As!

As!

Dúısenbi, 17 qyrkúıek 2012 12:33

Kúndelikti tirshiligimizde zaıyrly qoǵamǵa tán úrdispen aıtylatyn, órkenıettilik belgisi retinde qoldanylatyn sheteldik sırek sózder bar. Ylǵı bol­masa da yńǵaıymyzǵa qaraı paıdalanatyn sol eks­pressııalyq qýaty mol termınderdiń bir parasy metr, maestro, as atty uǵymdar der edik. S.I.Ojegovtiń “Orys tiliniń sózdigi” kitabynda bulardyń alǵash­qysyna: “Ǵylym, óner jáne ádebıet salasyndaǵy aıyryqsha darynymen kózge túsken adamdardy erek­shelep turatyn ataý”, – dep túsinik berilse, ekin­shisine: “Iri mýzykanttar men qylqalam ıelerin, sondaı-aq shahmat álemindegi kórnekti tulǵalardy áspetteıtin sóz”, – atty anyqtama, al úshinshisine: “О́z isiniń úlken bilgiri”, – degen tujyrym jasalǵan. Mine, osy uǵymdardy oı eleginen ótkizip bezbendegende, olardyń ishindegi sońǵysy bizdiń ózimiz tómende sóz etpek bop otyrǵan  keıipkerimizge dálme-dál keletin sııaqty. Olaı deıtinimiz…

 

Dúısenbi, 17 qyrkúıek 2012 12:33

Kúndelikti tirshiligimizde zaıyrly qoǵamǵa tán úrdispen aıtylatyn, órkenıettilik belgisi retinde qoldanylatyn sheteldik sırek sózder bar. Ylǵı bol­masa da yńǵaıymyzǵa qaraı paıdalanatyn sol eks­pressııalyq qýaty mol termınderdiń bir parasy metr, maestro, as atty uǵymdar der edik. S.I.Ojegovtiń “Orys tiliniń sózdigi” kitabynda bulardyń alǵash­qysyna: “Ǵylym, óner jáne ádebıet salasyndaǵy aıyryqsha darynymen kózge túsken adamdardy erek­shelep turatyn ataý”, – dep túsinik berilse, ekin­shisine: “Iri mýzykanttar men qylqalam ıelerin, sondaı-aq shahmat álemindegi kórnekti tulǵalardy áspetteıtin sóz”, – atty anyqtama, al úshinshisine: “О́z isiniń úlken bilgiri”, – degen tujyrym jasalǵan. Mine, osy uǵymdardy oı eleginen ótkizip bezbendegende, olardyń ishindegi sońǵysy bizdiń ózimiz tómende sóz etpek bop otyrǵan  keıipkerimizge dálme-dál keletin sııaqty. Olaı deıtinimiz…

Iosıf Lvovıch Býdnevıch – Qazaqstandaǵy qazirgi kózi tiri jalǵyz baıyrǵy fotojýrnalıst. О́zi ǵumyr keshken 76 jyldyq ómiriniń ishinde respýblıkamyzda ol júrmegen jol, ol kýáger bolmaǵan oqıǵa, ol kezdespe­gen ataqty adamdar áı joq shyǵar, sirá! Buǵan qosa osy bir mazasyz mamandyq ıesiniń kezinde alǵashqy eń­bek jolyn QazTAG-tan bastap, odan keıingi qyzme­tin odaqtyq Sovınformbıýro, APN sekildi alyp aqpa­rat agenttikterinde jalǵastyrǵanyn aıtpaǵanda, Qazaqstan týraly túsirgen fotosýretteri dúnıe­júziniń 100-den astam eliniń baspasóz betterinde ja­rııalanyp, solardyń kóbinde júldeger atanǵanyn sóz etpegende, sondaı-aq álemniń Avstralııa men Kanada­dan basqa jeriniń bárinde bolyp, óz otandastaryn solardyń turmys-tirshiliginen habardar ete bilý jónindegi izgi maqsat mıssııasyn bylaı qoıǵanda ol sońǵy on jyl boıyna táýelsiz Qazaqstannyń tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń jeke fotografy bol­ǵan adam. Osy qyzmet, osy jumystardyń bárinde Iosıf Lvovıch bir sátke de bolsa bosańsyp, ne arqasyn keńge salyp, enjarlyq pen boıkúıezdikke jol berip kórgen emes. Qaıta janyn sala eńbek etý arqyly ta­lapqa talǵam qoıa júrip, qabylettiliktiń nebir ǵa­jaıyp úlgilerin kórsete bildi. Sonyń nátıjesinde ol óz ýaqytynan kóp buryn erekshelenip shyǵyp, árip­tes­teri tarapynan shyn máninde moıyndalǵan sheber­likke qol jetkizdi. “О́z isiniń úlken bilgiri – naǵyz as!” – dep mine, osyndaı adamdardy aıtar bolar, bálkim.

