1979-dyń «shyrǵalańy»

Úshinshi onjyldyǵynyń she­rýlishejire­sin bastaǵan táttiligita­las­syz Táýelsiz­digimiz tóbedensalbyrap túse qalǵan joq. BulTáýel­siz­dik halyq sanasyndakó­mes­ki­­len­be­gen irili-usaqtyult-azattyq kóte­rilis­terindeshymyrlanyp, ulan dala uldarynyń ulyshaıqas­ta­rynda shyńdalǵan. Al solha­lyq qozǵa­lys­tarynyń bar­ly­ǵynyńbir­deı urpaqqa ulaǵat bolar tarıhıbaǵasy berilip, tolyq shynaıy she­jiresijasaldy ma? Árıne joq. Azattyqjolyn­daǵy kúres ta­rı­hynyńaq­tań­daq tus­tarynyń biri – 1979 jylySelınograd obly­sy­nyń ortaly­ǵyn­dabolǵan «Aqmola kóte­rilisi» bolatyn.Sol tarıhı aqtańdaqtyń ornyntanymal jýrnalıst-jazýshy,memle­ket­tik qaýip­siz­dik komı­te­tiniń burynǵy qyz­met­keri AmantaıKáken tolyqtyr­ǵan sııaqty.

Úshinshi onjyldyǵynyń she­rýlishejire­sin bastaǵan táttiligita­las­syz Táýelsiz­digimiz tóbedensalbyrap túse qalǵan joq. BulTáýel­siz­dik halyq sanasyndakó­mes­ki­­len­be­gen irili-usaqtyult-azattyq kóte­rilis­terindeshymyrlanyp, ulan dala uldarynyń ulyshaıqas­ta­rynda shyńdalǵan. Al solha­lyq qozǵa­lys­tarynyń bar­ly­ǵynyńbir­deı urpaqqa ulaǵat bolar tarıhıbaǵasy berilip, tolyq shynaıy she­jiresijasaldy ma? Árıne joq. Azattyqjolyn­daǵy kúres ta­rı­hynyńaq­tań­daq tus­tarynyń biri – 1979 jylySelınograd obly­sy­nyń ortaly­ǵyn­dabolǵan «Aqmola kóte­rilisi» bolatyn.Sol tarıhı aqtańdaqtyń ornyntanymal jýrnalıst-jazýshy,memle­ket­tik qaýip­siz­dik komı­te­tiniń burynǵy qyz­met­keri AmantaıKáken tolyqtyr­ǵan sııaqty.

Mine, meniń aldymda Amantaı Kákenniń «Shyrǵalań nemese taǵy da nemis avtonomııasy týraly» atty salmaqty kitaby jatyr. Avtor bul eńbegine «derekti tolǵam» degen aıdar taǵypty. Men bul jıyrma baspa tabaqtan turatyn, tarıhı derekter men qujattardan qural­ǵan shyǵarmany shynaıy ǵylymı-zertteý eńbek der edim. Aqıqatyn­da bul kitapty oqyp shyǵý maǵan ońaı bolǵan joq. Tórt kúnge so­zyl­ǵan sol oqıǵanyń bel ortasynda júrgen adam retinde «Shyr­ǵa­lańdy» bir tolǵanys, bir kú­dikpen qolǵa aldym. Buryn 1979 jylǵy «Aqmola kóterilisi» haqyn­da mer­zimdi basylymdarda arakidik tıip-qashty maqalalar jaryq kór­geni bolmasa, «túkirigi jerge tús­peı turǵan» totalıtarlyq ımpe­rııa­nyń sheshimine qarsy shyqqan halyqtyq qozǵalysty jan-jaqty zerttegen mundaı súbeli dúnıe joq bolatyn. Jastyq jiger jetegimen belsene aralasyp, odan keıingi ómirimniń órnegine ózindik iz qaldyrǵan bul oqıǵa týraly men sodan bergi ótken otyz jyldan astam ýaqytta birde-bir ret qalam tartyp kórmeppin. Ol árıne, jazý qoldan kelme­gen­dikten emes. Eli­mizdiń, jerimizdiń bolashaq tutas­tyǵyna shyn máninde temirqazyq bolǵan sol bir uly oqıǵanyń mán-maǵynasyn ashyp, kıeli nátıjesin ult sanasyna sa­lı­qaly sapada sińdire alamyn ba degen jaýap­kershilik toqtamy edi.

