Aıbarymyz, ardaǵymyz

Beısenbi, 30 tamyz 2012 7:30

Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizmemleket retindegi 1993 jylǵyqabyldanǵan tuńǵyshKonstıtýsııasynyń tarıhı mańyzyzor boldy. Qazaqstandydemokratııalyq, zııaly jáne birtutasmemleket dep jarııalaǵan bulKonstıtýsııa demokratııalyq baǵytustanǵan jańarý kezeńinińKonstıtýsııasy boldy. Alaıda, bulKonstıtýsııada QazaqstannyńRespýb­lıka ekeni kórsetilmegen edijáne respýblıka qyzmetiniń túbegeıliprınsıpteri aıqyndalmaǵanbolatyn. Ol tusta Qazaqstanda prezıdenttik te, parlamenttik te respýblıkanyń belgileri boldy. Oǵan qosa naryq ekonomıkasyna baılanysty kúndelikti týyndap otyrǵan talaptarǵa, ony iske asyrý maqsattaryna, memleket ustanýǵa tıis jańa aǵymdaǵy strategııalyq baǵyt-baǵdaryna tolyq jaýap bere almady.

Beısenbi, 30 tamyz 2012 7:30

Qazaqstan Respýblıkasynyń táýelsizmemleket retindegi 1993 jylǵyqabyldanǵan tuńǵyshKonstıtýsııasynyń tarıhı mańyzyzor boldy. Qazaqstandydemokratııalyq, zııaly jáne birtutasmemleket dep jarııalaǵan bulKonstıtýsııa demokratııalyq baǵytustanǵan jańarý kezeńinińKonstıtýsııasy boldy. Alaıda, bulKonstıtýsııada QazaqstannyńRespýb­lıka ekeni kórsetilmegen edijáne respýblıka qyzmetiniń túbegeıliprınsıpteri aıqyndalmaǵanbolatyn. Ol tusta Qazaqstanda prezıdenttik te, parlamenttik te respýblıkanyń belgileri boldy. Oǵan qosa naryq ekonomıkasyna baılanysty kúndelikti týyndap otyrǵan talaptarǵa, ony iske asyrý maqsattaryna, memleket ustanýǵa tıis jańa aǵymdaǵy strategııalyq baǵyt-baǵdaryna tolyq jaýap bere almady. Memlekettik bılik tarmaqtary arasyndaǵy qaıshylyqtardy retteý tetikteri de naqtylanbaǵan bolatyn. Qysqasy, júıeli áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası ózgeristerge negiz bolýǵa osaldyq tanytty.

Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń bas­­tamasymen osy bir kezek kúttir­mes kúrdeli máselege tez arada bel sheship kirisý mindeti turdy. Ábden saraptalyp, su­ryptalǵan Konstıtýsııa jobasy halyq tal­qysyna shyǵaryldy. Konstıtýsııa jobasyn talqy­laýǵa búkil halyq bar ynta-yqylasymen qyzyǵý­shy­lyq tanytyp, atsalys­qany esi­mizde. О́ıtke­ni, Negizgi Zań árbir jekelegen aza­mattyń ómirdegi qa­rym-qatyna­sy­nyń, kúndelikti is-áreketiniń negizi, ol búkil eli­mizdiń bitim-bolmysy. Konstı­týsııanyń 1-babynda «mem­­le­ket­tiń eń qymbat qazy­nasy adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bos­tandyqtary», dep atap kór­setilgen. Konstıtýsııa jo­­basynyń búkilhalyqtyq talqy­laýdan ótýi­niń ózi árbir adam­nyń jeke qu­qyǵyna berilgen erkindik dep se­zingen el, jańa Konstıtýsııany qanaǵattan­ǵan­dyq sezimmen qa­byl­dady. Osy­ǵan oraı jańa Kons­tı­týsııaǵa Adam quqyǵy jónindegi búkil­álemdik deklarasııaǵa sáı­kes­ten­dirilip otyz baptan tura­tyn «Adam jáne azamat» atty jańa bólim qosylǵanyn rıza sezim­men aıta ketkimiz keledi.