Al, onyń bári neden bastaý alyp, keıipkerimizdiń boıynda ol qalaı, qaıtyp qalyptasqan edi?

 

– Qazaqstanda bes jasymnan bastap turyp kelemin, dep bastady bul baǵyttaǵy áńgimesin Iosıf Lvovıch. – Al, munda qaıdan, qalaı keldińiz deısiń be? Lenıngradtan. Ákemdi 1932 jyly ol jaqtan Almatyǵa jumys isteýge jiberipti. Sodan qazaq jerinde taban aýdarmaı turyp qalǵan jaıymyz bar. Ras, ózim jaryq dúnıe esigin ashyp, ómirge kelgen Neva jaǵalaýyndaǵy sol bir qalaǵa Uly Otan soǵysynan keıin qaıta baryp, eki jyl oqyǵanym esimde. Men túsken ol oqý orny Lenıngrad kıno ınjenerleri ınstıtýty (LIKI) dep atalatyn. Odan alyp shyǵatyn mamandyǵym jaı tehnıkalyq jumys edi. Atap aıtqanda jan-jaqtan túsirilip ákelingen fılmderdiń plenkalaryn hımııalyq reaktıvter arqyly jýyp, daıyndaý-tyn. Maǵan ol onsha unamady. Áke-sheshemniń: “Osy oqýdy bitirip al. Qalǵanyn keıin kórersiń”, – dep úgittegenine, tipti keıip, urysqanyna qaramastan men ony úshinshi kýrsqa kelgende birjolata tastap shyqtym. Sóıttim de bala kúnnen bergi hobbıim – fotoapparatymdy arqalap, peızaj ben ekzotı­kaǵa baı romantıka Otany – Qazaqstanǵa qaıta oraldym. Kele sala Almatydaǵy gazet-jýrnaldardy tóńirektep, osy baǵyttaǵy qarym-qabyletimdi kórsetýge kúsh saldym. Baı­qaımyn, talpynysym jaman emes sııaqty. Olaı deıtinim, túsirgen sýretterimniń baspasóz betterinde shyǵa bastaýy edi. О́stip júrip shtattan tys fototilshi degen bir japyraq qaǵazǵa da qol jetkizdim-aý… Buǵan tóbem kókke jetkendeı bolyp qandaı qýandym deseńshi! Ony sózben aıtyp jetkizý qıyn. Tipten qıyn.

– Aıtyńyzshy, – dedim osy arada esime bir náre túsken men ol kisiniń sózin bólip. – Fotoapparatyńyzdyń obek­tıvine ilikken sondaǵy alǵashqy sýretter qandaı taqyryp­taǵy, nendeı janrdaǵy rásimder edi? Al, jalpy… ıá, jalpy sol kezdegi ózińizdiń baspasóz betindegi jaryqqa shyǵarǵan tuńǵysh týyndyńyz esińizde me? Eger esińizde bolsa, onda ne beınelenip, ol qandaı gazetke basylyp shyqqan edi?

