HH ǵasyrdyń otyzynshy jyldarynyń sońy... Parıj. О́ziniń sáýleti ári sánimen álemge aty shyqqan osy bir kórikti shahardyń kezekti kúnderiniń biri. Qarsy betten Eıfel munarasy menmundalaıdy. Tóńirek ádettegideı ersili-qarsyly aǵylǵan halyqqa toly. Trokadero alańyndaǵy jalt-jult etken myńdaǵan marjandardy kókke baǵyttaǵan ásem sý burqaqtardy tamashalap, janǵa jaıly salqynyn sezingen erli-zaıyptylar 1937 jylǵy Búkilálemdik kórmege arnaıy salynǵan Shaıo saraıyndaǵy etnografııalyq mýzeıge buryldy. Bular, týǵan jerinde oryn alǵan saıası rejimge baılanysty jıyrma jylǵa taıaý Parıjdi qonys etken Mustafa jáne Marııa Shoqaılar edi.
Kenet Mustafa dombyrany kórdi...
Alǵan betten mýzeıdiń qyzmetkeri- nen onyń qaıdan kelgendigin surady.
– Bul kóp ýaqytyn Ortalyq Azııanyń dalalarynda deportasııada ótkizgen polıak Bronıslav Zalesskııdiń bizdiń mýzeıge syıy.
– Hanym, siz meniń ony ustaýyma ruqsat etesiz be?
Mustafa dombyrany qolyna alyp oınaı jóneldi. Boıaýy qanyq, jerdiń qursaǵynan shyqqandaı tereń áýen mýzeıdiń ishin toltyra tústi... Atamekennen alysta júrgen arda uldyń jastyq shaǵynan ózinen tanys osy bir kúmbirlegen únmen qosa jan dúnıesi tebirendi... Kóz aldynan jýsan ısi ańqyǵan týǵan jeri elesteı ótti... Eriksiz kózine jas aldy...
Osy bir kezdeısoq biraq, árbir qazaqty eleń etkizer oqıǵanyń sebepkeri bolǵan Bronıslav Zalesskıı kim edi? Álemniń Parıj syndy mádenıet ortalyǵyna qazaqtyń qara dombyrasyn aparǵan osynaý bir tulǵanyń ómiri men qyzmeti týraly ne bilemiz? Endeshe, osy saýaldardyń arajigin ajyratsaq.
Anyǵy, Bronıslav Franchıshek Zalesskıı 1820 jyly (jekelegen derek kózderinde 1819 j.) burynǵy Mınsk gýbernııasy, Slýski ýezi, Vyzna eldi mekeninde dvorıan otbasynda dúnıege kelgen. О́ziniń kóptegen zamandastary sekildi Zalesskıı de bilim alýdy úıinde bastap, sońynan gımnazııany támamdaıdy. Bilim jolyn 1837 jyly Derpt (Tartý) ýnıversıtetinde jalǵastyrady. Irgesin 1632 jyly shved koroli Gýstav II Adolf qalaǵan oqý orny Bronıslav bilim alǵan jyldary Varshava jáne Vılno ýnıversıtetteriniń jabylýyna baılanysty polıak jastarynyń kóp bilim alǵan oqý ordalarynyń birine aınalǵan-dy. Tipti onyń qabyrǵasynda 1828 jyldan bastap «Fılomatattar» (gr. «bilimge umtylýshylar») jáne fıloretter» (gr. «izgilikti jaqsy kórýshi») uıymdarynyń sońyn ala polıak stýdentteriniń «Konvent Polonııa» patrıottyq uıymy óz jumysyn bastaıdy.
Eliniń erkindiginen aıyrylýy jas Zalesskııdiń de janyna batatyn. Sondyqtan, óziniń stýdenttik ómiriniń alǵashqy kúnderinen-aq, Bronıslav Zalesskıı atalǵan uıymnyń jumysyna belsene qatysady. 1838 jyly burynǵy kóterilisshi Shımon Konarskıımen baılanysy bar degen aıyppen uıymnyń músheleri jappaı tutqynǵa alynyp, nátıjesinde olardyń edáýir bóligi qylmysty bolyp, shalǵaı aýmaqtarǵa jer aýdarylady.
