Ońtústikten – Soltústikke qonystanýshylar úshin baspana salynady

Elimizdi aınalyp ótpeıtin bul jaǵymsyz úderis teriskeı aımaqtar úshin qaýipti ári qalypty qubylysqa aınalyp bara jatqanyn ańǵarý qıyn emes. Alysqa barmaıyq, Qy­­zyljar óńiriniń bıylǵy áleý­mettik-ekonomıkalyq da­­­­mý qorytyndylaryna kóz jú­girtetin bolsaq, qýantarlyq kórsetkishtermen qatar kóńil qulazytatyn jaıttar da az kezdespeıdi. Bul kóbine eńbek resýrstarynyń tapshylyǵy men demografııalyq ahýaldyń tómendigine kelip tireledi. Ásirese osy eki máseleniń jyl ótken saıyn túıindi problemaǵa aınalyp bara jatqany tolǵantady. Ony tirshilik qazany qaınap, túzý ushqan tútini bir seıilmegen aýyldardyń «bolashaǵy joq» sanatyna qosylýy, eńbekke jaramdy adamdar men kási­bı mamandardyń, bilikti kadrlardyń jetispeýshiligi, tabıǵı ósim, bala týý kórset­kishteriniń tómendep, kóship kelýshilerden basqa jaqqa ketýshilerdiń sany kóbeıip ketkeni anyq ańǵartady. Osy sebepti Prezıdent bel­gi­lep ber­gen aýqymdy stra­te­gııa­lyq qujattar ishinde ishki kóshi-qon saıasatyn retteýge, basy artyq jumys kúshi bar óńirlerden ózge jer­lerge jumys kúshin ut­qyrlyqpen tartýǵa erekshe basymdyq berilip otyr. Oń­tústik aımaqtarda respýb­lıka halqynyń 40 paıyzǵa jýyǵy tursa da, jalpy óńir­lik ónimdegi úlesi 17 pa­ıyzdy ǵana quraıtynyn, al soltústik jaqta bul kór­set­kishter sáıkesinshe 17 já­ne 13 paıyz ekenin eskersek, jaǵdaı osylaı jalǵasa berse, 2050 jylǵa taman kún­geı turǵyndary 5 mıllıon adamǵa artady, kerisinshe, teriskeı halqy bir mıllıon adamǵa azaıady, jumyssyzdyq, demografııalyq dúmpý tipti zoraıa túsedi degen boljam bar. Geografııalyq, ta­bı­ǵı-klımattyq orna­la­­sýy jaǵynan óte qo­laıly Túrkistan oblysyn­da sońǵy bes jylda ha­lyq sany 24 paıyzǵa kó­beı­­gen. Tek Maqtaaral men Saryaǵash aýdandary tur­ǵyndarynyń sanyn qosa eseptegende Qyzyljar hal­qymen deńgeıles. Demek, «Ońtústikten – Soltústikke» jo­ba­synyń ishki eńbek nary­ǵyn retteýdegi, eńbek mıgrant­taryn yntalandyrýdaǵy eko­nomıkalyq yqpaly óte zor degen sóz. Memlekettik qol­­daý sheńberinde atqa­ryl­ǵan keshendi sharalardyń arqasynda elishilik kóshi-qonnyń birtutas júıesi qu­rylyp, tepe-teńdiktiń saq­talýyna yqpal ete­tin qo­nystandyrý jumys­tary­nyń utqyrlyǵy men utymdylyǵy oń sıpatqa ıe bola bastaǵanyn jergilikti tájirıbe kórsetip keledi. 700-ge jýyq otbasy kvota arqyly ekologııalyq jaǵynan taza, tabıǵaty ásem aımaqtan jaıly turaq tapty. О́z kásibimen aınalysqysy keletinderge jer telimderi men jeńildikti nesıeler usy­nyldy. Jumyspen qam­týdy úılestirý jáne áleý­mettik baǵdarlamalar basqar­masynyń bólim jetekshisi Alma Mahmetovanyń aıtýynsha, kóshi-qon saıasaty tujyrymdamasynda qo­nys­tandyrý problemalaryn sheshý úshin bos jumys oryndary men eńbekpen qamtýdyń tıimdi tetikteri, jumys be­rýshilerdiń suranysy negi­zinde kepildikti yntalandyrý sharalary keshendi túrde qarastyrylǵan. «Ná­tıjeli jumyspen qamtý­dyń jáne jappaı kásip­kerlikti damytýdyń 2017-2022 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasy» aıasynda árbir otbasy múshesine 35 AEK mólsherinde ótemaqy jáne otbasy quramyna baılanys­ty bir jyl boıy turǵyn úı jaldaý shyǵyndary óteledi. Budan basqa turǵyndardyń kelisimine sáıkes úı jaldaýǵa qarastyrylǵan qarajat ese­binen baspana satyp alý úshin birjolǵy tólem tolyq aýdarylady. Jańa erejege sáıkes bes azamatty kó­shirip ákelip, úsh jyl boıy jumyspen qamtamasyz etken kásipker árqaısysy úshin bir mıllıon teńge shamasynda sýbsıdııa alady. Bul bas­tamany 18 jumys berýshi qostap otyr. О́z sharýasyn keńeıtemin degenderge 100 aılyq eseptik kórsetkish kóleminde qaıtarymsyz grant beriledi. Sondaı-aq aýdandarda jer telimderi bólinip, eginshilikpen, mal sharýashylyǵymen, ara ósi­rýmen, baǵbandyqpen, jeke kásipkerlikpen aınalysýǵa múmkindikter týady. Bıyl 1500 adamdy qabyldaý úshin mektep, balabaqsha jumys isteıtin, 1058 bos jumys orny bar 226 aýyl tańdap aly­nyp,  kóship kelýshiler ornalastyryldy. 

