Kindigimniń qany tamǵan jumaǵym meniń! Jaıalyǵym jaıylǵan abatym! Jer-jaqutym! Aınalyp keteıin, senen, aqtyq demim bitkenshe! Aıym deıin be, kúnim deıin be?! Qaıtip tolǵansam eken? Qandaı ystyq, tátti sózimmen ıite alamyn jumbaq Júregińdi! Tanaý jarǵan jýsanyń, ózgeshe ıisti topyraǵyń!.. Jupar aýań, káýsar sýyń!.. Biz osynsha lázzattyń (qazirgisin qaıdam?) balyn soryp óskenbiz. Tańdaıdan ketpeıtin dýaly dám! Keýde kúmbirletken máńgilik án! Ár pende demi biterde: «týǵan jerim meniń!» dep úziletindeı kórinip turady.
Kindigimniń qany tamǵan jumaǵym meniń! Jaıalyǵym jaıylǵan abatym! Jer-jaqutym! Aınalyp keteıin, senen, aqtyq demim bitkenshe! Aıym deıin be, kúnim deıin be?! Qaıtip tolǵansam eken? Qandaı ystyq, tátti sózimmen ıite alamyn jumbaq Júregińdi! Tanaý jarǵan jýsanyń, ózgeshe ıisti topyraǵyń!.. Jupar aýań, káýsar sýyń!.. Biz osynsha lázzattyń (qazirgisin qaıdam?) balyn soryp óskenbiz. Tańdaıdan ketpeıtin dýaly dám! Keýde kúmbirletken máńgilik án! Ár pende demi biterde: «týǵan jerim meniń!» dep úziletindeı kórinip turady. Tal besik pen jer besiktiń arasyn meıli, sonshalyqty uzaq júrip ótse de, ómirde kórgen barlyq qyzyǵyn jınap qoıyp, sońǵy demin sarqyp, osylaısha aryzdasatyn sııaqty. Árıne, týǵan topyraǵyńa jetip jyǵylsań, arman bar ma?!.
Árkimniń óz týǵan jeri ózine! Bólip- jarǵandyqtan emes. Týǵan jeriń – jeke-dara ǵoı! Anańnyń jalǵyzdyǵyndaı! Qudiretti Anańdy kimge aıyrbastaısyń! Ol – jalǵyz jaratylys! Týǵan jeriń de sondaı mańdaıyńa jazylǵan asylyń, ardaǵyń! Týǵan jerin júreginde áspettep, mápelegenniń júzi jarqyn bolýynyń syry da osy tekti tetikte bekitilgen tárizdi. Já, týǵan jerge degen ińkárlik sózdiń túbi túgesilmesinshi!..
«Meniń» dep menshiktesek, «menmendik» shoǵyn úrlemeńizshi. Jaı bir ańsarmen, ańdaýsyzda aıtylatyn aqjarylqap, aqtarylma bula sezimge balaı salyńyz. Keýde urǵylaǵannan saqtasyn. Kókirek kerdi demeńiz, basqalardyń aldynda. Báribir, árkimniń óz týǵan jerine eshteńe teńespeıdi ǵoı! Endeshe, júregińdi qolyńa ustap: «meniń, meniń!» demegende, ne shara?! Bálkim, seniń de týǵan jeriń esińe túse bastaǵan shyǵar… «Seniń, seniń» týǵan jerińnen artyq jer jannaty jaratylmaǵan shyǵar-aý!.. Qane, sypaıy salystyraıyq! Basyn básekege tigeıik! Bir-birimizdi jeńe almaımyz. Itjyǵys túsemiz. Eshkim de óz týǵan jerin tómendete almaıdy. Qandaı ǵajabyńnan da alasartpaıdy. Sebebi, árkim óziniń Ana-Jer – Anasynda jaratylǵan…
О́tinemin, meniń týǵan jerimniń qos ataýyn til astynda tátti talmap kórińizshi: Qyzbel jáne Qyzemshek! Arǵy jaǵyn balalatyp jatpaı, kilt úzip, doǵara salsam qaıter edi? Nyspysynan barlyq minez-ajary belgili bolyp tur emes pe? Kókime sózben sezimniń kórbiltesin soraıtyp alyp, sostıǵan mánnen sorym shyǵyp qalmas pa? Biraq, biraq… ataýynan ańǵaryp tursyz ǵoı, sulýlyq syryn ómir barda, kim tárik etti deseıshi… Tirshiliktiń temirdeı tezine tússe de, jaquttaı júzi máńgilik kireýkelenbegen mahabbattyń mazdaǵymen ushqynyn shashyrata jaıatyn, júrekti sýyryp ta sýaratyn álgindeı sıqyrly sózder saltanat qura beripti-aý! Meniń Qyzbelim men Qyzemshegim – sondaı surapyl sezim qylyn dirildetýimen dara!
Qyzbel men Qyzemshekke qarap Mirjaqyp túlep ósken! Búlkil kómeıli aqyn bolǵan. Júregi «Alash» dep syzdap turyp, óleńge muńyn shaqqan. Kúlli Qazaq elin mýzanyń kúshimen uıqydan oıatpaq bolyp, alasurǵan. Aqyndyqtyń dámi men dáni týǵan jerinen daryǵan Mirjaqyp, sonda Qyzbeli men Qyzemshegine qaryzdar ekendigin bir sát umytty deısiz be? Sonaý Qıyr Shyǵysta aıdaýda júrip: «Jaza gór, topyraqty elden, Alla!» dep kúńirengende, qapaly kóńilin «týǵan jerime jetip jyǵylsam!» degen arman piskilegen shyǵar… Ulylardyń ańsaýy Allanyń qulaǵyna jetedi-mis! Jetipti. Kindik qany tamǵan jerin qushyp tyndy… Mirjaqyp máńgilik tynys tapqan búgingi Bıdaıyq aýylyna Qyzbel men Qyzemshek shoqylary qaraýyl qarap tur! Eli Erin, Eri Elin joqtaýdyń keremet kebi de…
Árqalaı atalatyn Qyzbel men Qyzemshek, qalaı músindelse de halyq arasynda Qyzbel taýy men Qyzemshek shoqysy dep hattalyp qalǵan. Qyzbel taýy, Qyzbel qyraty, Qyzbel belesi, Qyzbel ústirti dep jáne jiktep ákete beredi. Qyzemshekke qatysty da sondaı túrlendirý jat emes. Qaısysyna ılansaq ta, báribir olardyń dárejesi kemip, tóbeleri tómendep, asqarlary alasaryp qalmaıdy. Qaıta, jamyraǵan jalqy da jalpy mazmunymen tipten órkeshtenip, kórkeıip, alǵash kóz súzgenge «kórimdigińdi ber!» de- gendeıin tákápparlanyp, tańdaıyn qaqqyza túsetin pańdyǵy bar. Aldymen «Qazaqstan» ulttyq ensıklopedııasyna júginip alaıyqshy. «Qyzbeltaý – Torǵaı qolaty men Torǵaı ústirti aralyǵyndaǵy dóńes taý. Qostanaı obl-ynda, Naýryzym qoryǵynyń ońt. jaǵynda, boılyq baǵytta 60 km-ge sozylyp jatyr. Eni 5-15 km, abs. bıikt. 232 m. Q. joǵ. olıgosen men mıosen dáýirleriniń sazdy, karbonatty jynystarynan túzilgen; dóń betin paleogenniń teńizdik shógindileri japqan. Betkeıleri jyra-saılarmen qatty tilimdelgen. Shyǵys jáne ońt. etekteri qulama jarqabaqtanyp, Torǵaı qaqpasyna tireledi. Betege, jýsan, seleý ósedi. Mal jaıylymyna qolaıly», dep anyqtama berilgen (155 bet).
Ǵylymı tujyrymǵa, árıne, alyp-qosaramyz joq. Álginde, árqalaı ataýlarynyń da el aýzynan qatarlasa túspeı kele jatqanyn da meńzegen bolatynbyz. Bul, árıne, qalypty qubylys. Bireý ósirip, bireý óshirip aıtady. El aýzyna qaqpaq qoıylmaıtyny álmısaqtan belgili ǵoı. Qyzbeldi beles deıtinderge kelsek, Sábıt Muqanovtyń «Móldir mahabbatyndaǵy» Búrkittiń (Qyzbel týmasy Sultanbek Ábeýov) «1.Týǵan jerim týraly» degen tolǵanysyna kóz jiberelikshi: «…Solardyń ishinde eń irisi – bizdiń aýyldar jaılaıtyn «Qyzbel» belesi. Bul at bul beleske jaıdan-jaı berilmegen: jazyq dalada saǵymdy kúnderi alystan munartqan onyń túri, shalqasynan kósile jatqan qyzdyń denesine uqsaıdy!.. Osy «deneniń» keýde tusyna qatarlana ósken eki tas dińgekti, turǵyn el «Qyzemshek» desedi…»
Bul romanda osy taý, shoqylarǵa qatysty biraz shyny men asyrmasy qosa órilgen derekter móltektep tur. Qyzbel taýynyń turqy jónindegi áralýan pikirlerdiń qaqtyǵysy da oınaqtap sala beredi. Tipti bir keıipkerler Qyzbel taýynyń uzyndyǵy kóldeneńinen nebary eki ese ǵana artyq ekendigine júginip, osynsha ólshem qyzǵa jarasa ma, munyń ózi «Qatynbel» bolýǵa laıyq qoı degendeı ázilmen ájýalap, jeńgesiniń jýandyǵyn kelekelegenin jasyrmaıdy. Áıteýir, qaǵytpadan da qalaıda upaı asyrmaqqa bekingennen nendeı aýyr, ebedeısiz teńeýler shyqpaıdy deısiz. Artynsha, mámilege kelgen ekeýi Qyzbel kórkin birinen-biri asyra, naqtylap maqtap, jóndi sózge júgingenderin sezbeı qalady. Mundaı toqaılasýdyń syry – saıtan alǵyr sulýlyqtyń sıqyry ekendigin moıyndaıdy… «Halyq aıtsa, qalp aıtpaıdy» degendeı, halyq jer-sýǵa bilmeı at qoıa ma?.. Jazdygúni saǵymǵa bólengen shaǵynda, alystan qaraǵan kisige, shalqasynan kósile jatqan qyzdyń denesi sııaqty kórinýi ras qoı, Qyzbeldiń?» – dep «rastatyp» alǵan Naızabektiń sózin ilip áketken Nurbek bylaısha tamsanys bildiredi: «Talaı jerlerdi keze júre, talaı alasaly-bıikti belester men taýlardy kóre júre, dál Qyzbeldeı júregimdi tartyp, kózimdi qyzyqtyrǵan jerdi kórgen joqpyn!..» Pah, shirkin, manaǵy «Qatynbel» degen jeńiltek minezdi jigitiń qalypqa túse qalypty ǵoı!…
О́zimizge jolbarys terili taýdaı bop elesteıtin Qyzbelge shań juqtyrǵymyz kelmeıdi-aq. Biraq estigen qulaqta jazyq joq… О́tken ǵasyrdyń alpysynshy jyldary Qyzbel týmasy, belgili ánshi Baqyt Koshmuhamedov zaıyby, KSRO halyq ártisi Roza Jamanovamen birge elge gastrolge ke- lipti. Almatyǵa qaıtarda, uzaq joldyń sulbasyna túskende Roza jeńgemiz kúmis kómeıin syńǵyrlatyp: «Baqyt-aý, aýzyńnan tastamaıtyn Qyzbel taýy qaıda, osy?», – dep bilmekke, kórmekke yntyǵypty. Bul kezde kólikteri Qyzbel qyratynyń qyrlaýytyna órlep shyǵyp, jeldeı esip júıtkip bara jatqan mezet edi. Baqyt: «Biz sol Qyzbel taýynyń ústimen kelemiz»,– dep kúpingende, Roza jeńgemizdiń ezýine kúlki jıyrylypty-aý! Alasartpaıtyn týǵan jer, túlegińde de, sende de tıtimdeı kiná joq qoı!.. Áıtkenmen, Tońqaımadan jerbaýyrlap tómengi jazyqqa kenedeı jabysqan kóliktiń ishinde záre-quty qalmaı otyrǵan ataqty ánshi, taspa jolǵa túskende artyna burylyp qarap, taýdaı eńselengen bıik shoqylarǵa razy keıippen qolyn bulǵapty ǵoı!.. «Qosh, Qyzbel taýy!»