– Nege esimde bolmasyn. Bári de jadymda, kóz aldymda ǵoı. Alǵashqy túsirgen sýretterimniń ishindegi bireýi máselen tuńǵysh ret “Qazaqstan pıoneri” gazetinde jarııalanǵan bolatyn. Bul 1947 jyldyń kúzi edi. Alaqandaı fotoda qatar-qatar qoıylǵan partadaǵy oqýshylar beınelengen. Onda shákirtter ózderine sabaq berip turǵan muǵalımanyń sózin zeıin qoıa tyńdap otyr. Sýret astyndaǵy  sóılemderde onyń Almaty oblysyndaǵy Qaskeleń selosynyń orta mektebindegi “Eńbektegi erligi úshin” medalimen marapattal­ǵan úlgili ustaz ekendigi aıtylǵan bolatyn. Túsinesiń be? Mine, sol sýret meniń baspasóz betinde jarııalanǵan eń alǵashqy týyndym bolyp esepteledi.

… Iá, osyndaı sátti debıýtterinen soń Iosıf Lvovıch­tiń “Lenınskaıa smena” gazetine jumysqa qabyldanǵany bar. Tynym tappaı zyr júgirip júretin qaǵylez jigit munda tartymdy etıýdterimen, boıaýy ashyq ta aıqyn fotosý­retterimen jáne olardy túsirýdegi tapqyr sheshimderimen mamandardy ózine birden jalt qaratady. Osyndaı jańa­shyldyǵy 1952 jyly ony respýblıkamyzdaǵy eń úlken resmı aqparat ortalyǵy – QazTAG-tyń fotohronıka bóli­minen bir-aq shyǵarady. Al, odan ári ol Sovınform­bıýronyń Orta Azııa jáne Qazaqstan boıynsha fototilshisi bolyp, 1961 jyly APN sııaqty alyp agenttikke qaraı adymdaıdy.

— О́zińiz jumys istegen QazTAG-tyń 50-shi jyldardaǵy jaǵdaıy qandaı edi? – deımin men sóz arasynda keıip­kerime.

– Qıyn…, óte qıyn bolatyn, – deıdi múıiz jıekti kózildirigin sol qolymen túzep qoıyp oılana til qatqan ol. – Ony máselen myna bir mysaldan-aq uǵýǵa bolady. 1958 jyldyń aqpany edi. Almatyǵa KSRO Joǵarǵy Keńesiniń Tóraǵasy K.E.Voroshılov keldi. Sapar maqsaty – Tyń ıgerýdegi jáne odan mol ónim alýdaǵy jetistigi úshin respýblıkamyzǵa Lenın ordenin tapsyrý-tyn. Osy oqıǵaǵa baılanysty Sovınformbıýrodan QazTAG-qa berilgen tapsyrma: “Máskeýde shyǵatyn “Pravda” men “Izvestııany” qaıtkende de Almatydaǵy saltanatty jına­lystyń resmı sýretimen qamtamasyz etý kerek”, – boldy. Mine, problema… О́ıtkeni bizde fototelegraf joq edi. Orta Azııa elderi boıynsha ol tek Tashkentte ǵana bar-tyn. Jalma-jan aeroportqa telefon shaldyq. Qas qylǵan­daı bizden О́zbekstan astanasyna qatynaıtyn ushaqtyń ushý ýaqyty tup-týra jıyn bastalar sát – tús kezimen tuspa-tus keledi eken. Bar úmit osy ushaqta bolǵandyqtan qaıtkende de bir áreket jasaý qajet dep sheshtik. Sóıttik te aqyry Azamattyq áýe avıasııasynyń bastyǵyna Ortalyq Komıtettiń hatshysyn sala otyryp, álgi reısti eki saǵatqa keshiktirip ushyrýǵa ýaǵdalastyq. Osydan keıin Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynda bastalǵaly jatqan jınalysqa jetip úlgerdik te, prezıdıým men zaldaǵy eldi 30 mınýt boıy aıamaı túsirip, sýfler me, grımer me, áıteýir solardyń bireýiniń qarańǵy bólmesine  qaraı júgirdik. Onda plenkany arnaýly  kapsıýlge qaıyra orap, sodan keıin ony hımııalyq reaktıv quıylǵan lajy shelekke salǵan kúıi mashınaǵa mindik. Qalǵan sharýalardy ushaq salony ishinde jalǵastyryp, keshki saǵat 9-da Tashkentke  de jettik-aý. Fototelegraf úıine kelgen soń Sovınform­bıýroǵa iriktelgen kadrlardy birneshe varıant etip, túni boıy Máskeýge jiberýmen boldyq. Ertesinde “Pravdany” alyp qaraımyz… Shyǵypty! Bárimizdi aq ter, kók ter etken panoramaly sýret birinshi bette kóldeı bolyp jatyr. Mine, osydan soń ǵana baryp: “Ýh!” – dep es jıǵanymyz esimde. Mundaǵy aıtaıyn degenim, osy oqıǵa arqyly QazTAG-tyń sol kezdegi tehnıkalyq bazasynyń qandaı ekendigin naqty mysal arqyly kózge elestetý. Biz mine, ol kezde solaı jumys istep, sondaı jaǵdaılardy da bastan keshirgenbiz.

– Al, Sovınformbıýro men APN-ǵa qalaı baryp júrsiz? Onda kimdermen jumys istep, nendeı tájirıbe jınaqtadym dep oılaısyz?

– Basyn ashyp aıtaıyn, Sovınformbıýro men APN-dy biriniń shekpeninen biri shyqqan bir mekeme deýge bolady. 1958 jyly oǵan N.S.Hrýshevtiń kúıeý balasy A.Adjýbeı basshy bop keldi de memlekettik josparlaý komıtetinen mol qarjy bólgizip, agenttiktiń ataǵyn dúril­detip jiberdi. Sodan kóp ýaqyt ótpeı ol APN (Jańalyqtar baspasóz agenttigi) degen atpen qaıta qurylyp, Máskeýdiń qaq ortasynan oıyp turyp oryn tepti. Áriptesterimizdiń arasyndaǵy: “Qarsy aldymyzda – Pýshkın, onyń artynda – Rossııa, al Rossııadan keıin – APN”, – degen ázildiń shyqqany mine, sol kez. Shynynda da aqyn atyndaǵy alań men el esimindegi kınoteatr jáne biz sóz etip otyrǵan mekeme bári úıme-júıme bop bir jerde ornalasqan-tyn. APN sondaı-aq kileń  yǵaı men syǵaıdyń, atap aıtqanda marshaldar S.M.Býdenyı men K.E.Voroshılovtyń, Orta­lyq Komıtet hatshysy L.I.Brejnevtiń ul-qyzdarynyń jumys isteıtin jyly jeri edi. Sondyqtan da Máskeýde armıan radıosy aıtypty deıtin tómendegideı anekdottyń shyqqany bar. Kóshede bireý ózine qarsy jolyqqan júr­ginshiden: “Pýshkın alańyn áskerler nege qorshaýǵa alyp kúzetip tur?” – dep suraıdy. Sonda ol: “APN-da kileń marshaldar men generaldardyń balalary jumys isteıtinin bilmeýshi me eń. Búgin altyn jaǵaly, oqaly túımeli sol kókelerimiz osyndaǵy ótetin ata-analar jınalysyna kelip, erketotaılarynyń tártibin qarap jatyr emes pe?” – dep jaýap beripti-mis.

Biraq…, ıá biraq bul mekeme tek dókeılerdiń balalary­nyń jumsaq besik, jyly uıasy ǵana emes, sonymen qatar jýrnalıstıkanyń naǵyz men ataıyn, sen tur deıtin atjal­man reporterleri men nebir ot pen sýdan ótip shyńdalǵan kókjal fototilshileriniń de qasıetti ordasy bolatyn. Olar máselen, Keńes Odaǵyndaǵy alǵashqy besjyldyqtyń alyp qurylysy – DneproGES-tiń kýágeri bolǵan, Soltústik Muzdy muhıtty zertteýshi “Chelıýskın” kemesi ekspedısııa­synyń múshelerin óz kózderimen kórgen, Uly Otan soǵy­syn­daǵy Jeńis paradyna qatysqan Evgenıı Haldeı, Borıs Zadvıl, Vasılıı Malyshev, Maks Albert, Grıgorıı Zelma, Abram Shterenberg, Georgıı Petrýsov sekildi tulǵalar edi. Al, “Ogonek” jýrnalyndaǵy óz isiniń úlken bilgiri, qajymas, qaıtpas, qaısar fotosheber Dmıtrıı Baltermans she? Bulardyń árqaısysy bir-bir sheberlik mektebiniń ıeleri edi. Men mine osyndaı tamasha adamdar­men jumys istedim. Jumys isteı júrip, olardan kóp nárseni úırendim. APN ol kezde álemniń 58 eline arnap 6 tilde jýrnal shyǵaratyn. Osy basylymǵa qajetti sýretterdi irikteý úshin álgi kisiler Tyń nemese Mańǵystaý óńirinen jańa ǵana oralǵan meni qorshap alyp,  issapardan túsirip ákelgen fotolarymdy tańdaýǵa otyratyn. Sóıtetin de 30-40 kórinisten tek 3-4-ýin ǵana jaratyp, olardy jýrnal betine jaryqqa shyǵarǵanda: “Osylardy túsirgen shyny­men-aq myna menmin be? Qandaı tamasha! ” – dep ózime-ózim tańǵalatynmyn. Fotolardy saraptaýǵa, maketke salyp ornalastyrýǵa kelgende joǵarydaǵy kári tarlandardyń talǵampazdyǵy sumdyq edi. Olardyń suńǵylalyǵynda, kóre­gendiginde shek joq bolatyn.

Áńgime ıesi joǵarydaǵy sózderdi aıtyp otyrǵanda bizdiń oıymyzǵa myna bir jáıt oraldy. 1974 jyldyń kúzi bolatyn. “Lenınshil jasta” shapqylap jumys istep júrgen jas kezimiz. Bir kúni Baspasóz úıinde ornalasqan redaksııalarǵa ja­ısyzdaý habar taraǵany bar. Ol: “Qyzylordada “Glavrıs­sovhoz­stroı­dyń” tikushaǵy apatqa ushyrapty. Onyń bortynda APN-nyń Orta Azııa men Qazaqstandaǵy fototilshisi Iosıf Býdnevıch bar eken. Jaralanyp, ólim aýzynan qalypty”, – degen sóz edi. Keıipkerimizben búgingideı emin-jarqyn, ashyq syrlasyp otyr­ǵanda osydan 29 jyl burynǵy sol oqıǵany ózinen surap kórýge bekindik.

– Iá, ondaı jaǵdaıdyń bolǵany ras, – dedi Iosıf Lvovıch jótkirinip qoıyp. – 1974 jyldyń 19 qa­rashasynda “Kazahstanskaıa pravda” gazetiniń qyzmet­keri Borıs Masal­skıı ekeýmiz Qyzylorda obly­syndaǵy  kanaldy sýretke túsirý úshin “MI-2” tikushaǵyna otyr­dyq. Jolbas­shymyz osyn­daǵy sýlandyrý júıesi me­ke­mesine qarasty jyl­jymaly mehanıkalyq ko­lon­nanyń bastyǵy Mı­ron Shek degen azamat edi. Bort­ta ushqyshpen qosqanda bá­rimiz tórt adambyz. Áýege kó­terilgenimizge 20 mınýt­taı ýaqyt ótken. Biraq jo­ǵa­rylaı almaı, tómendep kele jat­qan sııaqtymyz. Kúdigimdi Bo­rıske aıtyp edim, ol buǵan mán ber­megendeı syńaı tanytty. Sodan ne kerek, Syrdarııa ózenine jaqyndaı bergenimizde tikushaq tómen qaraı quldyrady deısiń. Kózdi ashyp-jumǵansha sý bógeıtin topyraq úıindisine kep gúrs ete tústik. Bireý­ler mundaı kezdegi jaǵdaıdy: “Kózim­niń oty jarq etti. Esimnen tanyp qalyppyn. Eshteńeni bilmeımin”, – dep jatady ǵoı.  Ǵa­ja­by sol, mende ondaı galıýsınasııa bolǵan joq. “Munyń ne?” – degendeı qoıý shańǵa qaqalǵan ushqyshqa qaraǵanym, qulaǵymnyń tars bitelip qalyp, meń-zeń halde teńselip otyrǵanym jadymda. Mine, sodan keıin baryp uıyqtap ketken­deı boldym. Ar jaǵy esimde joq.

