Bıyl jazda óńirde Máshhúr Júsiptiń týǵanyna 160 jyl, Estaı Berkimbaıulynyń 150, Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń 125 jyldyq mereıtoılary toılandy. Jýyrda 1854-1868 jyldary Baıanaýyl syrtqy okrýginiń aǵa sultany bolǵan, aǵartýshy, etnograf, folklorıst Musa Shormanulynyń 200 jyldyq mereıtoıy Baıanaýyldyń Teńdik aýylynda atalyp ótti. Etnoaýyldar kıiz úıge tolsa, jazba aqyndar arasynda múshaıra ótti, alaman báıge qyzdy. Aqkelin baýraıyn ala áýeleı ushqan ushaqtar aýylǵa bıikten shashý shashty.
Bul eki aralyqta osy tamyz aıynda Maı aýdanynda da óńirimizde 1902-1909 jyldary meshit-medreseler ashyp, ıslam dinin taratqan Aqbalyq haziretke arnalǵan kesene boı kótergen-di. Haziret aýdandaǵy Túndik ózeniniń boıynda jerlenipti. Kesene qurylysyna óńirdegi Ábý Hanıfa qorynyń basshysy Kenje Keńesbaev bastaǵan Saparǵalı Baıbolatov, Rymtaı Shókeev, Tıto Syzdyqov, Ermat Baıǵurmanov, Ábilqaq Túgelbaev, Narıman Isenov, Qýat Esimhanov Aıtmuhambet Qojabekov sııaqty kásipkerler, el aǵalary úles qossa kerek. Oblys ákimdigi de qoldaý kórsetip, tipti, bul isti «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń mańyzdylyǵynda dep biledi.
Al, kesene jobasynyń avtory Altynbek Baıǵalıevtiń aıtýynsha, bir aı ýaqytta boı kótergen keshen qurylysyna tipti, «elimizde teńdesi joq qurylys materıaldary paıdalanylsa» kerek. Shara barysynda haziret týraly kitap ta tanystyryldy. Oblystyq máslıhat depýtaty Qarlyǵash Quspekovanyń aıtýynsha, hazirettiń esimin ulyqtaý maqsatynda aýdan kitaphanalarynda ádebı-tanymdyq buryshtar ashylyp, arnaıy aqparattyq toptar qurylyp, tipti, aýyl mektepterinde Hazirettiń atyn jańǵyrtý jáne zertteý boıynsha jobany iske asyrý maqsatynda «Rýhanı qundylyqtardyń shamshyraǵy – Aqbalyq Haziret», «Týǵan jerdiń ańyzy», «Aty ańyzǵa aınalǵan Aqbalyq Haziret», «Haziret atanǵan Aqbalyq» atty aqparattyq-tarıhı saǵattar men buryshtary daıyndalyp, keńinen nasıhattalǵan.
Bul maqsat-oblystyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Rymtaı Shókeevtiń aıtýynsha, jahandaný zamanynda rýhanı baılyqqa shóldep, salt-dástúrden ajyrap bara jatqan urpaqqa qalqan bolatyn ulttyq ıdeologııany qalyptastyrady eken. О́tkendi qasterlep, ulttyq bolmysty ashý bolashaqqa ashylǵan jol. Osy arqyly rýhanı tálim-tárbıe ózegin bekemdep, ulttyq sanany keńeıtemiz. Olardy urpaqqa jetkizý - aldyńǵy tolqyn aǵalardyń mindeti,-deıdi.
Aıtpaqshy, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda oblystaǵy kıeli oryndar tizbesine engen nysandardyń qatarynda osy aýdandaǵy Aqshıman aýylyndaǵy Qaısa ata kesenesi bar. Qaısa atamyz baqsy,emshi bolǵan desedi.