Jýyrda óńir basshysy Qumar Aqsaqalov Túrkistan oblysynda bolyp, Shymkent qalasynyń ákimi Ǵabıdolla Ábdi­rahymovtyń, oblys, qala máslıhattary depýtat­tarynyń, jumyspen qam­týdy úılestirý jáne áleý­mettik baǵdarlamalar bas­qarmasy basshylarynyń, kásipkerlerdiń, jastardyń, ýaqytsha jumyssyz turǵyn­dardyń qatysýymen ishki kóshi-qon úderisine qatys­ty salıqaly áńgime qozǵal­dy. Jınalǵandardy óz yq­tııarymen kóship keletin otba­sylarǵa jasalatyn áleý­met­tik máseleler kóbirek qyzyq­tyrdy.

– «Ońtústikten – Sol­tús­tikke» baǵdarlamasy oblysta qarqyndy júrgizilip keledi. Elimizdiń ár qıyrynan qonystanǵan 2700-deı adam­nyń jartysyna jýyǵy osy aımaqtan. Jergilikti bılik tarapynan da aıtarlyqtaı qoldaý kórsetiledi. Biz jer telimderin alýǵa, shaǵyn jáne orta bıznespen shuǵyldanýǵa, bos jumys oryndaryna ornalasýǵa kómektesemiz. Qa­shan úırenisip ketkenshe qadaǵalap otyramyz. Qyzyljar – topyraǵy qu­narly, shóbi shúıgin, aýasy taza, sýy móldir óńir. Orman-toǵaıly jerler, kólder kóp. Qazaqstan astyǵynyń úshten birine jýyǵy óndiriledi. Eńbeksúıgish kúngeılikter jańa qonysqa tez beıimdelip keterine senimdimiz. Ara­la­rynda memlekettik, bıýd­jettik qyzmette jaqsy qy­ry­nan tanylǵandary da, óz kásibin dóńgeletip áket­kenderi de az emes. Sizderde demografııalyq ósim qarqy­ny joǵary. Halqy az sol­tústik turǵyndarynyń sanyn arttyrýdaǵy qaryshty qadamdaryńyzdy quptaımyz, degen Qumar Irgebaıuly «Ser­pin» baǵdarlamasy sheńbe­rinde tegin oqyp jatqan jastar shańyraq quryp, aýyldyq jerlerde kemi úsh jyl eńbek etse, baspana tartý etiletinin, oqý oqımyn, ósemin, qatarynyń aldy bolamyn degen yntaly, qabiletti jandarǵa eshqandaı aýa raıy bóget bola almaıtynyn, Elbasynyń jastar jónindegi saıasaty básekelestik qarymyn arttyrýdyń pármendi kúshi bolyp tabylatynyn jetkizdi. Ǵ. Ábdirahymov soltústiktegi bos oryndarǵa kúngeı óńirdiń halqyn jumysqa tartý bo­ıynsha arnaıy shtab qurý usynysyn qoldap, basqa ózekti máseleler boıynsha da aqyl­dasyp, pikirlesip otyratyndaryn, aldaǵy ýaqytta teriskeıdegi otbasylardyń hal-jaǵdaıymen tanysýǵa baratynyn aıtty. 

