqa jýyq eskertkish salýǵa uıytqy boldy. «Keıingi býyn, urpaǵymyz bizdiń – ata-babasynyń qandaı bolǵanyn bilsin dep ádeıi eskertkishter ornatýǵa erekshe kóńil bólemin. Mysalǵa, men baıaǵyda partııanyń kezinde osylaı jasaı alatyn ba edim, joq, árıne. Ertesine jaýapty etip jatatyn edi. Al osyǵan jaǵdaı jasap otyrǵan, osyǵan yqpal berip otyrǵan egemendiktiń arqasy. Táýelsizdikten artyq bizdiń qandaı baılyǵymyz bar. Bizdiń baqytymyz, qýanyshymyz Táýelsizdik!» dep tebirenedi el janashyry búginde. Ońtústik astana Almaty qashannan memleketimiz úshin asa mańyzdy bıznes saýda, ortalyǵy. Atalǵan qalanyń tizgini kóldeneń kók attyǵa tapsyrylmasy belgili. Elbasy senimin arqalap, Almatyǵa ekinshi jyl qatarynan qalabasy bolyp saılanǵan Ahmetjan Smaǵululyna halyq ta úlken úmitpen qaraıdy. Mansabyn sanamalasaq saýsaǵymyz jetpeıdi, Premer-Mınıstrdiń orynbasary, Prezıdent Ákimshiliginiń Basshysy, birneshe qaıtara Aýyl sharýashylyǵy mınıstri bolǵan saıasat sańlaǵynyń eńbegine el tarazy. «Kisi tanymaq bolsań, isine qara» degen eken Júsip Balasaǵun. Jastar saıasatynyń jiligin shaǵyp, maıyn tamyzǵan Imanǵalı Nurǵalıuly áý bastan qaıratkerligimen elge tanyldy, azattyqtyń alǵashqy jyldary Prezıdenttiń kómekshisi qyzmetin atqardy. Qazaqstannyń Vıse-premeri, Bilim jáne mádenıet vıse-premer-mınıstri, Prezıdent Ákimshiligi Basshysynyń orynbasary, Prezıdenttiń birinshi kómekshisi, Atyraý oblysynyń ákimi, Premer-Mınıstr, Memlekettik hatshy, Prezıdent Ákimshiliginiń Basshysy boldy. Atyraýǵa ákim bolǵan shaqta Saraıshyq qalasynyń ornyna ornatqan belgisi aǵaıynnyń júregine shýaq quıdy. Aımaqtyń ajaryn keltirdi. Almaty qalasyn basqardy, taǵy da bastamashyldyǵymen kózge tústi. Talaı daryndy, qarymdy azamattardy baspanaly etti. Qaıratker janǵa Elbasy Astana tizginin beker ustatqan joq, kóz kórdi, talaby taýdaı bas qala totydaı taranyp ajarlanyp keledi. Saıasatqa aralasyp, qabilet qarymyn memleket ıgiligine jumsaýǵa nıeti bar názikjandylarǵa Qazaqstanda barlyq jaǵdaı jasalǵan. Bir qolymen besikti, bir qolymen álemdi terbetetin analardyń mártebesin halqymyz esh tómendetken emes. Azat elimizdiń mańyzdy qurylymdaryn basqaryp, halyqtyń súıikti qyzdaryna aınalǵan áriptes, syrlas qurbylarymdy maqtamaımyn, olarmen maqtanamyn. Azat Qazaqstanda mınıstr bolǵan Birǵanym Saryqyzy Áıtimova men Gúljan Janpeıisqyzy Qaraqusova esimderi táýelsiz el tarıhynda oıyp turyp oryn alady. Aýyz toltyryp aıtatyn qazaq qyzdarynyń qatarynda Sábıla Mustafına da bar. Ol – ákim bolyp, halqyna jaqyn bolyp júrgen jandardyń biri. Premer-Mınıstr Keńsesinde, Prezıdent Ákimshiliginde tájirıbe jınaqtaǵan jan búginde elordamyzdyń Saryarqa aýdanynyń tizginin ustap otyr. Men atap ótken arýlardyń bári shetinen polıglot, bilgir, isker, memleketshil. Bári de bılik tarapynan eńbegi elenip, talaı marapattar aldy. Degenmen, árqaısysy da «Altyn – jer syıy, Alǵys – el syıy» degen qaǵıdany basshylyqqa alatyny qýantady. Ultty uly murattarǵa bastaıtyn serkeler zııaly qaýym arasynan shyǵady. Jurtynyń júregine azattyq alaýyn jaqqan aqyn-jazýshylar, qalamgerlerimiz qashannan syı-qurmetke ıe bolatyny sondyqtan. Jetpis jyldyq tarıhy bar, talaı marqasqaǵa pana bolǵan Jazýshylar odaǵy desek, búgine sol ádebı ordanyń tizginin ustap otyrǵan Nurlan Orazalın Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty, «Egemen Qazaqstan» gazetiniń bas redaktory boldy. Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń tóraǵasy bolyp taǵaıyndalǵan 1996 jyldan beri daryndy qalamger azat eldiń ádebıetin jańǵyrtyp, ádebı basylymdardyń júıeli jaryq kórýine jaǵdaı jasap keledi. Osy oraıda ulttyq sanamyzdy qalyptastyrýǵa ólsheýsiz úles qosqan, tarıhı kókjıegimizdi keńeıtken Ilııas Esenberlın, Ázilhan Nurshaıyqov, Zeınolla Qabdolov, Manash Qozybaev, Úshkiltaı Subhanberdına, Serik Qırabaev, Seıit Qasqabasov, Talas Omarbekov, Rahmanqul Berdibaev, Mámbet Qoıgeldi, Ábdimálik Nysanbaev syndy ǵalymdarymyz azattyqta qazaqtyǵymyzdy tanytty dep bilemin. О́ner men mádenıetimizdi álemge pash etip, dáýletti eldiń sáýletin qalyptastyrǵan, namysyn qaıraǵan Asanáli Áshimov, Roza Baǵlanova, Bıbigúl Tólegenova, Hakimjan Naýryzbaev, Shota Ýálıhanov, Sháken Nııazbekov, Jaqsylyq Úshkempirov syndy aldyńǵy tolqyn aǵa-ápkelerimizdiń eren eńbegin jas urpaq esinde ustasa dep tileımin. BAQ – tórtinshi bılik, azamattyq qoǵamnyń ajyramas bólshegi. О́z basym jýrnalısterge árkez qurmetpen qaraımyn, qoıan-qoltyq jumys isteýge daıynmyn. Sebebi, olar – «halyqtyń kózi, qulaǵy hám tili». О́mirden ótse de artyna óshpes, ólmes sóz qaldyryp, synyn aıtyp minimizdi túzep, jaqsylyqty aıtyp, nurymyzdy tasytqan, qalamymen táýelsizdigimizdiń irgetasyn nyǵaıtqan Temirbek Qojakeev, Seıdahmet Berdiqulov, Marat Qabanbaı aǵalarymyzdyń árqaısysy bir mektepke tatıtyn tulǵalar. Táýelsizdik aldyq, munymen is bitpeıdi. Táýelsiz el qalyptastyryp, azattyqtyń tuǵyryn nyǵaıtý mindeti týady. Sol mindetti túsingen, búgingi kúnge jetýge sebepker bolǵan tarlandarymyzdyń bárin tizip aıtý múmkin emes. Olardyń árqaısysynyń táýelsizdikke qosqan úlesin zerdeleý, tarazylaý bir maqalaǵa syıa qoımas. Qazaqstan egemendiginiń táı-táı basqan qadamdarymen qat-qabat kelip, jas memlekettiń qara qazanynda qaınaǵan, Memleket basshysynyń, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń memleket qurý jolyndaǵy bastamalary men elde júrgizgen saıasatyn oryndaýǵa atsalysqan azamattardyń beınetti eńbeginiń zeınetin kórip otyrmyz. Men olardyń barlyǵyn bir maqalaǵa syıǵyza almaǵanymmen qazaqtyń keń peıil júregi eshkimdi eleýsiz qaldyrmaıdy. * * * «О́tkenge burylyp basyńdy ı, erteńge qarap bilegińdi túr» degen eken ǵulamalar. «О́ziniń ishki birligin nyǵaıta alǵan halyqtar ǵana táýelsizdikke qol jetkize alady jáne ony qorǵap qala alady», degen Mustafa Shoqaı. Elbasymyz da «Birlik bar jerde tirlik bar» ekendigin jıi qaıtalap keledi. Táýelsizdik jeńisimiz, 20 jylda jetken jetistikterimiz sol jeńistiń jemisi. Alda táýelsizdik jolynda eńbek etken erlerdiń isin úzbeı, yntymaǵymyzdy saqtap, senimdi damýǵa qadam basýymyz kerek. Ál-Farabıshe aıtsaq, «Baqytqa jetkizetin erkin áreket – tamasha áreket». Bizdiń azattyq jolyndaǵy árbir isimiz baqytqa jeteleıtin jol. Qalanyń qaıyrly bolýy onyń turǵyndarynyń nıeti men kúsh-jigerine baılanysty. Tizginimiz qolymyzǵa tıgen tusta azattyǵymyz úshin bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵaryp, aq joldan taımaıyq. Alashtyń ǵasyrlar boıǵy armanyn baıandy eteıik. Temir etik túımedeı, temir taıaq tebendeı bolyp, talaı tar jol, taıǵaq keshýlerdi ótkergen halqymyzdyń basyna qonǵan baqty ushyryp almaıyq. Temir hanym atanǵan Margaret Tetcher: «Men sharshaǵansha, qalamyn. Al Brıtanııa meni qajetsinip turǵanda, men eshqashan sharshamaımyn», degen eken. Jetken jetistikterimiz az emes, biraq toqmeıilsıtin kez emes. Sebebi, táýelsiz Qazaqstan úshin árbir qazaqstandyq qymbat. Zaǵıpa BALIEVA, Parlament Májilisiniń depýtaty.