Osy jazda Aqqýly aýdany Shoqtal aýyly mańynda «Sary báıbishe» zıratyna qalpyna keltirý jumysy júrgizilip, as berildi. Zıratqa deıingi jaıaý adam júretin joldy asfalttap, kelýshilerge arnalǵan oryndyqtar men tapshandar ornatypty. Sary báıbishe de buryndary baqsy, kóripkel, emshi, jaýyrynshy ári tylsym kúshtermen tildesetin qasıetti adam bolǵan eken. Ekinshisi- Shoǵman qajy Aldamjarulynyń kesenesi boı kóterip, 8 metr tereńdikte qazylǵan qudyqqa zámzám sýyn quıǵan. Oblystyń kıeli jerleri tizimine aýdandaǵy synyqshy Merǵalym ata beıiti, Sary báıbishe beıiti, Bazylǵazy tasy eskertkishi, Tuzqala kóli, Qamqaly, Malybaı kólderi, Ábýbákir Haziret beıiti, Bórli kóli jáne Ǵıbadolla Ǵabdizákiruly beıiti engen. Bul kúnderi Sharbaqty aýdany Esilbaı aýyly janynda jerlengen Temirǵaly Túıteulynyń kesenesin salýdy josparlap otyr.
Qazirde joba quny belgili, qurylysqa kerek mármár tastar Mańǵystaýdan jetkizilmekshi. Al, aýylǵa qajet máseleler bolsa, onsyz da az emes. Sharbaqtydaǵy «Pobeda» seriktestigi aýyldyń 50 balasy baratyn balabaqshaǵa 35 mıllıon teńge qarajat bólip, kúrdeli jóndeýin júrgizip beripti.
Sharbaqty demekshi, bul aýdanda 2012 jyly Ǵabdýl Ýahıt hazirettiń kesenesi, al, Ekibastuzdyń Aqkól-Jaıylmasynda elimizdiń «Qasıetti rýhanı qundylyqtary» baǵdarlamasy boıynsha respýblıkalyq kıeli oryndar tizbesine engen Isabek ıshan kesenesi bar. Isabek ıshan haziret (1792-1871 jj.)– HIH ǵasyrdyń dinı qyzmetkeri, qojalardyń ókili sanalady.
Aq tastan turǵyzylǵan appaq eki kesene, meshit jáne zııarat etýge kelýshilerge arnalǵan úıden turatyn keshen. Úsh kúmbezdi kesenede Isabek haziret, onyń jalǵyz uly Nurmuhamed jáne inisi Muhammed Nııaz jerlengen. Isabek ıshannyń urpaǵy – Jandarbek qoja jerlengen jerde bir kúmbezdi kesene salyndy. Isabek ıshan ashqan meshit ornyna jańa meshit turǵyzyldy. Darbaza túrindegi qaqpalar Buqar stılinde daıyndalǵan.
-Kesene – rýhanı mańyzdy tarıhı-mádenı mánge ıe kıeli nysan. Halqymyzdyń sınkretıkalyq túsinigi boıynsha, Isabek ıshannyń jerlengen jeri haziret arýaǵy qasıetti jer sanalady, - dep oı túıedi ǵalym Qaırat Battalov.
Taǵy biri, «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy boıynsha oblystyń kıeli oryndary tizbesine engen nysan Ertis aýdanyndaǵy Taımas áýlıe kesenesi. О́ńir ólketanýshylary M.Jamanbalınov pen A.Bádelhanovtar «Túgel batyr» atty jazbalarynda Taımas jońǵarǵa qarsy qarsy qol bastaǵan batyr dep jazǵan.
Al, Baıanaýyl jaıly sóz tipti, bólek. Qasıetti jerdiń aınalasyna tunyp turǵan tarıh, shejire. Tóbedegi «Qońyr Áýlıe» úńgiri, Jasybaı batyr, áýlıeli Máshhúr Júsip, Úkibaı bı, Sultanmahmut keseneleri, áli kópke belgisiz Ábjalap áýlıeniń, Leker, Máýke qajylardyń zırattary bar. Kókdombaq aýylynyń jaǵyndaǵy tóbe ústindegi Úkibaı bı kesenesi kúńirenedi. Úkibaı bı Baıanaýyl syrtqy okrýginiń negizin qalaýshylardyń biri. Shoń men Shorman bılerdiń zamandasy, olar bıdi qatty qadirlegen deıdi úlkender. Jańatilek aýyly aýmaǵynda «Qazybek bıdiń sóre tasy», Máshhúr Júsip ashqan medrese orny, «Edige bıdiń bılik tasy», «Totııa ana», Mustafa, Qurmanbaı, Mástek abyzdardyń zıraty jatyr.
2005 jyly Innovasııalyq Eýrazııalyq ýnıversıtettiń sol kezdegi rektory Altynbek Nuhuly týǵan jeri Aqkelinde, qazirgi Teńdik aýylynda ashylatyn “Asyl murasyn asqaqtatqan babalar” atty memorıaldyq keshenniń belgi-qazyǵyn ornatty. Ata-babalar rýhyna arnap, aýylynda as berdi. Bul sharaǵa biz de qatysqan bolatynbyz.
Sóıtip, arada biraz jyl ótkende baryp, osy qyrkúıek aıynda Baıanaýyldyń Aqkelin óńiri-Teńdik aýylynda babalar rýhy jańǵyryp, eliniń ótken shejiresi qaıta oralǵandaı boldy. Biz maqala basynda jazǵanymyzdaı, Kereký-Baıanaýyl jurtshylyǵy Musa Shormanulyna arnap turǵyzylǵan keseneniń ashylý saltanatyna jınaldy. Kesene jergilikti demeýshilerdiń qoldaýymen Teńdik aýyly mańyndaǵy Shorman áýletiniń qorymynan boı kóterdi.
Áıtse de, Baıanaýyl baýraıynyń sulý tabıǵaty óz boıyndaǵy asyly men kıelisin ul-qyzdaryna aıamaı-aq darytqan ǵoı. Aqkelin óńiri de Shorman bı, onyń qyzy, Shoqan Ýálıhanovtyń anasy – Zeınep Shormanova, ákeli-balaly Musa, Sádýaqas Shormanovtardy dúnıege ákelgen qasıetti jer. Sádýaqas Shormanov aǵa sultan Musa Shormanovtyń úlken uly. Musa Shormanov qazaqtyń uly ǵalymy Shoqan Ýálıhanovtyń naǵashysy.
Al, Zeınep Shormanqyzy 17 jasynda Aqkelin elinen zor saltanatpen attanyp, Ýálıdiń qara shańyraǵyna túsip, Shyńǵysqa asyl jar bolǵan. Musa Shormanov Baıanaýyl syrtqy okrýgin aǵa sultan bolyp, 15 jyl basqarady. Polkovnık shenin alǵan. Orys, fransýz tilderin bilgen. Abaıdyń ákesi Qunanbaımen qadirmendi dostar bolǵan. О́z qarjysyna Baıanaýylda meshit saldyrǵan. Al uly Sádýaqas Shormanov aqyn, búkil Arqaǵa bedeldi, qadirli bolypty. Mádıdi túrmeden bosatyp alǵan degen derekter de bar.
Musa Shormanuly Baıanaýylda meshit, medrese ashqan,tipti, 1847 – 49 j. Sibirden 60 myńdaı qazaqty kóshirip ákelgeni de tańqalarlyq, ıaǵnı, búgingi zertteýdi qajet etedi. Sibirde shyǵyp turatyn gazetterge materıaldar usynyp, Geografııalyq qoǵam uıymdastyrǵan kórmeler men onyń G. Potanın, N. Iаdrınsev, N. Kostyleskıı sııaqty múshelerine qazaqtar jóninde materıaldar daıyndap turǵan. Orystyń kópesteri kele bastaǵanda olarǵa jol kórsetýshi qazaqtarǵa jer-sý attaryn orysshalamaý jaǵyn qatań tapsyrǵany jaıly jazylady. Aqkelin qonysynda jerlengen. Baıanaýyl orystary ony «Bolshoı gospodın», aýyl qazaqtary «Musa myrza» dep ataǵan.