Qýǵyn-súrginge ushyraǵandar qatarynda Bronıslav ta tabylyp, kezekti eki jylyn tergeýmen túrmede ótkizgen jas jigit polısııanyń baqylaýymen Ýkraınanyń qazirgi Chernıgov qalasyna jiberiledi. Saıası aıdaýdaǵy ýaqytyn bos jibermegen Bronıslav oqýyn Harkov ımperatorlyq ýnıversıtetinde jalǵastyryp, atalǵan oqý ornyn 1842 jyly támamdap, zańger mamandyǵyn alyp shyǵady.
Bostandyǵyn shekteý ýaqyty 1845 jyly aıaqtalǵan Zalesskıı Vılno (qazirgi Vılnıýs) qalasyna kelip ornyǵady. Vılnoǵa kelgen boıda polıak ult- azattyq qozǵalysynyń ókilderimen baılanys ornatady. Nátıjesinde, kez kelgen astyrtyn áreketterdiń aldyn alýǵa kúsh salǵan baqylaý organdarynyń nazaryna qaıta túsedi. 1846 jyly kezekti ret tutqyndalady. Tergeý qorytyndysy boıynsha Orynbor jeke korpýsynyń sheptik batalonyna qatardaǵy jaýynger retinde jiberiledi.
Zalesskıı Orynbor áskerinde 1848-1856 jj. bolyp, ekinshi, tórtinshi jáne toǵyzynshy sheptik batalondarda qyzmet jasaıdy. Orynbor erteden qazaqtyń keń jaılaǵan óńirlerdiń biri ekendigi belgili. О́ńirge kelgen alǵashqy kúnderden-aq Zalesskıı kóshpeli sharýashylyqty serik etken halqymyzdyń ómirimen tanysa bastaıdy. Sýret salýǵa qabileti bolǵandyqtan, Orynbordaǵy kezeńinde qazaq jerlerin zertteýge attandyrylǵan birneshe ekspedısııaǵa qatysady.
Alǵashqyda, Zalesskııge 1848-1849 jj. Alekseı Býtakov bastaǵan, quramynda ýkraınnyń tanymal aqyny Taras Shevchenko bolǵan Aral ekspedısııasynyń materıaldaryn óńdeý tapsyrylady. Ekspedısııa 1849 jyly 5 qarashada Raıym bekinisinen Orynborǵa oralǵanda, Alekseı Býtakov Orynbor jeke korpýsynyń shtabyna raport joldap, «Aral teńizin sıpattap jazý boıynsha jumystardy birjola aıaqtaý úshin» ózine T.Shevchenko men T.Vernerdi issaparǵa jiberýin suraıdy. Al «Aral teńizi jaǵalaýynyń gıdrografııalyq kórinisterin óńdeý úshin» Shevchenkoǵa kómek kórsetý maqsatynda 2-batalonnyń qatardaǵy jaýyngeri Bronıslav Zalesskııdi jiberý suralady.
T.Shevchenko men B.Zalesskııdiń osy kezeńde bastalǵan ózara jaqyn tanystyǵy sońynan berik dostyqqa ulasady. Tanymal sýretshi Karl Brıýlovtan beıneleý isin úırengen Taras Shevchenko Bronıslav Zalesskııdiń ustazyna aınalyp, ony ofort ónerine baýlıdy. Qos tulǵa týraly kóptegen estelikter men hattardan oqyp bilýge bolady.
HIH ǵasyrdyń 40-50 jj. Ortalyq Azııaǵa ıelik etý jolynda «Úlken saıasattyń» bastalyp, Reseıdiń atalǵan aýmaqtarǵa ishkerileı enýge jantalasyp jatqan kezeńi bolatyn. Patsha úkimeti aýmaqtardaǵy óz bıligi turaqty bolýy úshin óńirlerden sol kezeńdegi strategııalyq mańyzy bar otyn – taskómir qorlaryn izdestirgen-di. Mine, osy maqsatta 1850 jyldyń alǵashqy kúnderi T.Shevchenko, onyń dostary Tomash Verner jáne Lıýdvıg Týrnomen birge Mańǵyshlaq túbegindegi Qarataý taýlarynda taskómir kenin óńdeý boıynsha qurylatyn kelesi ekspedısııanyń quramyna engiziledi. Sońynan atalǵan ekspedısııa qataryna Zalesskıı de alynady.
Qarataý ekspedısııasy týraly sóz qozǵaǵanda, onyń negizinen qalyń oqyrmanǵa T. Shevchenko men B. Zalesskııdiń sýretteri jáne mátinderimen tanymal ekendigi belgili. Ekspedısııa músheleri óz sapary barysynda tek kómir kenin izdeýmen ǵana aınalyspaı, jergilikti halyqpen udaıy kezdesip, olardyń aýzynan óńirge qatysty ańyz-áńgimelerdi, tarıhı oqıǵalardy jazýmen de aınalysqan. Bul turǵyda Bronıslav Zalesskıı: «Jazıra perzentteri ómiriniń eriksiz kýágeri retinde olardyń tirshiligin qalaýymsha baqyladym. Olardyń aýzynan shyqqan júırik qııaldarynyń jemisindeı keıbir ertegilerin tyńdadym...» degen málimet qaldyrǵan.
Zalesskıı nazar aýdarǵan nysandarynyń biri – qazaqtardyń zıraty. Ol týraly zertteýshi eńbeginen: «Jaqyn turǵan jotalar men ári qaraı sozylyp jatqan jazyqta kóptegen molalar bar. Shamasy, qazaqtar sońǵy saparǵa attanar aldynda urpaqtaryna ózin áýlıege jaqyn mańǵa jerleýdi tapsyratyn bolsa kerek» degen joldardy oqımyz.
Ekspedısııa músheleri uzaǵyraq toqtalǵan jer ózderi «Apazır» (durysy, Apajar) dep kórsetken ańǵar edi. Apajar jazyǵy Batys Qarataý sileminiń ońtústik-batys bóliginde ornalasqan aýmaq. Jazyqty B.Zalesskıı: «Mańǵystaý usaq, tóbeshikteri men áktasty jyra-saılarynyń arasynda jatqan birneshe jazyqtyq osylaı atalady...Bul dalada jýsannyń kóp ósetini sonshalyq – aýanyń ózi kermek tatıdy» dep sýrettegen.
Polıak zertteýshisiniń Apajar jazyǵynan qaldyrǵan jazbalarynyń ishinde ásirese tarıh turǵysynan erekshe qundy. Ol tabıǵattyń qataldyǵyna, sýdyń tapshylyǵyna qaramastan jergilikti qazaqtardyń egin salýy edi. Qazaqtardyń egin kásibi týraly Zalesskıı mátininen: «...Mańǵystaýdyń kúıip turǵan kúni jylyna egisti eki dúrkin salýǵa múmkindik beredi. Árıne ol úshin sý mol bolyp, únemi sýǵaryp turý qajet. Qazaqtar osynaý ıgilik jolynda mol ter tógýmen birge, kishkentaı egistigi úshin taý bulaqtarynyń ár tamshy sýyn dalaǵa jibermeıtindeı sýlandyrý júıesi jóninde keremetteı bilgirlik te kórsete biledi. Osylaısha olardyń aryqtary jer nárin kemi 6-8 shaqyrym jerge deıin jetkizip, taý etegindegi jazyqtyqty da paıdalanady» degen joldardy oqımyz.
Osylaısha HIH ǵasyrdyń ortasynda Mańǵystaý jerinde bolǵan B.Zalesskıı onyń turǵyndarynyń ańyz-áńgimelerinen ózge eshbir óńirge uqsamaıtyn jergilikti eskertkishterdiń sáýletine de erekshe mán bergen. Qylqalamymen beınesip túsirip, qaǵazǵa jazbasha sıpattamasyn qaldyryp otyrǵan. Zalesskııdiń eńbeginde Sherqala týraly da maǵlumat berilgen. Búgingi Shetpe aýylynyń mańynda ornalasqan Sherqala qyrqasy óziniń syrtqy formasy boıynsha tóńkerilgen kesege (trapesııa) uqsaıtyndyqtan, onyń erekshe kórinisi jergilikti halyqtyń kóptegen ańyz – áńgimelerine sebep bolǵan.Bul týraly Zalesskıı óz kórgenderimen úılestire otyra: «Sherqalanyń syrtqy alyp tulǵasy Rım panteonyna, bolmasa sol sııaqty erte dáýirdegi ataqty bir eskertkishke uqsaıdy...» delingen mátindi qaldyrǵan.
Ekspedısııa óz jumysy barysynda Dánispan áýlıeniń qorymyn da sıpattaǵan. Dánispan qorymy qazirgi Mańǵystaý oblysy Taýshyq kentinen qashyq emes Danyshpan taýynyń (Aqtaýdan 85 shaqyrym) batys jaǵynda ornalasqan nysan.
Zalesskıı Doly apa mazarynyń sýretin beınelep, qorym haqynda: «Beıitterdiń mundaı úrdisi tek Mańǵystaýda ǵana bar shyǵar, sebebi bularǵa uqsas zırattardy dalanyń esh jerinen kezdestirmedim» degen toqtamǵa kelgen.
Zertteýshiniń Novopetrovsk bekinisinde bolǵan ýaqytta da kórgen-bilgenderin qaǵazǵa beınelep, qosymsha jazyp otyrǵandyǵy baıqalady. Máselen, «Mańǵystaý baǵy» jáne «Mańǵystaý jyralary» jazbalary sonyń aıǵaǵy. Jalpy, qaıratkerdiń qazaq dalasyn sýretteýiniń aıasy Qarataý ekspedısııasy júrip ótken aýmaqtardan áldeqaıda keń bolǵandyǵyn aıtýǵa tıispiz. Zalesskııdiń «Qazaqtardyń kıeli aǵashy», «Yrǵyz ózeni» atty jazbalary sózimizge dálel bola alady.
«Qazaqtyń kıeli aǵashy» týraly: «...sýrette beınelengen bul ósimdik – Or ózeniniń Jaıyq ózenine quıar saǵasyna qonystanǵan Or qamalynan Aral teńiziniń jaǵasyna deıin, mólsheri myń shaqyrymdaı jerde ushyrasqan jalǵyz aǵash».
«Yrǵyz ózeni» offortynda Torǵaı ózeniniń qazirgi Aqtóbe oblysy aýmaǵyndaǵy oń jaq salalarynyń biri Yrǵyz ózeni beınelengen. Jazba mátini tek Yrǵyz ózenimen shektelmesten, jalpy Batys Qazaqstan aýmaǵyndaǵy ózenderdiń ereksheligine arnalǵan.
Saıası jer aýdarylǵan saıahatshynyń bizdiń elimizde bolǵan ýaqytynda qaǵazǵa túsirip, sońynan óz eńbeginde keń sıpattaǵan, taqyryptardyń biri – qazaq halqy haqyndaǵy jazǵan dúnıeleri. Qazaqtarǵa qatysty Zalesskıı eńbeginiń ón boıynda sóz qozǵalǵanymen, «Qazaqtyń kıiz úıi», «Kıiz úıdiń ishine kirgende», «Qazaq áıeli» jazbalary jáne joǵaryda sóz bolǵan «Qazaq mazary» jáne «Qazaqtardyń kıeli aǵashy» taqyrybyndaǵy mátinder dalanyń ıeleri týraly meılinshe keshendi aqparattar bergen.
Atalǵan jazbalardyń «Qazaq dalasynyń ómiri» albomynda B.Zalesskııdiń qylqalamynan shyqqan offortarymen birge jarasym taýyp, jaryqqa shyǵýy Eýropanyń talǵampaz oqyrmanynyń úlken qyzyǵýshylyǵyn týdyrǵandyǵy sózsiz. Qyzyǵýshylyq týdyrǵan taqyryptardyń biri – qazaqtyń kıiz úıi bolǵandyǵy kúmánsiz. Ol týraly avtor: «Kóshpeli qazaqtar basqa da mal baǵyp, tirshilik etetin taıpalar sııaqty úskirik aıazdan, aptapty ystyqtan ózderin qorǵaıtyn, sonymen birge bir jerden ekinshi jerge jurt aýystyrǵanda lyp etkizip jınap, tez turǵyza qoıatyn baspana oılap tabýǵa májbúr bolǵan. Bul talapqa olardyń kıiz úıleri qaltqysyz saı keledi....» dep oı túıedi.
Qazaq halqynyń sharýashylyq ereksheligine baılanysty mańyzdy úderis kósh týraly: «...О́ristiń oty (shóbi azaıǵanda maǵynasynda) qaıtqan kezde olar jańa jurtqa kóshý jaıyn oılana bastaıdy. Aýyl aqsaqaldary atqa qonyp, jańa qonys izdeýge attanysady. Ádette, bul sharýa birneshe kúnge sozylady. Qarttar qonys kórip, qaıtyp oralǵan soń aýyldaǵy erkek ataýly jınalyp alyp, jańa jurttyń jaıyn keńinen talqylaıdy, biraq dala jaıyn jaqsy biletin aqsaqaldardyń aıtqany kóbinde ózgere bermeıdi. Olar kóshi-qonǵa ruqsattaryn berisimen-aq, aýyl tirshiliginde erekshe qarbalas bastalady» delingen málimettermen tanysamyz.
Zalesskııdiń bul málimetteri tikeleı kózben kórgendikten, shynaıylyǵymen, ózine tán boıaýymen tartymdy.
