Elbasynyń «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» taqyrybyndaǵy bıylǵy Joldaýy damyǵan elderdiń qataryna qosylý úshin jedel júzege asýy tıis 10 jańa mindetti belgilep berdi. El damýynyń kezeń-kezeńin satylap júıelep kele jatqan úndeýlermen salystyrǵanda kezekti Joldaýdyń basty ereksheligi – qoǵam ómiriniń túrli salalaryna IT tehnologııalaryn tereńdeı engizip, «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasyn qoldanysqa engizýge baǵyttalýynda. Elbasy ónerkásiptik ozyq tehnologııalardyń álemdegi úzdik standarttaryn qabyldaý arqyly damýdyń jańa sapasyna kóshýdiń basty tetikterin atap kórsetti.
«Qazaqstan-2050» Strategııasynda, respýblıkamyzdyń 2025 jylǵa deıingi damý josparynda belgilengen uzaq merzimdi maqsattar ózgerissiz qala beredi. Jahan kóshbasshylarynyń – damyǵan elderdiń qataryna qosylý úshin oryndalýy tıis jańa mindetter Qazaqstan halqynyń áleýmettik damýynyń barlyq aspektilerin qamtıtyn «100 naqty qadam» – Ult jospary, Indýstrııalandyrý, «Sıfrly Qazaqstan», «Rýhanı jańǵyrý» syndy keshendi baǵdarlamalardy iske asyrýǵa baǵyttalyp otyr.
Joǵaryda atalǵan baǵdarlamalar aıasynda búginge deıin qol jetkizilgen naqty nátıjeler bar. Atap aıtar bolsaq, 2016 jyly ishki jalpy ónimniń ósýi 1,5%-dy qurasa, ótken jyldyń qorytyndylary boıynsha elimizde bul kórsetkish 4% boldy; ónerkásiptik ónimniń ósýi 7%-dan asty.
Bıylǵy Joldaýda áleýmettik qamsyzdandyrýdyń ádiletti júıesin qalyptastyrý boıynsha birqatar problemalar atalyp ótti. Osy rette Elbasy ózin ózi jumyspen qamtý máselesin túbegeıli sheshýge basa nazar aýdarýdy tapsyrdy. Kásipkerlikti damytý boıynsha «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynyń jumysyna rızashylyǵyn bildirdi. Aldaǵy ýaqytta jańa jumys ornyn tabýdy jedeldetý maqsatynda elektrondy eńbek bırjasynyń jumysyn jandandyrý qajettigin eskertti.
Prezıdenttik «Nurly jol» baǵdarlamasy ǵylym salasyna da jetip, osy saladaǵy memlekettiń qyzmetkerlerdi turǵyn úımen qamtamasyz etý máselesi sheshimin taýyp jatyr. Sonyń nátıjesinde Almaty qalasynda 120 jas ǵalym páter kiltterin alyp, baspanaly boldy. Osy oraıda «Qazaqstan ıpotekalyq kompanııasy» basshylyǵynyń turǵyn úı berýge baılanysty tıimdi joldardy qarastyryp, barynsha qoldaý kórsetkenin atap ótý kerek. Osyndaı ıgi bastamalar ári qaraı jalǵasyn tabady degen oıdamyz.
Prezıdent N.Á.Nazarbaev: «Aqyldy qalalar» óńirlik damýdyń, ınnovasııaly taratýdyń jáne elimizdiń barlyq aýmaǵynda turmys sapasyn arttyrýdyń lokomotıvterine aınalady», – degen senimdi boljam aıtady. Bul shyn máninde, HHI ǵasyrdaǵy jahandyq jaǵdaı aıqyndaǵan, órkenıet damýynyń baǵytyn boljaǵan ǵylymı saraptamalardyń nátıjesi. Tutas jahannyń jáne jekelegen memleketterdiń ekonomıkalyq órkendeýi budan bylaı adam densaýlyǵyn, qorshaǵan orta ahýalyn, adamzattyń áleýmettik jáne bıologııalyq turǵydaǵy keleshegin esepke ala otyryp, jasalǵan josparlarǵa súıenetin bolady. Sebebi tehnologııalar dáýiri – túptep kelgende, áleýmet pen ekologııanyń basty qundylyq retinde aldyńǵy sapqa shyqqandyǵyn aıǵaqtaıtyn kezeń.
