Halqy qurmettedi ony

Halqy qurmettedi ony

Juma, 8 maýsym 2012 7:12

Kórnekti aqyn, Uly Otan soǵysynyń ardageri Ábý aǵa Sársenbaevtyń áziz esimin eske alǵanda

Onda men sol kezdegi Gýrev oblysyndaǵy Jylyoı aýdanynyń Aqkıiztoǵaı aýylyndaǵy Amankeldi atyndaǵy orta mekteptiń 9-shy klasynda oqyp júrgen edim. Bul 1967 jyl bolatyn. Talpynyp óleń jazyp, týyndylarym aýdandyq «Embi» gazetinde jarııalanyp, ózimshe aqyn bala atanyp, aıdarymnan jel esip júrgen sátter edi ol.

Juma, 8 maýsym 2012 7:12

Kórnekti aqyn, Uly Otan soǵysynyń ardageri Ábý aǵa Sársenbaevtyń áziz esimin eske alǵanda

Onda men sol kezdegi Gýrev oblysyndaǵy Jylyoı aýdanynyń Aqkıiztoǵaı aýylyndaǵy Amankeldi atyndaǵy orta mekteptiń 9-shy klasynda oqyp júrgen edim. Bul 1967 jyl bolatyn. Talpynyp óleń jazyp, týyndylarym aýdandyq «Embi» gazetinde jarııalanyp, ózimshe aqyn bala atanyp, aıdarymnan jel esip júrgen sátter edi ol.

Bir joly kitaphanadan Ábý Sár­senbaevtyń «Aqsha bulttar» degen 1966 jyly «Jazýshy» baspasynan shyqqan, kólemi úlken, bezendirilýi men túptelýi kelisken jyr kitabyn alyp, birneshe kún boıy jata-jastana oqydym. Kó­lem­di kitapty tez arada oqyp taýysa almaǵa­syn, mektepke ákelip, qoldan jasalǵan aǵash partanyń qańsyp ashylyp ketken arasynan «Aqsha bultty» oqyp, ádemi teńeýler men aıshyqty sóz­derge alabur­typ, jelpinip otyrar edim.

Sóıtip, óleńniń qyzyǵyna berilip júrgen kúnderimniń birinde bul urly­ǵymdy kórip qoıǵan Altyn apaı kita­bymdy tartyp alyp, ózimdi klastan qýyp shyqty. Bir qyzyǵy, Altyn apaıym qazirgi qazaqtyń belgili aqyny, sol kezde alǵashqy jalyndy jyrlarymen ısi qa­zaqqa tanymal bola bastaǵan aqyn Aman­qos Ershýovtyń zaıyby edi.

Ádebıet sabaǵynda aqyn Ábý Sár­senbaev týraly talaı ret surap, onyń qysqasha ómirbaıanyna Amanqos aǵaıdan qanyqqanmyn. Aǵaı Almatyda ótken jas aqyndardyń quryltaıynda Ábý aǵamen kezdesip, sálemdeskenin, onyń bizdiń jer­lesimiz ekenin aıtqanda, tipti qyzyǵa tústim. «Shirkin-aı, men de mektep bitir­gesin Alma­tyǵa barsam ǵoı, Ábý aqynmen kezdesip, onyń meıirim men mahabbatqa bólengen jyrlaryn óz aýzynan estip, kitabyna qoltańba alsam ǵoı» degen arman qanatyma odan ári jel bitirgendeı edi. Ásirese aqynnyń óz kitabymen attas «Aqsha bult» óleńin jatqa oqyp, janyma toqyp, ózim de Aqkıiztoǵaı aspanyn kezgen aqsha bulttarǵa shalqamnan túsip qarap jatyp, osy attas alǵashqy óleń­derimdi jazǵanmyn.

Qazaq jyrynan kezinde aıshyqty oryn alyp, aqyn Ábýdiń aty men ataǵyn aspanǵa kótergen bul jyrdyń basty qasıeti onyń qarapaıym, halyqtyq sazǵa bógip jazyl­ǵany. Jalpy, Ábý Sár­senbaev poe­zııa­syndaǵy bir erek­she­lik – onyń óleń­deriniń ómirdiń óz boıaýyn saqtaǵan qarapaıym­dyǵy, ishki áýez­diligi, adammen syrlasyp, muńdasyp otyryp jazylýy. Maıdan jyrlaryn­daǵy adýyn minez ben oq pen ottyń tajal tynysy onyń týyndylarynda kóp kórinbeıdi. Qaıta qara­paıym jannyń, elin, jerin saǵynyp ańsaǵan adamnyń oı men qııaly, sezimi men saǵynyshy qat-qabat órilip, bir jumsaq áýen janyńdy terbep otyrady. (Aqynnyń «Aqsha bult» atty jyr jına­ǵy osy atpen áýeli 1947 jyly, sosyn 1949 jyly jáne 1966 jyly úshinshi ret «Aqsha bulttar» degen atpen qaıta basyldy). Men aqyn óleńderin oqyǵanda beıne bir Ábý aǵa­nyń ózi janymda kúlimsirep, óz óleńin ózi tyń­dap otyrǵandaı kúı keshemin. Jumsaq jyrlardy oqyp otyryp, olar­dyń ón boıyndaǵy jiger men qaısar­lyqty tanımyn. Jeńistiń qýatty patetıkasyn sezinemin.