B.Zalesskıı óziniń zamandasy ári qandasy, qazaq halqynyń ómirinen keremetteı málimetter qaldyrǵan – Adolf Iаnýshkevıch syndy ulttyq sýsynymyz qymyz týraly óz málimetimen bólisken. Qazaq at ábzelderiniń kórkemdigi Bronıslav Zalesskııdiń jadynda berik saqtalyp qalsa kerek. Olaı deıtinimiz sóz bolyp otyrǵan «Qazaq dalasynyń ómiri» atty albomynyń tysyndaǵy sýretten de qazaqy er-turmandy ańǵarýǵa bolady. Qazaq áıeli haqynda da avtor óz paıymdaýlaryn aıtady: «Basqa musylmandar sııaqty qazaq qyzdary úıge qamalyp otyrmaıdy, olardy kóldeneń kók attydan qyzǵanatyn tártip joq... Osyndaı erkindikteriniń bárine de qaramastan, áıelderiniń taǵdyrlary kúıeýleriniń ashsa – alaqanynda, jumsa judyryǵynda deýge bolady...» delingen málimetterdi oqımyz. Sonymen qatar «Qazaq áıeli» bóliminde Zalesskıı qazaq qoǵamyndaǵy kóp áıel alýshylyq, qalyńmal, qyzdy uzatýdyń jón-joralǵylary jáne t.b. taqyryptar týraly maǵlumat bergen. Bronıslav Zalesskııdiń eńbeginde jekelegen azamattardyń aty-jónderi, olarmen jasalynǵan suhbattar da kórinis tapqan. Ásirese, qazaq qoǵamyndaǵy batyrlyǵymen aty shyqqan – Eset Kótibarulymen (1807 - 1889) áńgimesi óz aldyna bir tóbe. «Ol serigimiz ekeýmizdi aǵa-baýyrlarymen jáne barlyq et jaqyn aǵaıyndarymen birge Shyǵystyń darqan qonaqjaılylyǵymen, aq jarqyn peıilimen qarsy alyp, úıine kirgizdi de tórge otyrǵyzdy...» dep eske alady jazbager.
Qos tulǵanyń uzaqqa sozylǵan áńgimesi, fálsafalyq tolǵamdary tek dastarqanǵa astyń kelýimen ǵana saıabyrsyǵan eken. Astyń qoıylýymen qonaqtar qazaqtyń dastarqan etıketin ustanǵandaryn jazǵan.
Qazaq arasynda kóp bolǵan B.Zalesskıı halyqtyń mýzykany jaqsy kóretindiginen da aqparattar qaldyrǵan. Osy turǵyda: «...jurtshylyqtyń shyn jaqsy kórip, qarsy alar qadirli qonaǵy – jyrshy-jyraýlar. Olar munda kóp-aq, dala ádebıeti solardyń kókireginde qattalyp qoıylǵandaı. Bul halyq mýzykany jaqsy kórip, kez kelgen sátte ony kóńil qoıyp tyńdaı biledi» degen joldardy oqımyz.
Zalesskıı eńbeginen jyrshy-jyraýlardan ózge qıssashy, ertekshiler týraly da derekterdi keziktiremiz. Solardyń biri – ertekshi Myrzaqaı týraly. Avtor Myrzaqaıdyń erterekte shyr bitpegen kedeı bolǵandyǵyn, biraq óziniń ertegileriniń arqasynda mal jınaǵandyǵyn, halqyna qadirli bolǵandyǵyn tilge tıek etken.
Qarataý ekspedısııasy aıaqtalyp, Orynborǵa qaıtqan B.Zalesskıı qalaǵa 1851 jylǵy qazan aıynyń basynda jetedi. Ekspedısııa sapynan oralǵasyn «Úzdik – jigerli qyzmeti úshin» ýnter-ofıser shenine joǵarylatylady. 1856 jyly, araǵa tek segiz jyl sala B. Zalesskıı týǵan jerine oralý múmkindigin alady.
Qazaq jerlerinde bolǵan ýaqytta jınaǵan dúnıelerin, atap aıtqanda salǵan sýretterin, suhbattary men ańyz-áńgimelerin júıelep, Bronıslav Zalesskıı 1865 jyly «La vie des Steppes Kirghizes» («Qazaq dalasynyń ómiri») atty albomyn Parıj qalasynda jaryqqa shyǵarady.
Jandos ÁÝELBEKULY,
«Egemen Qazaqstan»
VARShAVA