«Barys», «Arlan», «Alan», «Nomad»... Iá, bul – elimizde shyǵarylatyn áskerı kólikterdiń ataýy. Otandyq ónimder. Jaı emes, qýatty áskerı mashınalar, onyń ishinde brondy tehnıkalar.
Atalǵan kólikterdi shyǵaratyn Astanadaǵy «Qazaqstan Paramaýnt Injınırıng» kásiporny 2015 jyly Elbasynyń qatysýymen ashyldy. Bul Qazaqstan men Ońtústik Afrıka Respýblıkasy kompanııalarynyń birlesken kásiporny. Elordanyń ındýstrııalandyrý parkinde ornalasqan kásiporynda qazirgi kúni naǵyz «otqa salsań janbaıtyn, sýǵa salsań batpaıtyn» brondy tehnıkanyń birneshe túri jasalady.
«Bizde kólikterge qoıylatyn eń basty talap – jaýyngerlerdiń ómirin saqtaýǵa yqpaly. Qaýipsizdik deńgeıi NATO-nyń STANAG standarttaryna sáıkes keledi. Kólikterdiń korpýsy da, terezeleri de 7,62 kalıbrli vıntovkanyń oǵyn ótkizbeıtini zerthanada tekserilip, tıisti standarttar berilgen. Bul kólikter birinshiden, sarbazdardyń qaýipsizdigi úshin álemdegi eń senimdi kólik túri sanalady. Ekinshiden, jyldamdyǵymen erekshelenedi. Basqa kólikter jete almaıtyn jolsyz jerlerge, shyǵa almaıtyn bıikterge salystyrmaly túrde jyldam jetedi. Úshinshiden, komandalyq basqarý óte jeńil. Ol úshin zamanaýı navıgasııalyq quraldar qoldanylady», deıdi kompanııa dırektorynyń orynbasary Kóbeı Jaqsybaıuly.
Aýmaǵy 13 500 sharshy metrdi quraıtyn shaǵyn zaýyttyń negizgi óndiris qýaty jylyna 120 mashına shyǵarýǵa qaýqarly. Alaıda ashylǵanyna úsh jyldyń shamasy bolǵan kásiporyn búginde bul mejege jete qoımaǵan. Kózdegen maqsatty eńserý aldaǵy eki-úsh jyldyń josparynda bar.
Zaýytqa syrttan tek bolat taqtaılar, ıaǵnı oq ótkizbeıtin kólikterdiń syrtqy qańqasyna, ishki iri bólshekterine qajetti shıkizat qana tasymaldanady eken. Shıkizatty lazermen kesip-pishý, balqytý, jabyndylaryn boıaý, qurastyrý, sapasyn synap kórý, basqa qajetti bólshekterdi jasaý, buzylǵan tehnıkany qaıta jóndeý, ýaqyt talabyna saı jańǵyrtý syndy sheti men shegi kórinbeıtin qyrýar jumystyń bári osy jerde júzege asady. Usaq burandalardan bastap, oq ótkizbeıtin shyny tereze, qarýdyń optıkalyq qurylǵy sııaqty jaraqtary, ekıpajdardyń ózara baılanys quraly, barlyǵy – otandyq ónim.