Amantaı Káken osy bir tolǵa­nystyń da, kúpti kóńil kúdiktiń de shymyldyǵyn syryp tastaǵandaı boldy. «Shyrǵalań» shyn máninde taqyryptyń tolǵaqty túıinderin tereń paıymdaǵan, oqıǵaǵa ádil baǵa berý maqsatynda aıtar oıdy tarıhı qujattarmen tııanaqtaǵan, avtorlyq ásire baıandaýlarǵa barmaı pikirlerdiń bárin tirnektep jı­naǵan derektermen túıindegen tolymdy dúnıe eken. Kitap negi­zinen «Taǵdyrǵa moıyn usynbaı», «Memlekettilik úshin kúres», «Selınograd kóterilisinen soń», «Qu­jattar. Maqalalar. Estelik­ter» atty tolymdy-tolymdy tórt taraýdan turady. Avtordyń bul kitapty jazýǵa jan-jaqty izdenis, tyńǵy­lyqty daıyndyqpen kelgeni al­ǵash­qy taraýdan-aq aıqyn tanylady. Onda Reseı ımperııasynyń aýma­ǵyna nemisterdiń alǵash qo­nystaný kezeńi – HII ǵasyrdyń sońynan bastap, 1924 jyldyń 20 aqpanynda Keńestik halyq komıs­sarlarynyń dekreti boıynsha Edil jaǵalaýynda nemis avtonomııaly respýblıkasynyń qurylýyna deı­in­gi reseılik nemisterdiń tarıhı shejiresi keńinen kórinis tapqan. Amantaı Káken tarıhshylarǵa tán naqtylyq tásilmen qujattyq de­rek­­terdi molynan paıdalana otyryp, ımperııa quramyndaǵy nemis hal­qy­nyń respýblıkalyq qury­lymǵa bi­rikkenge deıingi birneshe ǵasyrlyq shejiresin sheber baıandaıdy.

Mine, osylaı bir ortalyqqa sho­ǵyrlanyp, uıyp otyrǵan ult, tutas bir avtonomııaly respýblı­ka­nyń halqy KSRO Joǵarǵy Keńe­siniń 1941 jylǵy 28 tamyz­daǵy jarlyǵymen 24 saǵatta deportasııalanyp, myltyqtyń kúshi­men jer aýdaryldy. Edil jaǵa­laýynan kúsh­tep kóshirilgen 497 841 nemis aza­mattarynyń 420 myń­nan astamy Qazaqstanǵa aıdaldy.

1920-1932 jyldardaǵy aqsı­raq ashtyqtan jalpy sanynyń 75 paıyzyn joǵaltyp, stalındik qý-ǵyn-súrginnen turalaı seldire­gen qazaq halqy jaǵdaıynyń múshkil­di­gine qaramastan tabıǵı keńqol­tyq, adal­dyǵynyń arqasyn­da ja­lańash-jalpy ashyq aspan astynda uı­lyqqan halyqtardy baspana­sy­nyń bir buryshyna panalatyp, jar­ty nanyn bólisti. HH ǵa­syr­dyń bi­rinshi jartysyndaǵy uly náýbetti bastan ótkergen ha­lyqtar taǵdyr­las, muńdas edi. Qazaq hal­qy­nyń sol bir surapyl da aýyr jyl­dardaǵy zor adamger­shilik qa­sıet­terin, asqan baýyrmal­dyly­ǵyn Qa­zaqstanǵa zorlyqpen qonys­tandy­rylǵan barlyq ha­lyq­tar, onyń ishinde nemister de barynsha sezi­nip, sheksiz qurmetpen eske alyp, eshqashan umytqan emes.

Qazaq halqynyń sol bir aýyr tarıhı kezeńderdegi asqan adamı baý­­yrmaldylyǵyna degen shynaıy qur­met sezimi 1979 jylǵy «Aqmo­la kó­te­rilisi» kezinde nemister tarapynan aıryqsha sezildi. KOKP Or­talyq komıteti Saıası bıýrosy­nyń Qazaq KSR-niń quramynda Nemis avtonomııaly oblysyn qurý týraly sheshimin biren-sarań bolmasa, ne­gizinen qazaqstandyq ne­misterdiń basym kópshiligi qolda­ǵan joq. Sol kezde Selınograd qalasyndaǵy Ke­ńes­ter úıiniń jetinshi qabatynda «Froınshaft» gazetiniń jýrna­lıs­terimen kórshi turyp, qoıan-qoltyq aralasyp júrgende oǵan talaı ret kýá bol­dyq. Bul týraly Amantaı Káken «Shyrǵalań» kitabynda bylaı deıdi: «Budan soń máskeýlikter nemistiń bılik basynda júrgen azamattary – Krasnoznamen aý­dandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy A.Braýnmen, keńshar dırektorlary A.Rımmermen, D.Býrbahpen sóı­lesý úshin aýdanǵa jú­rip ketti. Keıin olarmen suhbattas­qan nemis basshylary: «Qazaqstan­nan avtonomııa su­ra­ǵanymyz joq. Bizge jan­daryń ashysa, Edil jaǵa­laýyndaǵy res­pýb­lıkamyzdyń shańyraǵyn qaı­ta kó­te­rińder, al mundaǵy jaǵ­daıymyz jaq­sy» degen turǵyda jaýap bergenin aıtty».

Sonymen Qazaqstanda nemis avtonomııaly oblysynyń quryla­tyn­­­dyǵy shyndyqqa aınaldy. «Shyr­­ǵalań» atty kitapta bul másele bul­tartpaıtyn tarıhı qu­jattar­men dá­leldenedi. Kitapta Saıası bıýro mú­­she­si Iý.Andropov basta­ǵan komıs­sııa­nyń 1978 jyly tamyzda máse­leni jan-jaqty zerttep, daıyndaǵan qujaty, KOKP Saıası bıýrosynyń qaýlysy, avtonomııa týraly ereje túpnusqada berilgen. Sonymen birge Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi prezı­dıýmy­nyń Nemis avtonomııaly oblysyn qurý týraly jarlyǵynyń, KSRO Joǵarǵy Keńesi prezıdıý­mynyń jarlyǵynyń, Qazaq KSR-niń osy máselege baılanysty shyǵarǵan ar­naıy zańynyń jobalary jarııa­lan­ǵan. Maýsym aıynda Ereımentaý qalasyna Qazaqstan kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń ekinshi hat­shysy A.Korkın bastaǵan arnaıy komıssııa kelip, bolashaq avto­nomııa­nyń aýmaǵy men basshy kadr­laryna deıin belgilegen. Aman­­taı Káken naqty qujattarmen aıqyn­daǵandaı, Nemis avtonomııaly obly­synyń or­talyǵy Ereımentaý qala­sy bolyp belgilenip, onyń qura­myna qazirgi Qaraǵandy, Kókshetaý, Pavlodar já­ne Selınograd oblys­tarynyń qura­myn­daǵy bes aýdan­nyń aýmaǵy be­ril­gen. Sonda Nemis avtonomııaly obly­sy­nyń jalpy kólemi 46 myń sharshy shaqyrym, halqy 202 myń adam bolyp belgi­lengen. Bolashaq Nemis avtonomııaly oblysynyń bi­rinshi basshy­ly­ǵyna A.Braýn jáne A.Rımmer ta­ǵaıyndalatyn bolypty. Bári jan-jaqty she­shilgen, ke­lisilgen. Tek endi Bas hatshy, KSRO Joǵarǵy Keńesi prezıdıýmynyń tór­aǵasy L.Brej­nevtiń jarlyqqa qol qoıý máselesi ǵana qalǵan.

Biraq tarıhta tuńǵysh ret jarty álemdi jetpis jyl boıy «ashsa alaqanynda, jumsa judyryǵyn­da» ustaǵan qyzyl ımperııanyń buı­ry­ǵy oryndalmaı qaldy. Ony oryn­datpaǵan halyq tegeýrini, 1979 jyly 16-19 maýsym kúnderi Selınograd qalasynda bolǵan halyq kóte­rilisi edi. Buǵan deıin 1979 jylǵy Selınograd oqıǵasyn tilge tıek etkender «stýdent jas­tardyń qar­sylyǵy» degen má­selemen shekte­lip kelgen. Amantaı Káken óziniń osy bir tarıhı súbeli eńbeginde ony búkilhalyqtyq qoz­ǵalys deń­geıine kóterip, «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııa­lan­ǵan arqaly aqyn, marqum Hamıt Erǵalıevtiń maqalasynan alynǵan «Aqmola kó­terilisi» degen pikir­men túıindeıdi.

Azattyq ańsaǵan halqymyzdyń táýelsizdik shejiresindegi 1979 jyl­ǵy «Aqmola kóterilisiniń» tarıhı mańyzyn qysqa qaıyrymmen aıtyp jetkizýge bolmas. Oılap qara­ńyzshy, «aq degeni alǵys, qara degeni qarǵys» KOKP OK Saıası bıýrosynyń sol sheshimi júzege asyp, Qazaqstan aýmaǵynda Nemis avtonomııaly respýblıkasy qury­lyp ketse, ne bolatyn edi? Onda búgingi birtutas Qazaqstan Respýb­lıkasyn kóz aldymyzǵa eleste­tý­diń ózi múmkin emes. Avtor «Shy­r­ǵalań» atty eńbeginde bul máseleni bylaı túıindeıdi: «1979 jyly ne­mis­ter avtonomııa alsa, onan sońǵy kezek uıǵyr men káristiki edi. Olar da bul máseleni kún tártibine shy­ǵarýǵa ázir bolatyn. Sóıtip, Qazaq eli bir basynda bálenbaı avtonomııasy bar, sonyń saldarynan qan­dy qyrǵynnyń oshaǵyna aınalyp otyrǵan qazirgi Kavkazııa, ıaǵnı Qap taýyna aınalmas pa edi?!.».

«Shyrǵalańda» osyndaı zor tarıhı mańyzy bar kóterilisti kim uıymdastyrdy, lektor Shaprov­tyń sózinen keıin kóterilgen Selınograd aýyl sharýashylyǵy ıns­tıtý­tynyń stýdentteri Saıası bıý­ronyń sheshi­min ózgertetindeı osyndaı te­geý­rin­di qarsylyqty uıymdastyra alar ma edi, degen sııaqty suraqtar tóńi­re­ginde kóp pikir aıtylady. Biraq naq­ty túıin jasalmaıdy. Osy rette ózim kózimmen kórip, basymnan ót­ker­­gen birer jáıtti aıta ketkim ke­ledi. 19 maýsymda ótetin negizgi ereý­ilge daıyndyq barysynda 16-18 maýsym aralyǵynda biz peda­gogıkalyq ınstıtýttyń ja­taqha­nasynda ha­lyq­ty ereýilge shaqyr­ǵan transporanttar men úndeýler daıyndadyq. Sol kúnderi ereýilge shyǵatyn stýdentter zve­nolarǵa bó­linip, zvenolar brıga­da­larǵa top­tasty. Sonda stýdentter ózde­rine basshylyq jasaǵan zveno je­tekshisinen artyq eshkimdi bil­meı­tin edi. Ekinshiden, 16 maýsym kúni ortalyq alańdaǵy mıtıngiden keıin Selınograd temir jol vokzalyna deıin kelip, vokzal aldyn­da­ǵy alańda taǵy da mıtıng ótkizildi. Sonda Selınograd stansasyna kelip toqtaǵan birneshe poıyz jarty saǵatqa keshiktirilip, jolaýshy­lardyń mıtıngige qatysýyna múm­kindik jasaldy. Vokzal alańyn­daǵy mıtıngi aıaqtalysymen onda­ǵan bos avtobýstar kelip, stýdent­terdi jan-jaqqa taratyp áketti. Al mundaı jan-jaqty oılasty­rylǵan uıymdastyrýshylyq shara­larynyń tek stýdentterdiń ǵana qolynan kele qoıatyn másele emes ekendigin ózderińiz de túsiner­sizder.