Kózimdi aýrýhanada ashtym. Qyzylordada ekenmin. Bel­omyrtqam qatty zaqymdanypty. Qozǵaltpaıdy. Dáriger­lerge qoıǵan alǵashqy suraǵym joldastarymnyń jaǵdaıy boldy. Olardyń aıtýyna qaraǵanda Borıs Masalskııdiń buǵanasy shytynapty. Mıron Shek jolda kóz jumǵan. Ush­qysh tiri eken. Sodan qoıshy, Qyzylorda men Almaty­nyń aýrýhanasynda eki aı jattym. Úshinshi aıda eptep ilbip júrýge jarap, máshınemniń róline otyratyndaı dárejege jettim. Alty aı degende baryp saýyqtym-aý. Al, endi myna qyzyqqa qarańyz. Segiz aıdan keıin qaıtadan issaparǵa attanyp, Pavlodar oblysyndaǵy Iаkov Gerıng basqaratyn “Qazaqstannyń 30 jyldyǵy” ujymsharyna barǵanda taǵy da “MI-2” tikushaǵyna minýge týra kelmesim bar ma?! Bortqa kóterilerde mańdaıymnan sýyq ter burq ete tústi. Biraq: “Neden shoshynsań, sodan emdelesiń”, – degen sóz bar emes pe?! Sol esime túsken men táýekel dep ish­ke qalaı kirdim, solaı qorqynysh pen úreı ataýlydan bir­den seıilip júre berdim. Sóıtip ol psıhologııalyq qıyn­dyqty da ómirge degen qushtarlyqpen jeńgen jaıym bar.

–       APN-da qansha ýaqyt jumys istedińiz?

–       Artyq-kemi joq 18 jyl.

–       Sodan soń…

– 1976 jyly atalmysh agenttikte kezekti qaıta qurý júrdi. Sondaǵy yqshamdaýdan keıin men ózimniń bir kezdegi jumys istegen jerim QazTAG-qa qaıta oraldym.

Iá, bul mekemege kelip eńbek etken jyldarda da ol kóptegen oqıǵalardyń kýási boldy.

Sebebi, respýblıkadaǵy úkimettik sharalardyń deni QazTAG-tyń sýretinsiz gazet-jýrnaldarǵa shyqpaıtyn.

Kóptegen jaýapty tapsyrmalardy oryndaýǵa  belsene  aralasty.

О́ıtkeni, túrli resmı jıyndar men sheteldik delegasııa­lardy baspasóz betinde nasıhattaý atalmysh agenttiktiń fototilshisinsiz bolmaıtyn.

Biraz laýazymdy adamdarmen tanysty.

Olaı bolatyny, respýblıkalyq deńgeıdegi qyzmetke saılanǵan nemese taǵaıyndalǵan basshylardy aqparat quraldary arqyly elge tanystyrý taǵy da QazTAG-tyń fotohronıka redaksııasynsyz júzege aspaıtyn.

Sondaı kezde, sondaı sátte Iosıf Lvovıchtiń tanysqan adamdarynyń biri táýelsiz Qazaq eliniń búgingi  Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev edi.