Statıstıkalyq máli­met­terge súıensek, sońǵy úsh jyldyń ishinde jeldiń ótinde, eldiń shetinde ornalasqan óńirden 70 myńnan astam adam basqa jaqtarǵa qonys aýdarǵan. Mektep túlekteriniń 18-20 paıyzy bilim qýyp, shetel asyp jatady. Otanyna ora­la ma, joq pa belgisiz. Jala­qynyń azdyǵynan syrttan jumys izdep, sabylyp júrgender de az emes. Bul jaǵymsyz faktorlar ishki kóshi-qon úderisin retteýge, demo­grafııalyq tepe-teńdikti qamtamasyz etýge keri áser etpeı qoımaıdy. Sondyqtan eńbek resýrstarynyń jetis­­peýshiligin elishilik jumys kúshi esebinen tolyqtyrýdyń joldaryn aldyn ala aıqyn­daý, artyq-kemin eksheý eko­nomıkalyq turǵydan da, áleý­mettik, eńbek bólinisi ja­ǵynan da birden-bir oń­taıly sheshim bolary anyq. Osy oraıda teriskeıden óz yqtııarymen kóship kelgen­derdi keleshegi kúńgirt aýyl­dardy saqtap qalýdyń «qu­raly» retinde paıdalanyp kelgen aýdan ákimderiniń eshnársemen aqtaýǵa bolmaı­tyn is-áreketterine Q.Aqsa­qalovtyń úzildi-kesildi ty­ıym salǵanyn aıta ketken jón. Tek iri eldi mekenderge ǵana jaı­ǵastyrýǵa, servıstik qyzmet kórsetý baǵytyndaǵy jańa kásip túrlerin ıgerýge, jumys berýshiler men bıznestiń áleýmettik jaýapkershiligin arttyrýǵa, atqarýshy organdar jumysyn jandandyrýǵa, laıyqty jalaqy tóleýge qosymsha sharalar uıymdastyrýǵa naqty pármen berilýi eńbek aǵyndaryn retteýdi barynsha tıisti deńgeıde júr­gizýge yqpal eteri sózsiz. О́ıt­keni sharýasy onsyz da shatqaıaqtap turǵan usaq sharýa qojalyqtary maýsymdyq jumystardyń ózin ázer usyna alatyn edi. Bul eńbekaqy tek kúzgi jıyn-terimnen soń ǵana qolǵa tıedi degen sóz. Osy sebepti qonys aýdarýshylardy ornalastyrý kartasy túzilip, ınfraqurylymdary talapqa saı 302 eldi meken kirgizildi. 

Ońtústik turǵyndaryn soltústikke kóshirý ıdeıasyn jan-tánimen qoldap júrgen Túrkistan oblystyq más­lıhatynyń depýtaty J­ańabaı Aǵabekovtiń naqty isteri kópke úlgi bolarlyq ekenin basa aıtqymyz keledi. Uıymdastyrý sharalarynyń únemi basy-qasynan tabylyp, kómek qolyn sozýdan bas tartpaıtyn azamattyń ultjandy tulǵasy súısindiredi. Aqjar, Ýálıhanov aýdandaryna arnaıy baryp, tolyq jaǵdaı jasalyp, kómek kórsetiletinin bilgennen keıin otyz shaqty otbasy kóshin ózi bastap kelgen. Jol shyǵyndaryn óteýge, baspana satyp alýǵa qarjylaı járdemdesken. Halyq amanatyna kir keltirmeýdi maqsat etken ol soltústikke jumys izdep barǵandar kez kelgen básekelestikke, tipti aýa ra­ıyna da tótep berýge daıyn ekenine bek senimdi. Jańabaı sııaqty jomart júrekti jandar Qyzyljar óńirinde de barshylyq. Aýyldastaryna qoljetimdi úıler turǵyzyp, taza aýyzsý qubyryn tartyp bergen «Mámbetov jáne K» komandıttik seriktestiginiń dırektory Erkebulan Mámbe­tovtiń sharapatyn Túrkistan oblysynan kóship kelgen Ǵanı Júsipbekovtiń otba­sy umytpaıdy. О́zin de, ke­linshegin de turaqty jumysqa, balalaryn balabaqshaǵa ornalastyrǵan. Baspana satyp ápergen. Jeńildikti nesıe rásimdeýge, mal alýǵa jár­demdesken. «Aqseleý» JShS-niń basshysy Serik Malaev arnaıy delegasııa quramynda eńbek kúshi mol shoǵyrlanǵan birneshe aýdanda bolypty. 900 otbasy kóship kelýge tilek bildirgenin estigen soń osynaý mańyzdy sharaǵa qatysýdy paryz sanap, tórt jumysshyny iles­tirip ákelipti. Turǵyn úımen, jumyspen qamtamasyz etipti. Birjan Shaımerdenov, As­qar Mádıev sekildi isker kásip­kerlerdiń de esim­deri qurmet­pen atalady. Teriskeıge kel­ge­ni­ne ókin­­­­­beıtinderdiń bi­ri – Seıkimbaev pen Nú­sipovtiń shańyraǵy. Bul eki otbasyny kezdeısoq kez­destirgen «Jánibekov» sharýa qojalyǵynyń je­tekshisi Qaırat Jánibekov 11 balasymen qosa M. Jumabaev aýdanyna qarasty Sýlyshoq aýylyna úgittep alyp kelgen. Bar jaǵdaıyn jasaǵan. Sóıtip toǵyzjyldyq mek­tepti jabylýdan saqtap qalǵan. Kelesi jyly bes otbasyny kóshirip almaq nıette.