Jem jaǵalaı jarysa ornalasqan aýyl­dyń eń saltanatty merekesi – Jeńis kúni bolatyn. Bul kúni ásheıinde moma­qan, buıyǵy kórinetin aýyl or­denderin jarqy­ratyp taqqan maıdan­gerlerimen aıbyndanyp, aıdyndanyp ketetin. Sol kezde sahnaǵa shyqqan bizder Ábý Sár­senbaev­tyń «Sen qur­met­te ony» degen keremet jyryn kelistire oqyp, quddy dál osy óleń tek qana bizdiń aýyldyń qart­taryna arnal­ǵandaı kúı keship, olarǵa qyzyǵa qaraý­shy edik-aý. Maqtana qaraý­shy edik. Erkeleı qaraýshy edik.

Ábý aqynnyń «Sen qurmette ony» atty qaharman da qasterli jyry áli sol kúıinde, jap-jas, jalyndy, qaıta oqy­sań sol kúıinde shalqyp, jas tolqyn­nyń aǵa urpaqqa degen sál báseńdep bara jat­qan qurmet sezimin qaıta jań­ǵyrtyp, erliktiń esten ketpeıtin tarıhyn qaıta tiriltedi. Áli sapta. Áli jaýynger qatar­da. Batyr­lyqtyń baılyqqa jol bere bastaǵan qazir­gi shaǵynda osy bir ishki jan dirili tereń, ıirimi ıba­lyqqa silteme jasaıtyn jasań jyrdy jyl saıyn Jeńis kúni jetkende saltanatty sahnalardan jeńis jalaýyndaı jelbiretip oqyp turýdy dástúrge aınal­dyrsaq qoı. Jalqaýlana bastaǵan jadymyzdy qaǵyp-silkip, maıdanger aqyn­darymyzdyń marhabatty óleńderine qaıy­ryla kóz tigip, kókirek qulaǵyn ashsaq, qan­daı ǵanıbet bolar edi. Oqyp qarańyzshy:

Sen qurmette ony!

Túsindiń be, qaraǵym.

Ol aqshaǵa satqan joq,

Tizeden kesip aıaǵyn…

 

Keshe elge qater tóngende,

Ol jaýǵa qarsy shapty.

Bizdi jalmamaq bolǵan ajaldy,

О́r keýdesimen qaqty.

 

Sen qurmette ony!

Túsindiń be, qaraǵym.

Seniń keleshegiń úshin berdi ol,

Azattyq jolynda aıaǵyn.

Osylaı dep edi maıdanger aqyn. Hal­qyn qurmettep edi. Keıingi jas urpaqqa tálimdi sózin aıtyp edi. Búgingi urpaqtyń esinde bar ma eken osy sóz. Tizgin ustaǵan azamattar aǵanyń asyl sózin umytyp bara jatqan joq pa osy? Jaıyqtyń jaǵasy­nan, Atyraýdyń sa­ǵasynan osy sózdiń umytylmaǵan mysalyn kórgim keledi. Endi eki-úsh jyl bederinde aqyn Ábý Sársenbaevtyń 100 jyldyq mereıtoıy da esik qaǵady. Sol kezde, esik qaqqan merekege laıyqty iltıpat kórsete alamyz ba dep oılana júrgen durys bolar edi.

Alyp qashqan oıdyń basyn irkip, aıbyndy aqyn Ábý Sársenbaevtyń ózin kórsem, kózin kórsem degen balaýsa ar­mannyń jalyna qaıyra qol artaıyn…

Arman qýyp, ákemniń aq batasyn alyp, ańsaǵan Almatyǵa da jettim. Qa­zaq ýnıversıtetiniń fılologııa fakýl­tetine oqýǵa tústim. Bes jyldyq stý­denttik kezeń zaýlap óte shyqty. Almatyda ózim armandaǵan aqyn-jazýshy­lardyń kóbin kórdim, keshterine qatys­tym, olarmen bir zalda otyryp, birge óleń oqyǵan kún­derim de boldy. Kitap­taryna qoltańbalar aldym. Res­pýblı­kalyq gazet-jýrnal­darǵa óleńderim de shyǵa bastady. Ábý aǵamen ádebıet keshterinde kezdesip, qolyn alǵan sát­terim de boldy, biraq ishki jan dúnıem­di aqtaryp áńgimelese almadym. Balań­dyq pen uıańdyq jibere qoımady. Ol kisini syrttaı aǵa tutyp, ustaz tutyp júrip, joǵary oqý ornyn bitirip, Mań­ǵys­taýǵa jol tarttym.