-Bastysy, Musa Shormanuly aýyl balalaryn oqytýǵa úlken kóńil bóledi. Ǵylymı jumyspen de aınalysty. Halqymyzdyń tarıhy, etnografııasy qyzyqtyrýshy orys oqymystylary men sheneýnikteri Musamen keńesip otyrǵan,-deıdi Altynbek Nuhuly.
Iá, óli rıza bolmaı, tiri baıymaıdy deıdi qazaq. Abaı atamyz aıtqandaı, «árbir jaqsy adamnyń jaqsylyq tapqanyna rahattanyp kúlseń, onyń jaqsylyqty jaqsylyǵynan tapqandyǵyn ǵıbrat kórip kúl» deıdi. Sonda «árbir ǵıbrat almaqtyń ózi de mastyqqa jibermeı, ýaqytymen toqtady eken.»
Joǵaryda jazǵanymyzdaı qazir óńirde jappaı keseneler turǵyzý jalǵasýda. Bir jazdyń ózinde 3-4 kesene boı kóterdi. Ár aýdan, ár aýyl záýlim, qymbat kesene turǵyzýdan jarysqa túsip jatqandaı. Mańqystaýdyń appaq mármár tasyn arqalap jetkizbeseń bolmaıdy. Keseneniń kirpishiniń ózi «esh jerde joq teńdessiz dúnıe» eken. Básekege túskendeı. Beı-bereket kesene salý úrdisine baqylaý da kerek-aq. Oǵan elimizdiń Mádenıet mınıstrligi tarapynan ruhsat berilgen be, joq pa, anyǵy da joq. Qymbatty kesenelerdi mura retinde qandaı oryndar qorǵap, saqtaıdy degen másele taǵy bar. Árbirden soń, kesene qurylystaryna bólinetin bireýlerdiń qaltasyna ketip te qalar «qymbatty» qarajat-qarjyǵa da esep kerek. Jappaı kesene salý úrdisinen osyndaı sekem alýshylar da bar.
Al endi óńirdegi kesene-keshenderdiń basyna jetý ońaı emes, óıtkeni, jol joq. Jarqyraǵan keseneleri bar qaı aýyldyń kelbeti bolmasyn júdeý, áleýmettik sala jaǵynan artta qalyp keledi. Aıdalada qymbat kesene jarqyraıdy. Qymbat keseneleri bar Ekibastuzdyń Aqkól aýyly, aýyldaǵy eski mekteptiń jaıy da bizdi oılanta da bermeıdi. Aýyldyqtar bolsa qansha jyldar boıy jol azabyn tartyp shydap keldi. Aqkólde ıshandarǵa arnalǵan qymbatty mýzeı de ashylǵan, ishi jarqyrap-aq tur.
Qazir bizdiń óńirde kóbinese kesene,eskertkish turǵyzýda ózderin el aǵalary sanaıtyn burynǵy aýdan ákimderi, depýtattar, qyzmetten bosaǵan basshylar belsendi, shetterinen túgel qajy bolyp ketken. Rymtaı aǵamyz aıtqandaı «ótkendi qasterlep, ulttyq bolmysty ashý, urpaqqa jetkizý- aldyńǵy tolqyn aǵalardyń osyndaı «mindetine» aınalǵandaı.
Kesene turǵyzýdy, onyń ashylý kúnin kádimgi bir oıyn-toıǵa aınaldyra bastadyq. Álgi Abaı atam aıtqan «árbir ǵıbrat almaqtyń ózi de mastyqqa jibermeı, ýaqytymen toqtady eken» degen mine, osy.
Elbasy bir jıynda bul másele jaıly aıtty: «Rýhanı jańǵyrý» degende men senderge nysan izdep, kesene turǵyzyńdar degenim joq» dep. Shynynyda da, «Rýhanı jańǵryý» maqalasyn den qoıyp, taldap mán berip oqý kerek.
