Juma, 21 jeltoqsan 2012 6:53
Eýropa syılyqqa laıyqty ma?
Qazirgi zamanǵy eń bedeldi syılyq – Nobel syılyǵynyń Eýroodaqqa berilgenine de bir aptadan asa ýaqyt ótse de, soǵan qatysty áńgime áli sozylyp jatyr. Ásirese, biraz saıasatshylar bul syılyqqa Eýropa qaýymdastyǵynyń laıyqtylyǵyna kúmán keltiredi.
Juma, 21 jeltoqsan 2012 6:53
Eýropa syılyqqa laıyqty ma?
Qazirgi zamanǵy eń bedeldi syılyq – Nobel syılyǵynyń Eýroodaqqa berilgenine de bir aptadan asa ýaqyt ótse de, soǵan qatysty áńgime áli sozylyp jatyr. Ásirese, biraz saıasatshylar bul syılyqqa Eýropa qaýymdastyǵynyń laıyqtylyǵyna kúmán keltiredi.
Halyqaralyq jaǵdaıdy saýyqtyrǵany, beıbitshilikti nyǵaıtý isine úles qosqany úshin uıymdarǵa Nobel syılyǵyn berý burynnan bar úrdis. Biraq memleketter qaýymdastyǵyna berý, sirá, alǵashqy shyǵar. Buryn MAGATE sııaqty halyqaralyq uıymǵa bergenine túsinistikpen qaraǵanbyz. Eger sol agenttik bolmasa, bul kúnde biraz el, onyń ishinde mılıtarıstik saıasat ustanǵan elder ıadrolyq qarýǵa ıe bolyp, búkil álemge qaýip tóndirer edi. Sondyqtan da sol MAGATE-niń Bas dırektory Muhammed ál-Baradeıge jáne agenttiktiń on qyzmetkerine Nobel syılyǵy berilgenin jurt jón sanaǵan. Al sol on qyzmetkerdiń biri – qazaq azamaty Dostaı Ramanqulov bolǵanyna biz de qýanǵanbyz.
Al Eýroodaqqa mundaı syılyq berilýinde nendeı qısyn bar, ol sonshalyqty ne tyndyrypty deıdi biraz jurt. Nobel syılyǵy komıtetiniń tóraǵasy Týrbernd Iаglanttyń jaýaby bylaı: «Eýropa asa qıyn jaǵdaıdy bastan keship jatqanda, norvegııalyq Nobel komıteti Eýropadaǵy tynyshtyq úshin Eýroodaqtyń qandaı máni barlyǵyn eske salǵysy keldi», deıdi. Biraz saıasatshylar, sarapshylar, olardy qoldaıtyn aqparat quraldary daǵdarysqa ushyrap otyrǵan Eýropaǵa mundaı bedeldi syılyqtyń berilgenin artyq kóredi. Árıne, mundaıda mysalǵa qaryzǵa belshesinen batqan biraz elder – Grekııa, Portýgalııa, Ispanııa, Italııa sııaqty elder keltiriledi. Syrt qaraǵanda, bul sózderdiń jany bar sııaqty. Biraq soǵan tereńirek úńileıikshi. Biraz jaıǵa basqasha baǵa berileri anyq.
Eger Eýroodaq, oǵan qurlyqtyń 27 eli kiredi, óz múshesi Grekııaǵa kómek kórsetpegende, onyń jaǵdaıy qalaı bolar edi? Sondaı-aq, tyǵyz ekonomıkalyq ıntegrasııanyń arqasynda qanshama el daǵdarystyń qyspaǵyna shydas berdi. Eger Eýropa elderiniń ekonomıkalyq odaǵy bolmasa, kúızeliske ushyraǵan elder Grekııamen shekteler me edi?
Bul – áńgimeniń ekonomıkalyq jaǵy. Áıtpese, bul odaqtyń NATO-daı qalqany bolmasa, soǵys deıtin kesapat búginge deıin qurlyqtyń qansha elin sharpyr edi? Keshegi Iýgoslavııa odaǵynyń kúıregen kezinde úlken soǵystyń otyn óshirgen de osy Eýroodaq, onyń áskerı qalqany NATO bolǵan joq pa? Nobel syılyǵy komıtetiniń tóraǵasy soǵan meńzep otyr.
Syılyqty Eýropa qaýymdastyǵynyń úsh basshysy – Eýropa Keńesiniń tóraǵasy Herman van Rompeı, Eýropa Komıssııasynyń tóraǵasy Joze Manýel Barrozý jáne Martın Shýls qabyldady. Resmı shara ústinde olar sóz sóılep, qaýymdastyqtyń bul syılyqqa laıyqty ekenin, aldaǵy ýaqytta da baǵalanǵan isterin odan ári jalǵastyratyndaryn aıtty. Rompeıdiń myna bir pikiri mándi: soǵysty aldyn alý úshin «Eýropanyń qupııa qarýy bar. Ol – pikir talasy. Ústel aınalasynda otyryp talasqan soǵys maıdanynda talasqannan jaqsyraq».