Kásiporynda jalpy 180-ge jýyq adam jumys istese, onyń ekeýi ǵana sheteldik azamat eken. Ekeýi ǵana dep erekshelep aıtýymyzdyń da sebebi bar. О́ıtkeni mundaı birlesken kompanııalarda sheteldikterdiń kóp júretini úırenshikti jaǵdaı ekeni ras. Al munda negizinen otandastarymyz jumyspen qamtylǵan. OAR-lyq kompanııamen birleskendegi basty paıda – olardyń tehnologııasyn tartý. Iаǵnı, negizgi ınvestısııa – bizge kelgen ınnovasııa. Sebebi OAR kompanııalarynyń áskerı tehnıkalardy jasaýdaǵy tájirıbesi álem elderi úshin úlgi ekeni málim. Ony, ásirese Eýropa men AQSh sııaqty alpaýyttardyń joǵary baǵalaýynan-aq baıqaý qıyn emes. Ońtústik Afrıkadaǵy áıgili «Paramount Group» kompanııasy qurlyqta ǵana emes, sýda, áýede júretin áskerı kóliktiń barlyq túrin shyǵarady jáne eksporttaıdy. Iаǵnı, zamanaýı, brondy áskerı ushaqtar men tikushaqtar, sýda súńgıtin, júzetin kólikterdi jasaıdy. Bir sózben aıtqanda, áskerı salada álemge máshhúr, jahandyq kásiporyn. Onyń keńse, bólimsheleri dúnıeniń túkpir-túkpirinde bar. Al Qazaqstan – negizinen jergilikti turǵyndary jumys isteıtin birlesken kásiporyn quryp otyrǵan alǵashqy memleket.
«Kásiporyndy tehnıkalyq mamandarmen qamtý da ońaı bolmady», deıdi K.Jaqsybaıuly. Sebebi bul kompanııaǵa jumysqa qabyldaý úshin qoıylatyn talap óte joǵary bolǵan. Esesine qazir tehnık mamandardyń arasynda shetelde bilim alǵan bilikti jastar kóp. «Jumyskerlerdiń kóbi OAR-daǵy zaýyttarda tájirıbeden ótken. Munda kásibı biliktilikti aıtpaǵanda, eńbek shartynda kórsetilgen talaptardy oryndaýǵa da erekshe mán beriledi. Sebebi túsinikti, áskerı tehnıka shyǵaratyn zaýyt strategııalyq nysan sanalady. Mashınalardyń jasalý tehnologııasy qupııa ustalýǵa tıis», deıdi bas dırektordyń orynbasary.
Sondaı-aq ol kásibı mamandardyń iriktelýiniń nátıjesinde búginde zaýyt konstrýktorlyq bıýrony damytýǵa da asa mán berip otyrǵanyn aıtty. Iаǵnı, ońtústikafrıkalyq «Paramount Group» kompanııasynyń tehnologııasyn jetildirip, kásiporyn basshylyǵy jeke konstrýktorlyq mektebin damytpaq. «Qazir jańadan qurylǵan bıýroda «Bolashaq» baǵdarlamasy boıynsha bilim alǵan jas mamandar qyzmet etýde. Osy konstrýktorlyq bıýrony jetildirý arqyly bizde jańa mashınalar men tehnologııalar shyǵarylady dep aıta alamyz», deıdi.
Qazirdiń ózinde kásiporynda kúsheıtilgen mınaǵa qarsy MRAP úlgisindegi brondy mashınalar shyǵarýǵa múmkindik beretin ınnovasııalyq tehnologııalar bar. Al bizdiń mamandar tehnologııany jetildirip, tehnıkany óz elimizge beıimdep, klımattyń áserinen bastap, basqa da qajetti talaptardy eskere otyryp suranysqa saı jasap shyǵarýǵa qaýqarly. Al erekshe tehnologııany talap etetin brondy kólikterdiń, myqty áskerı mashınalardyń búginde óz mamandarymyzdyń qolynan jasalyp jatqany biz úshin maqtanarlyq jaıt.
Mashına jasaý salasy týraly áńgime bola qalsa, kóbi birden elimizdegi avtokólikter óndirisi, aýyl sharýashylyǵy tehnıkasy týraly aıta bastaıtyny ras. Árıne áskerı saladaǵy mundaı qýatty tehnıkany jasaý bir kezderi biz úshin múmkin emesteı kórinetin. Alaıda elimizdegi qarqyndy damý baǵdarlamalarynyń, álemdik saıasat sahnasyndaǵy bıik bedeliniń, tipti eńbekqor, jigerli azamattarynyń arqasynda bul belesti de baǵyndyrdyq.