Búgingi tańda óńirlik jáne álemdik ekosaıasattaǵy ýrboekologııalyq saıasattyń úles salmaǵy artyp keledi. Bul bıosfera men tehnosfera teńgerimin saqtaı otyryp, shaharlardy tıimdi basqarýdyń ozyq tehnologııalaryn qoldanysqa engizý qajettigin aıqyndaı túsedi. Osyǵan oraı Nursultan Ábishuly bıyl 20 jyldyǵyn toılaǵaly otyrǵan elordamyz Astananyń mysalynda «Smart Sıtı» standartyn jasap, elimizdiń basqa qalalaryna taratýdy tapsyrdy. Mundaı ınnovasııalyq damý úrdisi qalalar arasyndaǵy ózara básekelestikti, sóıtip halyqaralyq deńgeıde memleketaralyq básekelestikti arttyryp, syrtqy týrızmdi damytýǵa, Qazaqstannyń ınvestısııalyq jaǵymdy ımıdjin qalyptastyrýǵa ıgi áser etedi degen oıdamyz.
Respýblıkadaǵy iri ónerkásiptik kásiporyndardy sıfrly júıege kóshirý boıynsha iri ınnovasııalyq ortalyqtar bazasynda ǵylymı ázirlemeler jasaqtap, qanatqaqty jobalardy iske qosý kún tártibine qoıyldy. Mundaı ınnovasııalyq sheshimder, saıyp kelgende, ónerkásipterde óndiriletin ónimderdi eksportqa shyǵarýǵa laıyq sapa standartyna jetkizý úshin qajet ekeni daýsyz. Osy rette ekonomıkalyq turǵyda tabysty sıfrly júıeniń ornaýy esebinen kóptegen adamdardyń jumyssyz qalý qaýpiniń aldyn alý máselesi de Elbasy nazarynan tys qalǵan joq. Bul sıfrlandyrý úderisiniń tıimdiligimen qosa áleýmettik, ekologııalyq sıpattaǵy qaýip-qaterlerin de aldyn ala boljap, tıisti sharalar qoldaný qajettigin aıqyndaıdy.
Prezıdent N.Á.Nazarbaev: «Ulttyń áleýetin arttyrý úshin mádenıetimiz ben ıdeologııamyzdy odan ári damytýymyz kerek. «Rýhanı jańǵyrýdyń» mán-mańyzy da naq osynda» – deı otyryp, respýblıkamyzdyń basty qazynasy bolyp tabylatyn adamı kapıtaldy damytýdaǵy ózekti máselelerge toqtalyp ótti.
Orta bilim berý salasynda jańartylǵan mazmunǵa kóshý úderisi jas býynnyń erkin oılaý qabiletin qalyptastyrýǵa, osylaısha olardyń ǵylymı saralaý mashyǵyn erte jastan jetildirýge negizdelýi tıis. Ári atqarylar qyrýar jumysty júıeleý úshin mektep oqýshysynyń oqý júktemesin halyqaralyq standarttarǵa saı etip azaıtý, muǵalimderdiń biliktiligin arttyrý, bilim berý úderisin tehnologııalyq jańǵyrtý qajet.
Zaman talabyna oraı matematıka, jaratylystaný ǵylymdaryn odan ári jetildirý qajettigi kózdelgen. О́sip kele jatqan jas qazaqstandyqtardyń keleshektegi áleýmettik-ekonomıkalyq ál-aýqaty, mádenı oı-óresi, ult retindegi mártebesi úsh tildi erkin meńgerýinde ekendigine kún sanap kóz jetkizip kelemiz. Latyn álipbıine kóshýdiń mán-mańyzyn Elbasy qazaq tiliniń áleýetin arttyrý, termınologııanyń kúrmeýi qıyn máselelerin ońtaıly sheshý syndy problemalarmen sabaqtastyrdy.
Ǵylym salasynda jas ǵalymdardyń izdenisterine qoldaý kórsetip, arnaıy granttar bólýdi qarastyrý máselesi sheshimin tapsa, jas kadrlarymyz sheteldik jetekshi ǵylymı ortalyqtarda tájirıbe almasyp, ınnovasııalyq zertteýler júrgizýge mol múmkindik alar edi. Joǵary oqý oryndaryna akademııalyq erkindik berý, olarda álemdik ýnıversıtetterdiń kampýstaryn ashý, sheteldik menedjerlerdi tartý syndy bastamalar qazirdiń ózinde jetekshi qazaqstandyq JOO-lar tájirıbesine engizilýde. Bul jahandyq bilim men ǵylym salasyna ıntegrasııalaný úderisin qarqyndy júrgizýge jol ashady.