Rasynda, 1995 jylǵy 30 tamyzda búkilhalyqtyq referendýmda qabyldanǵan Konstıtýsııany tá­ýel­sizdiktiń alǵashqy jyl­­daryn­da­ǵy eń úlken jetis­tigimiz dep ba­ǵalasaq artyq aıt­qandyq emes. О́ıtkeni, bi­rinshi­den, Kons­tı­týsııa­nyń ekin­­shi baby aıqyn belgilep bergendeı, Qazaqstan Res­pýblıkasy prezı­dent­tik bas­qarý nysa­nyn­daǵy birtutas mem­leket bop tanyldy. Qazaq­stan prezıdenttik res­pýb­lıka bolyp jarııalanyp, pre­­zı­dent­tik bas­qarý júıesi naq­tylan­dy. Bul der kezinde qabyl­­­danǵan óte durys sheshim boldy. О́ıtkeni tap sol tusta qo­ǵamdy saıası, áleýmettik jáne ekonomı­kalyq daǵ­­darystan alyp shyǵý úshin kúshti ári toptasqan bılik júıesi asa qajet edi.

Ekinshiden, jańa Konstıtýsııa boıynsha memlekettik bir­tutas bılik zań shyǵarýshy, atqarýshy jáne sot bıligi bop úsh tarmaqqa bólindi. Ata Za­ńymyzda osy úsh bılik tar­maǵynyń ózara jáne memleket basshysynyń bılik tarmaq­ta­rymen ara qatynasy naqty­landy.

Úshinshiden, kóp partııalyq negizdegi saıası júıe qalyp­tasty, parlamentarızmniń negizi qala­nyp, qos palataly Parlament dúnıege keldi. Sonyń ná­tı­­je­sinde búginde kásibı she­berligi shyńdalǵan Parlamentte qoǵam ıgiligine qyzmet etip jatqan júz­degen jańa zań­dar qabyldanýda.

Tórtinshiden, Konstıtýsııaǵa jer­­gilikti memlekettik basqarý já­ne ózin-ózi basqarý bóliminiń engi­zilýi de halyqaralyq úrdis­terge saı keledi. Jergilikti ózin-ózi bas­qarý ınstıtýtynyń tanylýy – ár­bir azamattyń óz oı-josparlaryn jú­ze­ge asyrý, aza­mattyq bastama­shyl­dyǵyn kór­­­setý múmkindigi bolýyn, jer­gi­likti mańyzdaǵy máse­le­lerdi ha­lyq­­tyń derbes sheshýin qamta­ma­syz etý degen sóz. Bul ja­ńa Kons­tıtýsııanyń jetistigi boldy.

Besinshiden, sot júıesin qa­lyp­tastyrýdyń aıqyn ereje­leri belgi­lendi. Sottar men sýdıalar­dyń már­tebesi zańnama turǵy­syn­da anyq­talyp, ol sot tó­re­ligin jú­zege asy­rýdyń qu­qyqtyq kepil­dik­terin ny­ǵaıtty. Elimizde qar­qyn­dy túrde sot reformasy júrip jatyr. So­nyń nátıjesinde búginde ozyq elder úr­disi men úlgisine boı urǵan táýelsiz sot bıligi, son­daı-aq sot tóreligin júzege asyrýdyń órke­nıetti jú­ıesi qalyptasty. Sot júıesin jetil­dirý jolyn­daǵy bar­lyq ıgi sharalardyń bastaýy sot refor­masynyń ózekti baǵyt­taryn aı­qyndap bergen Ata Zańymyzda jatyr.