Osy taý óz ańǵaryndaǵy Qyzbel jaılaýynyń saqshysyndaı qalǵymaı, sergek kúıinde, selt etpeı turar edi, ámanda. Onyń balalap, birinen-biri zoraıyp aǵatyn syńǵyrly bulaqtaryn kórseńiz ǵoı. Kózi bitelip, tazalanǵan bir qudyǵyna túsip kórińizshi, tereńdigine qaramaı-aq túbine deıin sáýle shashyraıtynyn baıqaısyz. Kúmis baqyr tastasań, jaltyraýyqtaı jaltyrap jatady. Talaı tarıh oıranyn bastan keshken jer osy – Qyzbel jaılaýlary. «Patsha qazaqtan soldat alady-mys» degende, dúrkirep, dúleı kúshke kenelip, qarsylyq baqanyn aldymen ala júgirgen de osy óńirdiń sarbazdary… Al taý eńisindegi Saryqopanyń syry azattyq jolyndaǵy talaı kúrestiń óshpes belgisimen tańbalanǵany taǵy aqıqat… Saryqopada qyraýly qysta ystyq súıis te bolǵan!.. Búrkit pen Bátestiń baldaı tátti súıisin aıtam da… Osy súıis jaıly aıtpasam, Saryqopanyń reńki kirmeı turatyndaı… «Bıikten maǵan qaraı sekirgen Bátesti qalaı qaǵyp alǵanymdy, sol qaǵyp alǵan qalpymmen keýdesin keýdeme japsyra qushaqtaı alǵanymdy, qushaǵyma qatty qysqan qalpymmen, qyp-qyzyl, yp-ystyq ernine ernimniń qalaı jabysqanyn, qumarta qadalǵan erinniń ekpinimen, súp-súıir, yp-ystyq tilin qalaısha sýyryp, tańdaıyma basqan tildiń balyn qalaısha soryp jutqanymdy bilmeı ǵappyn!..»,– dep sezimine bal jaǵyp ap baıandaıtyn Búrkittiń esin jııa almaǵanyna kýámiz. Mine, Saryqopa syrynyń bir baqytty sarasy, osy edi… Qasireti sol, bıylǵy qýańshylyqta Saryqopanyń «súıkenip sıyr jyqpaǵan» qamysynyń órtke aıaýsyz shalynǵany…
Ańyz izine túspeı, Qyzbel men Qyzemshektiń sulý da sırek ataýyn tereń túsinip, jiti ditteı almaıtyn syńaılymyz. Qart shejireshi, kórnekti ustaz Kárim Álmaǵanbetulynan estigenimizge jan bitirsekshi bir… Bir baıdyń sulý qyzy, jasy kelip turmysqa shyǵatyn kezde, kedeıdiń óte kelbetti, segiz qyrly, bir syrly balasyna ólerdeı ǵashyq bolypty. Ol kezdegi ádet-ǵurypta kedeı balasy baıdyń qyzyna jaqyndaı ala ma? Qyzyn ákesi basqa baıdyń túrsiz, ónersiz, ynjyq balasyna berýge bekinedi. Biraq kedeı jigit qyzben jolyn taýyp ońashada kezdesip júredi. Ony sezip qalǵan atastyrǵan kúıeý jaǵy kedeı balasyn ustap alyp, zábirlep urady. Súıgenine tıe almaıtynyna kózi jetken sulý qyz uıqy-kúlki kórmeı ábden qajyp-qaljyraıdy. Bir Allaǵa jalbarynyp, kóńiline medet suraıdy. Alladan aıan túsip, aqsaqaldy áýlıe: «ne suraısyń, paqyrym, aıt» degende, qyz: «búıtip tiri ólik bolǵanymsha, meni tas músinge aınaldyra kór!» dep shashyn jaıyp, sharasyzdyqpen tilek etedi. Mahabbat qurbany – sorly júrektiń ótinishi oryndalsa kerek… Áne, ómirden ábden túńilgen, ishqusa bolyp ǵazız janyn súıgeni jolynda qurbandyqqa qıǵan sol qyz ál-dármeni quryp, shalqalaı sulap túskenge uqsaıdy. Aqtyq demi úzilerde qos aıaǵyn áreń-máreń yshqyna sozyp úlgerse kerek… Shashy áli kúnge shashylyp jatqandaı, sirá, taram-taram jylǵaly arnalarǵa uqsap, kólbeńdeıdi. Yntyqtyqtan