M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń mysalynda qaraıtyn bolsaq, bilim men ǵylym ıntegrasııasy aıasynda ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti men ınstıtýt bazasynda jumys isteıtin magıstratýra men PhD doktorantýranyń arqasynda qazir ǵalymdarymyzdyń orta jasy 49-ǵa jetip otyr. Bul kórsetkish 2012 jyly 65 jas mólsherinde bolatyn.
Qazirgi tańda «Bilim týraly» zań jobasy men ǵylymdy damytý máseleleri Úkimet deńgeıinde qaıta qaralyp jatyr. Osynyń negizinde kún tártibindegi biraz kókeıkesti problemalar sheshimin taýyp qalar degen oıdamyz.
Modernızasııalaý úderisi medısına salasyn da qamtymaq. «Qaǵaz qoldanbaıtyn aýrýhana» júıesiniń, ıaǵnı elektrondy medısına júıesiniń iske qosylýy halyqqa sapaly medısınalyq qyzmet kórsetý isin edáýir jeńildeteri kóp jyldardan beri sheshimin tappaı júrgen máselege núkte qoıar edi. Budan bólek dıagnostıkalaý, emdeý sharalarynda jasandy ıntellekt tehnologııalaryn qoldaný da densaýlyq saqtaý júıesiniń halyqaralyq standarttarǵa saı tıimdi jumys isteýine múmkindik beredi.
Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıynda damýdyń jańa múmkindikterin tıimdi qoldanýdyń negizgi tetigi zaman talabyna saı sıfrlandyrý úderisine kelip tireledi. Bul qoǵam ómiriniń qaı salasynda bolmasyn ǵylymı zerdelep baryp, sheshim qabyldaýdy qajet etedi. Ǵylym salasyndaǵy sıfrlandyrý úderisin, óz basym, isqaǵazdaryn elektrondyq júıege kóshirýden bastaý qajet dep bilemin. Basqarý tetikterin sıfrlandyrý úderisi aqyryndap qoldanysqa enip keledi. Aldaǵy ýaqytta ǵylymı jobalardyń júzege asý barysy biryńǵaı elektrondy júıe negizinde baqylanatyn bolady. Bul taım-menedjment turǵysynda da, ekonomıkalyq jaǵynan da ýaqyt pen qarjyny únemdeýge mol septigin tıgizedi. Eń bastysy, «qaǵaz qoldanbaıtyn» eseptik júıege kóshirý ǵylymı shyǵarmashylyq úshin qolaıly atmosfera qalyptastyrary anyq.
Instıtýttyń qoljazba qorynda saqtaýly kóne materıaldar men «M.O.Áýezov úıi» ǵylymı-mádenı ortalyǵyndaǵy jazýshynyń jeke muraǵatyn sıfrly formatqa kóshirý jumystary birneshe jyldan beri júıeli júrgizilip keledi. Ǵalymdarymyz daıyndap, jaryqqa shyǵarǵan irgeli zertteýler men serııalyq jınaqtar da birtindep osy formatqa beıimdelip, ınternet jelisi arqyly oqyrman qaýymǵa keńinen taralýda. Sıfrly tehnologııalar dáýiri gýmanıtarlyq ǵylymnyń ınnovasııalyq sıpat alyp, ilgeri damýyna ıgi yqpal etedi degen oıdamyn.
Prezıdent Joldaýda: «Biz jańa zamanǵa saı bolý úshin Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy tarıhı órleý bastaýynda turǵan birtutas ult bolýymyz kerek», dedi. Joldaýda aıqyndalǵan 10 naqty mindetti jumylyp atqarǵanda ǵana, biz ult aldyndaǵy uly maqsattarǵa qol jetkizemiz. Sol arqyly tutastyǵymyzdy álemge tanyta otyryp, órkenıetti 30 eldiń qataryna qosylamyz. Prezıdent halqyna senedi, halyq Prezıdentine senedi. Bul Joldaý rýhanı jańǵyrýdyń ózekti, kemeldený jolyn ashqan zamana suranysynan týyndap otyr.
Ýálıhan QALIJANOV, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory