Túrik tilindegi tórt tom

QAZAQ ÁDEBIETINIŃ TÁÝELSIZDIK JYLDARYNDAǴY TAMAShA TABYSYN TANYTTY Táýelsizdiktiń torqaly toıy jaqyndaǵan saıyn elimizdiń erkin damýy ómirdiń qaı sala­syna da erekshe áser-yqpal jasaǵanyn bu­ryn­ǵydan da sergek sezine túsýdemiz. Osy jıyr­ma jylda oı buǵaýy da sheshilip, til shideri de alyndy. Táýelsizdik jyldarynda bólekshe qa­jyr-qaıratymen tanylǵan alash azamat­ta­rynyń biri Nemat Kelimbetov bolatyn. 25 qa­rasha kúni Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pe­dagogıkalyq ýnıversıtetinde Táýelsizdik­tiń 20 jyldyǵyna arnalyp, «Kórnekti túrki­ta­nýshy ǵalym, jazýshy, aýdarmashy Nemat Kelimbetov jáne túrkitaný máseleleri» atty halyqaralyq ǵylymı konferensııa ótedi. Osy oqıǵanyń qarsańynda Túrkııada Nemat Ke­lim­­betov eńbekteriniń tórt tomy jaryq kórdi. Biz búgin belgili ǵalym, aýdarmashy Ábdiýaqap Qaranyń sol jıyn jaıyndaǵy ar­naıy jazy­lyp, Ystambuldan joldanǵan ma­qa­lasyn oqyr­man nazaryna usynyp otyrmyz. Túrkııanyń Ystambul ýnıversıtetinde 19 qarasha kúni “Qazaqstan táý­elsizdiginiń 20 jylyndaǵy qazaq ádebıeti jáne professor Nemat Ke­­lim­betovtiń eńbekteri” atty jıyn bolyp ótti. Jıynǵa Qazaqstannyń Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstri Qaırat Kelimbetov, Qazaq­stan­nyń Túrkııadaǵy elshisi Janseıit Túı­mebaev, «Egemen Qazaqstan» res­pýblıkalyq gazeti» AQ prezıdenti Saýytbek Abdrahmanov, baspa isiniń mamany, mádenıet qaıratkeri Raıhan Májenqyzy, Eýrazııa ınstıtýtynyń dırektory, professor Haıatı Túfek­chıo­ǵly, «Dıalog Eýrazııa» platfor­masynyń bas hatshysy Ismaıl Tas, ǵalymdar, isker qaýymnyń ókil­de­ri, jýrnalıster qatysty. Jınalysta N.Kelimbetovtiń taıaýda meniń aýdarmammen túrik tilinde jaryq kórgen “Ulyma hat”, “Kúnshildik”, “Qarııa­lar”, «Úmit» kitaptary týraly oılar ortaǵa salyndy. Avtordyń “Túrki halyqtarynyń ortaq ádebı mura­la­ry” jáne “Úmit úzgim kelmeıdi” ki­taptary ótken jyly túrik oqyrman­darynyń qolyna tıgen edi. “Úmit úzgim kelmeıdi” kitaby túrik oqyr­mandarynyń izdep oqıtyn kita­byna aınalǵandyqtan bıyl qaıta basylyp shyqty. Jınalystyń ashý sózin Qazaq­stan­nyń Túrkııadaǵy elshisi, professor Janseıit Túımebaev Nemat Kelimbetov kitaptarynyń túrik tilinde shyǵýyna aýdarmashylyq qyzmet etken bizge alǵys aıtýdan bastady. J.Túımebaev túrkolog ǵalym retinde N.Kelimbetovtiń ómirin jáne eńbekterin jaq­­sy biletinin atap ótti. Túrik tiline aý­­darylýymen Kelimbetov kitaptarynyń tú­­­rik-qazaq halyqtarynyń ortaq qazy­­na­­­­syna aınalǵandyǵyn aıtqan J.Túımebaev mundaı eńbekterdiń eki eldiń mádenı jaqynda­sý­yn­da úlken ról atqaratyndyǵyn basa kórsetti. Ol sonymen qatar, ádebı shyǵarmalardyń eki halyqtyń tilderine kóbirek aýdarylýyn qalaıtynyn aıtyp, qazaq-túrik halyqta­­rynyń dostyq baılanystarynyń nyǵaıýy úshin bul asa qajet, dedi. Budan keıin biz sóz alyp, Nemat Ke­lim­betovtiń ómiri men túrik tiline aýdarylǵan kitaptary týraly málimet berdik. N.Kelimbetov eńbekteriniń tek qazaq halqyna emes, búkil túrki halyqtaryna tárbıelik mańyzy­­nyń zor ekendigin kórsettik. Bizdiń