Jarty álemde ústemdigin júr­gizip otyrǵan memleket basshy­lyǵynyń sheshimine qarsy shyqqan qozǵalysqa qatysýshylar tekseril­meı, jaýapqa tartylmaı qalǵan joq. Ony osy ereýilge qatysýshy retinde men de basymnan ótkerdim. Osy oraıda sol kezde naǵyz ult­jandylyq tanytyp, taǵdyry­ma beı-jaı qaramaı qolushyn bergen Selınograd oblystyq partııa ko­mıtetiniń hatshysy Maǵaýııa Esma­ǵambetova men sektor meńgerýshisi, marqum Sabyr Sıpatovqa qaryz­darmyn. Selınograd qalasyndaǵy ereýilge qatysýshylarǵa tek Qaza­q­stan Kompartııasy Ortalyq Komı­te­tiniń birinshi hatshysy D.A.­ Qo­­na­­evtyń «Bul oqıǵa saldarynan bir­de-bir adam zardap shekpeıtin bolsyn» degen tabandy nusqaýy­nyń ar­­qasynda qatań jaza qoldanylmady.

HH ǵasyrdaǵy halyqtar túrme­sine aınalǵan uly derjava ult­tardyń da, ulystardyń da múdde­simen eshqashan sanasyp kórgen emes. Kreml sheshimi keńester qu­ramyndaǵy halyqtar úshin bul­tart­pas qaǵıda, buljymas zań bolatyn. Qazaqstanda Nemis avtonomııaly oblysyn qurý jónindegi Saıası bıýronyń 1979 jylǵy maýsym­daǵy sheshimi de buljymaı oryndalatyn osyndaı pármen edi. Biraq qasıetti jerin qasterleı biletin qazaq halqy urpaǵynyń erteńi úshin taısalmaı qylyshy­nan qan ta­mǵan Qyzyl ımperııaǵa qarsy shyqty. Qarsy kelgende qanǵa bók­tiretin totalı­tar­lyq máshıneniń mundaı qarsy­lyqty keshirmeıtinin de bildi. Biraq tarıh tarazysy azat­tyq súıgish adal halyqtyń múd­desine basymdyq berdi. Ǵasyr­lar boıy Qazaq jur­tynyń qasıetti mekeni bolǵan týǵan jerimizdiń tu­tastyǵy saqtalyp qal­dy. «Aqmola kóterilisiniń» táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasynyń búgini men bola­sha­ǵyndaǵy tarıhı da, saıası da mańyzy osynda. Al Amantaı Ká­kenniń «Shyrǵalań» atty kitaby sol aıtýly oqıǵanyń shynaıy da kemel shejiresin jasaǵan. Sózi­miz­di osy kitapqa pikir jazǵan belgili nemis jazýshysy Gerold Bel­ger­diń myna sózimen túıindeıik: «Ýbej­­den: ı kazahı, ı nemsy, ı – vozmojno – rýsskıe býdýt blagodarny za stol znachıtelnyı ı obektıvnyı trýd jýrnalısta ı pısatelıa Amantaıa Kakena».

***

Bári jan-jaqty she­shilgen, kelisilgen. Tek endi Bas hatshy, KSRO Joǵarǵy Keńesi pre­zıdıý­my­nyń tóraǵasy L.Brej­nevtiń jarlyqqa qol qoıý máselesi ǵana qalǵan.

Jylqybaı JAǴYPARULY,

«Egemen Qazaqstan».