erni kezerip, aýzy ashylyp, ańsaryn ańsaýmen kútetindeı me? Tósindegi «qos almasy» órkeshtenip, tas berishke aınalǵan. Naǵyz qyz emsheginiń sýretindeı eken. Endi sol jáýdir kórinisti «Qyzemshek» atamaǵanda qaıtedi?! Al taý silemderiniń órnegimen, sırek sán-saltanatymen quıylyp túsken qypsha beldiń úziler-aý degen tusynan janar aıyra almasyńyz ap-anyq! Naǵyz qyz beliniń elesindeı eken-aý, páli! Endi sol sıqyrly da beıneli qubylysty «Qyzbel» demegende qaıtedi?! Sol Qyzbel men Qyzemshektiń taǵy bir ǵalamat syry bar… Álgi qyz músinine kóz toqtatyp, tiktegen janardy qozǵaltpaı, kirpik qaqpaı uzaq telmirip, qarar bolsańyz, o, ǵajap, kósilip jatqan beınege jan bitip, diril qaǵyp, sál-pál jybyrlap, tirile bastaǵandaı áserge bóleıdi eken! Sondaı sátine de kýá bolǵanymyz bar edi, bala kezimizde… Jolyńyz tússe, ózińiz de baıqaı salarsyz… Tek, bir áttegen-aıy, Qyzemshek qazir bir emsheginen aıyrylǵan!.. Syńar emshegimen qalǵan! О́tken ǵasyrdyń alpysynshy jyldarynda jappaı keńshar salý úrdisi qaýlaı jónelgende, onyń bir emsheginiń tastaryn qurylysqa jaratyp, oıyp áketip, oırandap tastaǵan… Osy kúıkilik eske túskende, kádimgideı janyń egilip ketedi eken…
Meniń osy ómildirigi men quıysqany kelisken ólkem jóninde talaı aqyn tebirenip jyr tókken! «Sonaý Torǵaı Qyzbelinde, Bulaqtardyń qyz úni. Aı shalqalap ózeninde, Oınaıdy jel sybyzǵy», – dep syrshyl Syrbaı tabıǵatpen bite qaınasyp ketetin. Aqpa aqyn Nazarbek Bektemisuly: «Qyzbeldiń Qyzemshegin súıgen bulaq, Toǵysar Tońqaımaǵa bári qulap», – dep jaılaýdaǵy malshylar aýylyna jeteleı jóneletin. Osyndaı bal bulaqtardyń bebeýlegen únine eltı mas bolǵan asaý Ǵafý: «Qyzbel taýdyń belin orap aǵýshy eń, Jibek belbeý sekildenip sýdyrap», – dep ekpinin tejeı almaı, Quttybaı bulaǵynan sýsyn qandyrýǵa shaqyrar edi-aý!
Kózin Qyzbelden alatyn toqsan bulaqtyń: Tasqudyq, Shiderli, Shelek ketken, Sholpy batqan, Qatyn qazǵan, Qulan ishken sekildi ataýlarynan-aq andaǵaılap talaı oqıǵa óre túregeletindeı…
…Iá, tirshiligińde týǵan jeriń týraly taǵatsyz tántilene túsersiń. Túgesilip bitpes áńgimeń. Qulaq quryshyn qandyratyn án-kúı eń! Ázirshe Ǵafýdyń aqyndyq óneriniń tylsym bastaýyndaǵy «Qyzbel sýretteri» balladasynyń myna tusynan áserge bólenip, tushyna turalyq:
…«Arqanyń jer sulýy jalǵyz men! – dep, –
О́zgeniń saltanaty menen kem!» – dep,
Jamylyp jer-dúnıede bar asyldy,
Tákappar Qyzbel taýy jatyr kólbep.
Qıylǵan arýǵa uqsap qypsha beli,
Shaqyryp turǵandaı-aq: «munda kel!» – dep.
Tamasha tósindegi Qyzemshek taý,
Bolmasa júregiń tas, áser bermek!
…Budan arǵy sóz artyq bolaryn bilemin. Qyzbel men Qyzemshegim, saǵynyp júrmin-aý!.. Kórkińmen kólbeńdeısińder túsimde!..
Qaısar ÁLIM,
«Egemen Qazaqstan».
Qostanaı oblysy,
Jangeldın aýdany.
––––––––––––––––––
Sýretshi
Muhanbetqalı Rahalıevtiń
«Qyzbel, Qyzemshek» eskızi.