pikirimizshe, máselen, “Ulyma hat” AQSh-ta oqyp júrgen perzentine arnalǵanymen, negizinde ol búkil túrki halyqtarynyń jastaryna jazylǵandaı. Onda túrki halyqtarynyń tereń mádenıeti, fılosofııasy, dúnıeta­nymy jastarǵa túsinikti tilmen jetkizilgen. Basqa sózben aıtqanda, N.Kelimbetov “Túrki halyqtarynyń ortaq ádebı muralary” atty zertteý kitabynda keltirgen ǵylymı faktilerdi qarapaıym tilmen árbir jasqa áser etetindeı qylyp sheber sóılete bilgen. Eńbek osynysymen de qundy. О́ıtkeni, ǵa­lymdardyń jazǵan kitaptaryn kóbinese qarapaıym halyq, ásirese jastar oqı almaıtyny jasyryn syr emes. Sondyqtan ǵylymı dúnıelerdi keıde qarapaıym tilmen halyqqa jetkize jazý da mańyzdy, munyń ózi bólekshe sheberlikti qajet etedi. Ol árkimniń qolynan kelmeıdi. Biz óz sózimizde sonymen birge Nemat Kelimbetovtiń táýelsiz Qazaqstan ádebıetinde ózindik úlken orny bar jazýshy jáne zertteýshi ekenine de basa nazar aýdardyq. Ol keńestik kezeńde, qazaqtardyń túrkilik túp tamyryna tyıym-shekteýler qoıylǵan ýaqytta zerttelmegen taqyryptardy zerttep, “Túrki halyqta­ry­nyń ortaq ádebı muralary” (túpnusqadaǵy aty – «Ejelgi dáýir ádebıeti» – Red.) atty eńbekti dúnıege keltirdi. Bul qazaq ádebıet zertteýleriniń mańyzdy bir týyndysy bolyp esepteledi. Ol munymen qazaqtyń ádebıetiniń túp-tamyrlary óte áride jatqan irgeli halyq ekenin dáleldeıdi. Kelimbe­tovtiń tek ádebıet zertteýshisi ǵana emes, prozadaǵy úzdik eńbekterimen tanylǵan qalamger ekenin kórsete kelip, Kelim­be­tovtiń búkil túrki dúnıesiniń jazýshysy ekenin atap óttik. Ystambul ýnıversıtetiniń janyndaǵy Eýrazııa ınstıtýtynyń dırektory, professor Haıatı Túfekchıoǵly sózin ýnıversıtet rektory, professor Júnis Sóılettiń kóp­shilikke sálemin aıta otyryp bastady. Qa­zaqstandy táýelsizdiginiń 20 jyldyǵymen quttyqtaǵan ol bul kezeńde el orasan zor isterdi atqarǵandyǵyn aıtty. Ǵalymnyń pikirinshe, Qazaqstan tek Ortalyq Azııa aı­maǵynda emes, búkil Eýrazııa qurlyǵynda mańyzdy bir elge aınalyp otyr. Ol so­nymen qatar túrik – qazaq baılanystary­nyń dınamıka­lyq kú­shine de bıik baǵa berdi. Qazaqstan sońǵy kezde bilim salasyn­daǵy reforma­la­rymen de kózge túsýde. Qazaq­stannyń álemdik ǵylym­nyń jetistikterine umtylý barysynda shetel ýnıversıtetterimen, ǵalymdarymen tyǵyz qarym-qatynas ornatýy quptarlyq. Degenmen, bul salada túrik ǵalymdarynyń úles salma­ǵy­nyń az bolyp otyrǵany óki­nishti degen professor Túfekchıoǵly eki el arasynda ǵy­lymı baılanystardy kúsheıtý­diń qajet ekenin atap ótti. Muǵla ýnıversıtetinen jınalysqa qa­tys­­qan jáne eki tomdyq “Qazaq ádebıeti” kitabyn Almagúl Isınamen birge jazǵan dosent Kenen Qosh táýelsizdikten keıin qazaq ádebıetindegi damýshylyqtarǵa toqtaldy. Ol 1991 jylǵy 16 jeltoqsannan keıin qazaq ádebıetiniń eń baqytty kezeńiniń bastal­ǵa­n­yn kórsete kelip, osydan keıin álem el­deriniń qazaq ádebıetin jańasha tanı bas­taǵanyna nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, IýNESKO-nyń qamqorshylyǵynda álem boıynsha atalyp ótilgen Abaıdyń, Jam­byldyń, Áýezovtiń, Músirepovtiń, Muqanov­tyń