Áıtpegende,tipti, joǵaryda jazǵanymyzdaı: «hazirettiń esimin ulyqtaý maqsatynda aýdan kitaphanalarynda ádebı-tanymdyq buryshtar ashylyp, arnaıy aqparattyq toptar qurylyp, tipti, aýyl mektepterinde Hazirettiń atyn jańǵyrtý jáne zertteý boıynsha jobany iske asyrý maqsatynda aqparattyq-tarıhı saǵattar men buryshtary daıyndalyp, keńinen nasıhattalýda».
Rymtaı aǵamyz aıtqandaı, «rýhanı baılyqqa shóldep, salt-dástúrden ajyrap bara jatqan urpaqqa qalqan bolatyn ulttyq ıdeologııany keseneleri turǵyzylǵan «ǵulamalar» ǵana qalyptastyratyn bolyp shyǵar.
Qaptaǵan haziret, qojalar, baqsy, emshi, kóripkelder jaıly aqparattyq toptar quryp, olar jaıly sabaqtar ótkizetin bolǵanymyz da birtúrli. Eshkimde olardyń qasıetterin joqqa shyǵarmaıdy, biraq, eldi rýhanı jańǵyrtýdyń ózindik rýhanı tanymdyq joly bar.
Al, bizdiń urpaqqa oqyp, bilip, tálim-tárbıe alatyn tarıhı-tanymdyq sabaqtar qajet. Bir aýyldyń basqy-balgeriniń ómirbaıanyn, onyń qalaı quspen sóıleskenin, qalaı qonaqtyń keletinin bilip otyratyn jaıly ańyz-áńgimelerin emes, balalardy jeke aýyldyq emes, eldik bıik ortaq maqsat-múdde turǵysynan oqytyp, tárbıelegende ǵana ulttyq ıdeologııany berik qalyptastyra alamyz.
Ekinshiden, jalpy ózi qazaq uǵymynda kóne zırattardy, molany jańartý, jańǵyrtý jaman yrym sanalady. Qanshama qarjyǵa turǵyzylǵan qymbatty keseneler jarqyraıdy. Tipti, din qyzmetkerleri qulpytastarǵa marqumnyń beınesin salý, músinin qashap qoıýǵa bolmaıdy, qabirlerdiń ústine kesene ornatý, basqa qurylystar salý – jaǵymsyz is deıdi.
Al, keıbir ıslam ǵalymdarynyń pikiri boıynsha ǵulama-ǵalymnyń, el bılegen han-sultandardyń, bı-batyrlardyń kesenesin kóterýge ruqsat berilgeni de jazylady. Osy turǵydan kelgende, Musa Shormanuly da osy sıpatqa laıyq tulǵalardyń biri ekeni sózsiz.
Áıtse de, kesene turǵyzý –zerdelep, zertteýdi, qajetti, qajettsizin elep-eksheý úshin qajet. Osyndaıda Jaıaý Musanyń ataqty «Aq sısa» ánin tyńdap-aq, bir sát oılanyp qalaryńyz da sózsiz.
Mysaly, meniń Zaısandaǵy aýylymda kishkene kúnimizden kóz úırengen burynǵy kóne keseneler az emes. Kádimgi saz balshyqtan soǵylǵan. Qansha ǵasyr boıy tur. Jergilikti halyq qazirgi kesenelerge topyrlap kirip-shyǵatyndaı emes, ádet-ǵuryp saltyn qatań ustanyp, keseneniń syrtyna kelip táý etip, bet sıpaıdy. Eshkim zırat jańartyp, Begimhan, Túsipbek, Byqaı áýletteri túrikpen qojalar eken dep jarysyp kesene turǵyzyp jatqan da joq. Qaıta kóne zırat, kesenelerdi eshkimge búldirtpeı sol qalpynda saqtaı bildi. Saqtaı bilýdi úıretti. Ǵıbraty osy. Abaı atam aıtqandaı, «ıman saqtaýǵa qoryqpas júrek, aınymas kóńil, bosanbas býyn kerek»
Al, kesenesin turǵyzǵan Musa Shormannyń aýyly Aqkelin bolystyǵy Keńes bılegen tusta Teńdik dep ataldy. Kishkentaı ǵana aýyldyń ulylyǵy sondaı- bul aýyldan Shorman bı, onyń áýleti, Musa myrza, Úkibaı bı, Ábikeı, Qanysh Sátbaevtar, «Altyn adamdy» tapqan Kemel Aqyshev syndy belgili tulǵalar shyqqan.