Oqıǵa bylaı boldy. 1979 jylǵy jeltoqsanda Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń kezekti plenýmy ótti. Onda Qaraǵandy obkomy basshylarynyń biri bop júrgen Nursultan Ábishuly Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń hatshysy bolyp saılandy. Tártip boıynsha jańa qyzmetke kelgen respýblıkalyq deńgeıdegi basshy “Sosıa­lıs­tik Qazaqstan”, “Kazahstanskaıa pravda” gazetteri arqyly elge tanystyrylýy kerek. Al oǵan  qajetti sýretti QazTAG-tyń fototilshisi túsirýi tıis edi. Nursultan Ábishuly men Iosıf Lvovıchtiń arasyndaǵy tanystyq budan 23 jyl buryn mine, osylaı bastalǵan-tyn.

– 1992 jyly, – deıdi keıipkerimiz, – Elbasynyń jeke fotografy degen jańa qyzmet orny belgilendi. Prezıdent Ákimshiliginiń apparaty bul jaýapty jumysqa QazTAG-tan meni laıyqty dep tapty. Sodan on jyl boıy osy mindetti atqaryp, Nursultan Ábishulynyń respýblıka­myzdaǵy, shetelderdegi saparlarynyń bárine kýáger bolǵanym bar.

Elimizdiń birinshi adamynyń jeke fotografy mindetin atqarý, árıne, úlken baqyt, zor qurmet. Ol Úkimet adamdary­nyń seniń kásibı sheberligińniń joǵary ekenin baǵalap, moıyndaǵanynyń jáne osyndaı iske laıyq dep taýyp, senim kórsetkeniniń belgisi. Sonymen qatar bul jumystyń óte qıyn da jaýapty mindet ekenin ashyp aıtqym keledi. Olaı deıtinim, memlekettik dárejedegi resmı kezdesýler men qabyldaýlardy sýretke túsirý úshin yńǵaıly oryn taba bilý, ondaǵy ár sátti qalt jibermeı der kezinde qamtyp qalýǵa umtylý fototilshi myna bizder­den asqan dáldik pen shapshańdyqty, sezimtaldyqty talap etedi. Mundaı sharalarda teleoperatorlar men fotorepor­terlerdiń erkin júrip turýyna da aıtarlyqtaı shekteý qoıylǵan. Ras, ózimizdiń Qazaqstanda Prezıdent sekıýırıtıi meni jaqsy tanıdy. Sondyqtan da eger joǵarydaǵydaı resmı qarsy alý nemese qabyldaýlarda men máselen yńǵaısyz jerde turyp qalyp, fotoapparatyma qajetti obekt durys ilinbeı jatqan jaǵdaıda arnaýly qyzmet adamdarynyń sál-pál yǵysyp turýyn ótinip, sharýamdy oıdaǵydaı bitirip alýyma ábden bolady. Al, shetelderde she? Jo-joq, ataı  kórmeńiz. Onda qaraýyldyń ıyǵynan qaǵyp ótinish aıtpaq túgili, belgilengen ornyńnan qozǵalýǵa bolmaıdy. Halyqaralyq dıplomatııa erejesindegi proto­koldyq tártip bul. Al, qııa bassań ádepsizdik kórsetkeniń bolyp esepteledi. Mine, bul men atqarǵan joǵarydaǵy qyz­mettiń bir ǵana qıyndyǵy. Basqasyn, ıá, basqasyn keıin taǵy aıtarmyn.

– Prezıdentpen birge sonda qansha elde boldyńyz?

– Avstralııa men Kanadaǵa ǵana aıaǵym jetpedi. Jer sharynyń iri degen qalǵan elderinde túgelge jýyq boldym dep aıta alamyn. 1996 jylǵy bir ǵana mamyr aıynda tipti Fransııa astanasy Parıjge úsh ret sapar shegýime týra kelgeni bar. О́ıtkeni jumys baby solaı boldy.

– Sońǵy kezde siz bul qyzmetti Sergeı Bonda­ren­koǵa berdińiz ǵoı?

– Iá.

– Qazir ne isteı­siz?

– Almatydaǵy Pre­zıdent rezıdensııasynda baspasóz qyz­metiniń fılıaly bar emes pe. Mine, sonda fotomuraǵat máse­leleri jónindegi keńesshimin. Osy jumysty atqara júrip 1999-2000 jyldary táýelsiz Qa­zaqstannyń tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaev týraly  eki úl­ken fotoalbomdy ómirge ákel­dik. “О́mirge ákeldik”, – dep kópshe aıtyp otyrǵan sebebim, al­ǵashqysyna 300, al keıingi­sine 250 túrli-tústi slaıd engen bul kitaptardaǵy sýretter meniń  shyǵar­ma­shy­ly­ǵym ekendigi de, al qurastyryp, jasap shyǵarý jumysta­ryna Asqar Esmahanov pen Vladımır Alıabevtiń atsalys­qandyǵy. Sodan soń… ıá, sodan soń 2001 jyly res­pýb­lıkamyzdaǵy ǵylym, bilim, óndiris jáne sharýa­shylyq salalarynda eńbek etip júrgen tańdaýly qyz-kelinshekterdi qamtyǵan “Júz áıeldiń júzi” degen foto­albom shyǵardyq. Sýretteriniń bárin ózim túsirgen bul jınaqqa bastama­shylyq tanytqan, demeýshilik kórsetken Qazaqstandaǵy isker áıelder assosıasııasy boldy. Sońǵy jyldary Nursultan Ábishulynyń óziniń “Beıbitshilik epısentri”, jazýshy Gennadıı Tolmachevtiń “Lıder” atty kitaby ja­ryqqa shyqqany jurtshylyqqa jaqsy málim. Sol týyn­dylarǵa paıdalanylǵan fotolardyń bári de ózim túsirip, jınaqtaǵan arhıvten alynǵan sýretter. Men qazir mine, osyndaı jumystarǵa qyzmet jasaımyn, mamandarǵa aqyl-keńes berip, kómek kórsetemin.

Iosıf Býdnevıch!

Ol ataqty  Temirtaý domnasynyń  ashylýyna, Tyńdaǵy alǵashqy mıllıardtyń alynýyna,   Mańǵystaýdyń ıgerilip, Ashysaı polımetall kombınatynyń  boı kóterýine  kýáger bolǵan kisi.  Bul – tarıh pa?  Tarıh!

Ol HH ǵasyrdaǵy   bizdiń birtýarlarymyz  M.Áýezov, Q.Sátbaev, D.Qonaev, Ǵ.Músirepov, Sh.Jıenqulova, Y.Ja­­qaev, taǵy basqa júzdegen tulǵalarymyzdyń beınesin búgingi urpaqqa jetkizgen jan.  Bul – jylnama ma? Jylnama!

Ol fransýzdyń ataqty “Konkord” jolaýshylar ushaǵy­men   ıyq tirestirgen  ǵajap áýe laıneri TÝ-144-tiń “Alma­ty-Máskeý” ashylý reısine  qatysyp, qazaqtyń qos qyra­ny  T.Áýbákirov pen T.Musabaevty Torǵaı dalasynda  ǵarysh­­tan  tuńǵysh qarsy alǵan  sanaýly adamdardyń biri.  Bul – shejire me? Shejire!

Ol jınaǵan, onyń ómir boıy túsirgen fotolarynyń ózi  bir arhıv, bir muraǵat.  Bul fakt me? Fakt!

Qazaqtyń ózi onsha nazar aýdarmaǵan keı dúnıesin  ret­tep, ashyq-shashyq qaldyrǵan fotomuralaryn júıelep,  joq-jitigin jınastyryp júrgen osyndaı adamdarǵa rıza bolasyń.  Rahmet aıtqyń keledi.  Rahmet aıtamyz da!

Janbolt AÝPBAEV,“Egemen Qazaqstan”

2004 jyl.