mereıtoılary, Mahambettiń 200 jyl­dyǵy syndy is-sharalar qazaq áde­bıe­tiniń ozyq úlgilerin álemge tanytqan, ári bedelin kótergen. Táýelsizdik kezeńiniń eń mańyzdy ereksheligi, dedi Kenen Qosh, keńestik kezeńde tyıym salynǵan Maǵjan Jumabaev, Mir­ja­qyp Dýlat, Ahmet Baıtursynuly, Júsipbek Aı­maýytov, Shákárim Qudaıberdiuly syndy uly tulǵalardyń eńbekterimen qazaq halqy­nyń qaıta qaýyshýy boldy. Qazaq áde­bıe­tiniń ózindik salt-dástúrleri bolǵanyna da toqtalǵan Qosh qazaq jazýshylarynyń qazaq halqynyń tarıhyn ádebı týyndylarynda tarıhshylarmen birge, keıde olardan tereń taldap oqyrman qaýymǵa jetkizý jóninde tamasha ádisteri baryn aıtty. Budan keıin sózge shyqqan «Egemen Qa­zaqstan» gazetiniń prezıdenti Saýytbek Abdrahmanov 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda Qa­zaqstan táýelsizdigin birinshi (Táýelsizdik jarııalanǵan kúni) tanyǵan eldiń Túrkııa bolǵanyn aıtty. Onyń atap ótýinshe, Kelimbetov eńbekteriniń Qa­zaqstan táýelsizdiginiń 20 jyl­dy­ǵy­men baı­lanysty túrik jerinde áńgi­mege arqaý etilýi kezdeısoqtyq emes. Búgingi tańda búkil planetada Islam áleminiń zor synaqtan ótip jat­qa­nyna nazar aýdarǵan ol búkil dú­nıe­de musylman dinindegilerdiń qadi­rin, bedelin túsirý úshin jumys ja­salyp jatqanyn, qazirdiń ózinde arab elderin arazdastyrýǵa qol jetkizilgenin atap kórsetti. Onyń pikirinshe, keleshekte túrki dúnıesindegi dostyq qarym-qatynastardy, yntymaqtas­tyq­ty buzý úshin de mundaı jumys­tar­dyń jasalýy ǵajap emes. Os­yn­daı kezeńde Nemat Kelimbetov eńbek­teriniń túrik tilinde shyǵýy mańyzdy jaı. О́ıtkeni, onyń eńbekteri túrki dúnıesiniń tutastyǵyna, yntymaq­tas­tyǵynyń nyǵaıýyna qyzmet etedi. Kelimbetov kitaptary túrki halyq­tarynyń mádenıetiniń ortaq ekenin, túbi-tamyry bir ekenin kórsetedi. S.Abdrahmanov Nemat Kelimbe­tov­­­tiń tek ǵalym, jazýshy retinde ǵana emes, sonymen qatar jeke tulǵalyq erekshelikterimen de daralanatynyn atap ótti. Sonymen qatar, Nemat Kelimbetov baqytty jan. О́ıtkeni, ol eliniń táýelsiz bolǵanyn kórdi, eń­bek­teriniń jeti tilge aýdarylyp, dú­nıe júzinde qabyldanǵanyn kórdi, «Úmit úzgim kelmeıdi» atty eńbeginiń ataqty Frans Kafka atyndaǵy syı­lyqty alǵanyn kórdi deı kelip, Abdrahmanov Kelimbetovtiń táýelsiz Qa­zaq­stan­nyń rýhyn kórsetetin, táýelsizdikte aıty­lý­ǵa tıis jaılardy aıtyp ketken ja­zýshy ekenin atap ótti. Osydan keıin minbege kóterilgen «Dıalog Eýrazııa» platformasynyń bas hatshysy Ismaıl Tas Eýrazııanyń 100 negizgi shyǵar­masy degen joba jospary bar ekenin aıta kelip, Kelimbetovtiń eńbekterin osy tizimge kirgizýge laıyqty dep taýyp otyrmyz, dedi. Qazaqstannyń keleshekte má­de­nı jáne rýhanı qundylyqtarymen de da­myǵan elder qataryna shyǵatynyn aıtqan Tas Kelim­betovtiń “Úmit úzgim kelmeıdi” atty eńbegin oqyǵanyn, onyń oqyrman qaý­ym­ǵa jazylǵan hat, oqyrmanmen syrlasý eke­nin atap ótti. Tas Túrkııanyń ulttyq aqy­ny jáne ánura­nynyń avtory Mehmet Akıf Ersoıdyń myna óleń joldarymen sózin aıaqtady. Asy­ǵys jazylǵan myna ma­qa­lada sózbe-sóz aýdarmasyn ǵana keltireıik.