Ata Zańnyń normalaryn bas­shy­­lyqqa alyp, demokratııalyq ne­gizde bolashaqqa qadam basqan Qa­zaqstan Respýblıkasy Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń kósh­bas­­­shylyǵymen az jyldar ishinde tolaıym tabystarǵa qol jetkizdi. 2010 jyly EQYU-ǵa, 2011 jyly Islam Yntymaq­tastyǵy Uıy­myna jemisti tór­aǵalyq etken Qazaqstan Reseı, Belarýspen  birge taýar­lardyń, qyzmetterdiń, eńbek resýrsy men kapıtaldyń ortaq rynogyna jol ashatyn Birtutas ekono­mıkalyq keńistik qurdy. Adamzat ómiriniń qaýip­sizdigin basty qun­dylyq dep uq­qan Qazaqstan ıadro­lyq qarý­syz­daný bastamasyn al­ǵashqy bop kóterip, ja­ńashyl bas­tama­lar­dyń úlgisine jáne uıyt­qysyna aınaldy.

Elimizdiń arqa tósindegi As­tanasy – halyqaralyq deńgeıde ke­leli keńester ótkizetin kelisti ordaǵa aınaldy. Árini aıtpa­ǵan­da, sońǵy 2-3 jyl kólemin­degi Astanada ótken EQYU Sam­mıti 85 elden ókilder qa­tysyp, qar­jy rynogyn reformalaý, eko­nomı­kalyq qaýip­sizdik, azyq-túlik qaýip­sizdigi jáne baǵa turaq­tyly­ǵy, kedeı­lik pen elder arasyn­daǵy teń­sizdikti tó­men­detý, bola­shaqqa qajetti yqpal­dastyq másele­­leri alqaǵa salynǵan eko­nomı­kalyq forým, dinı dúrda­raz­dyq, kózqaras­tar qaıshy­ly­ǵyn umy­typ ózara or­taq sheshim alý jáne mádenı alma­sýǵa qyz­met ete­tin, sondaı-aq na­nym-se­nim áleýe­tin jaq­sylyqqa, adamzat úshin paıdaly iske jumsaýǵa sha­qyratyn álem­dik jáne dás­túr­li dinder kósh­basshyla­ry­nyń se­zi As­tana dań­qyn, Qa­zaq­stan­nyń bedelin asyra tústi. Táýelsiz elimizdiń bul je­tis­tikterin áleý­mettik saladaǵy tabystar tolyq­tyra túskenin aıtýǵa tıispiz. Astana men Almatyda alaýyn jaqqan qysqy Azııa oıyndary Qazaq­stan sport­shylarynyń aq­jol­­­taı tu­saýyn kesti, el tarıhynda tuń­ǵysh ret tirkelgen London Olım­­­­pıadasyndaǵy tolaıym ta­­­bystar – osy jańalyqtardyń zańdy jalǵasy, ekonomıkalyq-áleýmettik damý ále­ý­e­­­timizdiń naqty kórset­­kishi deýge bolady.

Qazaq «eńbek etseń erinbeı, toıady qarnyń tilenbeı» dep, eńbekti tirshilik ózegi retinde tanyp, ony joǵary orynǵa qoıyp kelgen ha­lyq. Konstıtýsııamyzda kez kelgen adamnyń eńbek etý bostandyǵyna, eńbek etý jaǵ­daıyna quqyq be­riledi. Halqy­myzdyń eńbeksúıgish pál­­­sapsy, Ata Zańymyzda eńbek etýdiń naqty atalýy búgingi tańda Elbasy N.Nazarbaevtyń «Qazaq­stan­­nyń áleýmettik jań­ǵyr­tylýy: Jalpyǵa Ortaq Eń­bek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty maqala­synyń ózegi deýge bolady. Maqa­lada «Bo­lashaqta XXI ǵasyrda tek Eńbek qana barlyq qazaq­standyqtardyń ál-aýqatqa jáne jańa ómir sapasyna qol jetkize alýyn qamta­masyz ete alady» delinedi, bul – qa­zaq­stan­dyq­tardyń jaqsy turmy­syn odan ári arttyrýǵa bastaıtyn ıdeıa.

Beket TURǴARAEV,

Zań ǵylymdarynyń doktory,

professor.

Mańǵystaý oblysy.