Bedeldi syılyqty alý rásimine Eýropadaǵy 21 eldiń basshylary, onyń ishinde Germanııa kansleri Angela Merkel, Fransııa prezıdenti Fransýa Olland jáne Italııa premeri Marıo Montı keldi. Osy jerde alty eldiń basshysy, sonyń ishinde Ulybrıtanııa premeri Devıd Kemeronnyń kelmeı qalǵanyn bireýler sol syılyqtyń orynsyz berilgenine narazylyqtaı sıpattaıtyny bar. Bul endi Eýropany jamandaýǵa jeleý izdeýshilerdiń áreketi ekeni daýsyz.
Eldikti saqtap qalýǵa qarjy izdeıdi
Qyrǵyz Respýblıkasynyń ekonomıkasyn jańǵyrtý úshin jáne memlekettiligin saqtap qalý úshin 7 mıllıard dollar qarjy kerek eken. Jaqynda tusaýy kesilgen 5 jylǵa arnalǵan josparda osyndaı esep keltirilgen.
Endigi maqsat – sondaı qarjy tabý. Bul maqsat jolynda biraz áreket jasalyp ta jatyr. О́ziniń Batysqa, naqtyraq aıtqanda, Germanııaǵa sapary kezinde el prezıdenti Almazbek Atambaev bul máselege aıryqsha nazar aýdardy. Nemisterge, Eýroodaqqa qarjy bermeı otyrǵany úshin qatty ókpesin aıtty, biraz synap ta tastady. Tipti qyza-qyza kelip, ózderi «Ortalyq Azııada demokratııany damytpasa, ekinshi sózben aıtqanda, Qyrǵyzstanda parlamenttik demokratııany ornyqtyrmasa, Ortalyq Azııada jańa Aýǵanstan paıda bolatynyn» aıtyp, qorqytty da.
Atambaevtyń sózin keltireıik. «Bir mysal, bizge Eýroodaq eki jyl boıy ýáde berse de, nesıege 15 mıllıon eýro bermeı keledi. 15 mıllıard emes, 15 mıllıon eýro! Al bıyl ǵana Qyrǵyzstanǵa uqsas bir elge 670 mıllıon eýro grant bólgen… 100-200 mıllıard eýro nesıe bólinip jatady, al Ortalyq Azııadaǵy demokratııa ornatýǵa talpynyp jatqan, demokratııa jolymen kele jatqan, parlamenttik demokratııany quryp jatqan elge eki jylda 15 mıllıon eýro nesıe berý qıyn bolypty», dep ashyna aıtty. Bul sózderine túsinikteme bersek, qyrǵyz aǵaıyndardyń shamyna tıip ketýimiz múmkin.
Nesıeni, sirá, bylaı suramasa kerek, elde tynyshtyq bolsa, jumsaǵan qarjysynyń paıdamen qaıtatynyna senim bolsa, ınvestorlardyń ózderi keletini belgili. Bılik úshin qyrqysyp, tóbelesip jatýdy demokratııa deý de qıyn-aý. Ekonomıkalyq kúızeliske soqtyratyn demokratııany qyrǵyz aǵaıyndardyń ózderi de qup kórip jatpaǵandaı. Sol kúızelisten bul eldiń kóptegen azamattary bala-shaǵasyn asyraý úshin shetel asyp, nápaqasyn syrttan taýyp júr.
Sodan da Aýǵanstanmen qorqytyp, demokratııamen qyzyqtyryp, qyrǵyz aǵaıyndardyń ınvestor tabýy qıyn. Ásirese, Batys elderi dúnıesin shasha qoımaıdy. Al Reseıdiń jóni bólek. Bul el basqany óz yqpalynda ustaýy úshin esh nársesin aıamaıdy. Qyrǵyz aǵaıyndardyń jańa josparyn júzege asyrýyna da qolushyn beretin aldymen orys aǵaıyndar bolyp otyr. О́zderiniń damýyna qajet 7 mıllıard dollar qarjynyń 4,2 mıllıardyn qyrǵyzdar Reseıden alýdy josparlasa, Qytaı 1 mıllıard dollarǵa ýáde beripti. Qalǵanyn AQSh-tan, túrikterden suramaq. Dúnıejúzilik bank jáne Halyqaralyq valıýta qory olardyń alaqanyna ne salary belgisiz, al qol jaıǵandary anyq.
Sol 7 mıllıard dollar nege jumsalmaq? Aldymen energetıkaǵa. Bul saladaǵy 15 joba úshin 5,5 mıllıard kerek eken. Kólik pen kommýnıkasııaǵa 900 mıllıony ketpek. Aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa 400 mıllıonyn jumsamaq. Osynaý jobalar júzege assa, qyrǵyz aǵaıyndar ózderiniń eldigin saqtap qalyp, ekonomıkasyn jandandyrady eken.
Áıtpese, jaǵdaı qıyn kórinedi. Ony Almazbek Atambaevtyń ózi aıtady. Reiter agenttiginiń málimdeýinshe, prezıdent: «Halyqaralyq sarapshylar burynǵysynsha Qyrǵyzstandy qabiletsiz memleket sanaıdy», depti. Biraq Atambaev bolashaqtan úmitsiz emes, ol «2017 jylǵa qaraı Qyrǵyzstan údemeli damýshy memleket bolyp qalyptasýǵa tıis», degendi de aıtyp otyr.
Mamadııar JAQYP,
«Egemen Qazaqstan».
Solaı bolǵaı dep tileıik.