“Úmitsizdik sondaı batpaq,

tússeń tunshyǵasyń.

Qaıratty da qajyrly bol,

sonda qutylasyń!

Jasaǵandar úmitpen jasaıdy,

Úmitsizder rýhyn, ojdanyn kisendeıdi.”

Kezinde Túrkistandaǵy qazaq-túrik ýnıversıtetinde bilim alǵan, qazir teledıdar jýrnalısi Aıbala Polat Nemat Kelimbetov eńbekterinde tereń fılosofııalyq oılar ba­­ryn kórsete kele, ol dúnıeden ótkenmen, eń­bekteriniń adamdardyń ómirine shamshy­raq bolýyn jalǵastyratynyn tilge tıek etti. Batys Qazaqstandaǵy Mahambet О́temi­sov ýnıversıtetiniń professory, Ystam­bul­daǵy Marmara ýnıversıtetiniń qonaǵy Murat Sabyr Kelimbetov eńbekteriniń jas­tar­dy ultjandylyqqa, eldikke tárbıeleıt­i­nin áńgimeledi. Jınalystyń sońynda Nemat Kelim­be­tov­tiń uly, Ystambulda issaparmen júrgen Qazaqstan Ekonomıkalyq damý jáne saýda mınıstri Qaırat Kelimbetov jınalysqa qatysýshylarǵa alǵysyn bildirdi. Sonymen, senbide, 19 qarasha kúni Ys­tam­bulda ótkizilgen jınalysta ǵalymdar men jazýshylar Qazaqstan táýelsizdiginen keı­in qazaq ádebıetiniń jańa beleske kóte­rilgenin, álemge tanylyp, bedelge ıe bol­ǵanyn aıtty. Nemat Kelimbetov eńbekte­ri­niń osy oraıda mańyzdy úles qosqany jáne túrki elderinde aıryqsha mánge ıe bolyp otyrǵany atalyp ótildi.

Ábdiýaqap QARA.

Ystambul.