Aýyl búgin de aman-esen. Endi mine, jarqyraǵan kesenesi de bar. Árıne, aýdan ortalyǵy Baıanaýyldan 80, oblys ortalyǵynan 300 shaqyrym jerde ornalasqan Sátbaev aýyldyq aýmaǵyna qarasty Teńdik aýylyna ákimdikter tarapynan áleýmettik qoldaý qajet. Úsh aýylda bar-joǵy 1235 adam qalypty. Jyl da tasqyn sý ótinde qalady.
Másele, Musa Shormanov atyndaǵy aýyl dep ózgertý úshin ǵana emes, aýyldy saqtap qalýǵa, turǵyndaryna laıyqty jaǵdaı jasaýdy qolǵa alǵandary kerek deımiz. Aýylǵa toı kúngideı kúnde ushaqtarmen bıikten shashý da shashyla bermeıdi. Aıtpaqshy, Musa myrzanyń rýhyna rahmet, kesene ashylǵan kúni ǵana aýylda bálenbaı jyl bolmaǵan mádenıet úıi de esik ashty.
Endigi másele Teńdik aýylynyń atyn Musa Shormanov atyndaǵy aýyl dep ózgertý kerek eken. Rektor Altynbek Nuhulynyń aıtýynsha, Musa Shormanulynyń da basty armany – aýyl balalarynyń oqyp, bilim alýy edi. Myrzanyń aǵash úıinde Shoqan Ýálıhanov birneshe ret bolǵan. Al, Sádýaqas Shormanov saldyrǵan mektepte Qanysh Sátbaev oqyǵan jáne keıinnen sol mektepte sabaq ta bergen Aqkelindegi Shormanovtar mektebi sol kezdegi mádenıettiń ozyq úlgisi bolsa, Musa myrzanyń ǵıbratty jolyn Imantaı Sátbaıuly men Sádýaqas Shormanovtardyń jalǵastyrǵa, Aqkelin bolysynda 1903 jyly bastaýysh qazaq-orys orta mektebiniń ashylady. Qanysh Sátbaev 1909-1911 jyldary osy mektepte oqıdy, al 20-shy jyldary Aqkelin bastaýysh mektebinde muǵalim bolǵan.
Árıne, ǵıbraty mol ótkenge taǵzym–saýapty janǵa mindet. Túsingen adamǵa mindet júgi aýyr. Sóz sońynda: Bolat Baqaýov basqaratyn oblys ákimdigi men Baıanaýyl aýdany jurtshylyǵy, aqsaqaldary jáne «Kereký-Baıan tarıhı tulǵalary qoǵamdyq qory» qamqorshylyq keńesiniń tóraǵasy, rektor Altynbek Nýhuly bastaǵan pedagogıkalyq ýnıversıtet ujymy Musa Shormanovtyń 200 jyldyq mereıtoıdyń ótýine úlken úles qosty deımiz. Qor qıyn-ýaqyttarda Musa myrza beıitine qoıylǵan tasty saqtap qalyp, búginge jetkizgen baıanaýyldyq aqsaqaldarǵa alǵys aıtady.
Sonymen birge , rýhanı tanymdyq mádenı sharaǵa elimizdegi Dinı basqarma tóraǵasy, Bas múftı Serikbaı qajy, Májilis depýtattary Azat Perýashev, Erlan Barlybaev, Berik Dúısenbınov, mesenat Ǵabbas Bekturov, elimizdiń Bolgarııadaǵy elshisi Temirtaı Izbastın, basqa da elge belgili adamdar qatysty.
Farıda BYQAI,
«Egemen Qazaqstan»
Pavlodar oblysy,
Baıanaýyl aýdany,
Aqkelin-Teńdik aýyly
Sýretterdi túsirgen Rústembek Tekjanov