– Saryaǵash aýdanynda turǵyndardyń sany 300 myńnan asady, óte tyǵyz ornalasqan. Jylyna 10 myń­nan astam sábı dúnıege keledi. Men osy aýdannyń týmasymyn. Mal bordaqylaý, jylyjaıda kókónis ósirý kásipterin jaqsy meńgergenbiz. Bul jaqqa tez beıimdeldik. Ja­ıy­lym da, shabyndyq ta jeterlik kórinedi. Otba­synda jeti janbyz. О́zim túrli aýylsharýashylyq baǵdarlamalaryna qatysyp, iri qara malyn, kókónis ósi­re­min. Zaıybym ustaz. Ulym qyzmette, qyzym stý­dent. Qalǵandary mektepte oqıdy. M.Jumabaev atyn­daǵy aýdanǵa qarasty Hle­borob aýyly qushaǵy keń qutty mekenimizge aınaldy, – deıdi Balabek Oralov. Ol sútti baǵyttaǵy aýyl sharýashylyǵy kooperatıvin qurýǵa bastamashy bolǵan. Azamat Ospanov, Kádirbek Sydyqov sekildi jerlesteri de kelgenderin buldap, min­detsingen emes. Qol qýsy­ryp qarap otyrǵan biri joq. «Erin­begenniń eńbegi janady» degen osy. Jan jadyratatyn mundaı mysaldar kóp. 

Memleket basshysynyń Qaýip­sizdik keńesinde tap­syr­ǵan hattamalyq tapsyrmasyn oryndaý úshin eli­mizdiń azamattaryn qonys­tandyrý jáne olardy qoldaý tetikterin damytýdyń óńir­lik keshendi jospary ázirlenip, aldaǵy úsh jylda 3000 otbasyny kóshirý josparlanyp otyr. Bul bo­ıynsha 2019 jyly – 600, 2020 jyly – 1000, 2021 jyly 1400 baspana turǵyzylady. Taǵy bir jaǵymdy jańalyq, ákimdik, jumys berýshi men qyzmetker arasynda 20 jylǵa úshjaqty kelisimshartqa qol qoıý kóz­del­gen. Qonys aýda­rý­shy­ǵa bes jyl ótken­nen keıin turǵyn úıdi jeke­she­lendirip alý quqyǵy beri­ledi. Osy ýaqyt ishinde jalǵa alý tólemin jasaý usynylady. Bul shamamen 10 myń teńgeni quraıdy. Kelesi 15 jylda tólem shamamen 20 myń teńge bolady jáne ol negizgi qaryzdy óteý qunyna kiredi. 

Tutastaı alǵanda, táýel­sizdik jyldary ishki kóshi-qon sııaqty memlekettik mańyzy zor máseleniń oń sheshim tabýy­­­na irgeli qadamdar jasalyp, kósh­tiń kólikti bolýynyń ut­qyr joldarynyń jan-jaq­ty oılastyrylýy óz nátı­jesin berip keledi degen qorytyndy jasaýǵa bolatyn tárizdi. 

О́mir ESQALI,

«Egemen Qazaqstan» 

 Soltústik Qazaqstan oblysy