Kásiporynnyń bas dırektorynyń orynbasary, zaýyttaǵy eki sheteldiktiń biri Delport Iohan myrza elimizdiń bul saladaǵy jetistigi men soǵan jeter jolda tanytqan tabandylyǵyn joǵary baǵalaıdy.
«Men Qazaqstanǵa alǵash ret 2014 jyly keldim. Bul eki memleket arasyndaǵy kelissózderdiń qyzǵan kezi, birlesken kompanııa qurý týraly kelisimge qol qoıýǵa taıaǵan shaq bolatyn. Men sol kezdesýlerge qatystym. Qazirgideı jetistikke jetý, joq jerden áskerı tehnıka shyǵaratyn kásiporyn salý ońaı bolǵan joq. Birinshiden, bizge berilgen ýaqyt óte tyǵyz edi. Joba qolǵa alynyp, kelisimder jasalǵan soń 15 aıdyń ishinde zaýytty qurý talaby týyndady. Qazaqstanda buryn-sońdy mundaı tehnologııadaǵy zaýyt bolmaǵandyqtan onyń qajetti qurylǵylaryn túgendeý qıynǵa soqty. Álemniń kóptegen kompanııalarymen baılanys ornatýǵa týra keldi. Bul rette muhıttyń arǵy jaǵyndaǵy kásiporyndarmen qarym-qatynas jasaý, olardan qajetti quraldardy aldyrtý kúsh-jigerdi talap etti. Bir sózben aıtqanda, bizdi logıstıka qınady. Ári alys bolǵan soń baǵa jaǵynan da salmaq saldy. Al qazir lokalızasııanyń 70 prosentin ózimiz jasaımyz, bizdi qamtamasyz etetin birqatar kompanııalar, zaýyttar quryldy. Kelesi jyly osy lokalızasııa jaǵdaıyn odan ári jetildirý oıda bar. Bul baǵaǵa da birshama áserin tıgizer edi. Osynyń bári qazaqstandyq áriptesterimniń mańdaı ter, eren eńbegi, maqsatqa jetýdegi jigerli minezderiniń arqasy», deıdi sheteldik maman.
Sondaı-aq ol búginde elimizde jasalyp jatqan bronetransporterler álemdik naryqqa da qabiletti ekenin atap ótti. Qazir sheteldik áskerıler de bizdiń ónimderge qyzyǵýshylyq tanytyp jatyr eken. Ásirese Taıaý Shyǵys pen Ońtústik-Shyǵys Azııa elderinen suranys bar. «Aldaǵy 2 jylda aýqymdy eksportqa shyǵýdy josparlaýdamyz. Eksportqa baǵyttalatyn negizgi mashına – «Barys» 6h6. Bul tehnıka atalǵan óńirde suranysqa ıe», deıdi óndiris basshylyǵy.
«Beıbitshilikti qalasań – soǵysqa daıyn bol» degen de qanatty sóz bar. Búginde Qazaqstannyń beıbit el ekeni tórtkúl dúnıege málim. Degenmen ózge eldermen tereze teńestirip, teń atanyń ulyndaı sóılese alý úshin myqty áskerı tehnıka men myǵym sarbazdar qajet. Onyń ústine biz tilge tıek etken áskerı tehnıkalar beıbit maqsattaǵy tapsyrmalardy oryndaýǵa da taptyrmaıtyn kómekshi. Al áskerı tehnıka óndirýdiń ekonomıkalyq paıdasy óz aldyna bólek áńgime. Olaı bolsa, osy sanattaǵy kásiporyndardyń jyl saıyn qýaty artyp, óndirisiniń óristeýi óte ózekti. Bul kásiporyn da keleshekte Qazaqstan ekonomıkasyna zor úles qosaryna úmittimiz.
Dınara BITIK,
«Egemen Qazaqstan»