Mańǵystaý oblystyq «Kommýnıstik jol» gazetinde adýyndy aqyn, qazirgi Qazaqstan memlekettik syılyǵynyń laýreaty Temirhan Medetbekovpen kezdestim, sál keıin sátin salyp, onymen osy basylymnyń mádenıet bóli­minde birge qyzmettes boldym.

Bir kúni Ábý aǵa týraly suradym. Temirhan kókemniń túri birden baısaldy tartyp, «Ábý aǵańnyń men balasymyn ǵoı» degende, ań-tań boldym da qaldym. Temirhan kókem: «Adamnyń ishinde Ábý aǵamdaı abzal jan, aq jú­rek aǵany kez­destirgen emespin, áýlıe ǵoı ol» dep aǵynan jaryldy sosyn: «Túrkistanda orta mektepti bitirdim. Kóńil degen kók dónenge mingen, arman degen jer tarpyp, alasuryp turǵan kez. Bir jalpaq dápter óleńderim bar. Almatyǵa tarttym. Oqýǵa túspekpin. Kelsem, úmitkerler degen sumdyq kóp, syn qatty bolǵaly tur. Qur óleńmen oljaly bolý ońaı emes sııaqty. Árkim­nen surastyryp júrip Jazýshylar odaǵyn taptym. Sol jerde otyrǵan bir jyly júzdi apaıdan Ábý Sársenbaev­tyń úıiniń adresin aldym. Tartyp otyryp, taǵy da árkimnen suraı júrip, kórse­tilgen úıge jettim. Esiktiń qońy­raýyn basyp edim, sálden keıin mektep oqýly­ǵynan ózime kópten tanys, buıra shashy burqy­raǵan Ábý aǵanyń ózi shyǵa keldi. Asyp-sasyp sálem berdim. Sálemimdi alǵan aǵa meni jatsynbaı, kimsiń, qaıdan júrgen balasyń dep esik kózinde suraq­tyń astyna almaı, jumsaq daýyspen ishke ótýge shaqyrdy.

О́ziniń jumys kabınetine bastap keldi. Sál qarlyǵyńqy kúmbir daýyspen jubaıyn shaqyryp, meni kórsetip, «Lázı­za, qonaq keldi, qazan kóter» dep sypaıy jymıdy. Sodan keıin keń otyryp, meniń qaıdan kelgenimdi, nege kelgenimdi, aty-jónimdi asyqpaı suraı bastady. Men KazPI-diń til-ádebıet fakýltetine qu­jat tapsyrǵanymdy, bi­raq adam kóp bolǵasyn qorqyp otyr­ǵanymdy, qalaıda aqyn bolýym kerek­tigin, otbasymnyń jaǵdaıyn asyǵa-úsige aıtyp shyqtym. Sál kúlimsiredi. Sosyn jumsaq únmen, qane, óleń­derińdi oqyp kórshi dep ótinish jasady. Áp-sátte bir dápter óleńderim­niń jartysyna jýyǵyn oqyp tastadym. Ábý aǵa nazaryn barynsha aýdaryp, baıyppen tyńdap bolǵasyn, «Lázıza, myna bala aqyn bolaıyn dep tur eken, tyń­dap kórshi» dep birneshe óleńde­rimdi taǵy oqytty. Ol kisi de jaqsy qabyldady.

Kóp uzamaı býy burqyraǵan qazaq­sha et keldi dastarhanǵa, samaýyryn keldi eki ıininen dem alyp. Ústeldiń ústi jaınap tur. «Qysylmaı otyr, erkin dám al, sen aqynsyń ǵoı, aqyn uıalshaq bolmaýy kerek» dep, aǵalyq-ákelik qamqorlyq kórse­tip, meni kótermelep qoıady. Tamaqtan soń men ketýge yńǵaılandym, Ábý aǵa «búgin demalys qoı, sen eshqaıda barma, osynda qon, erteń ekeýmiz bir jerge baramyz» dep meni qaldyrdy. Erteńgi shaıdan keıin ol kisi menimen birge kıine bastady. Sodan ekeýmiz jaıaýlap júrip otyryp, KazPI-ge keldik. «Sen osynda otyra tur» dep aǵa ishke kirip ketti. Esikke qara­sam, rektor degen jazý bar eken. Onyń kim ekenin qaıdan bileıin, jan-jaǵyma qarap, jaıbaraqat otyrmyn. Bir kezde esik kózindegi áıel meni ishke kirýge shaqyrdy. «Mine, osy bala» dedi Ábý aǵa, bolashaq jaqsy aqyn bolǵaly tur, oqýy kerek» dep sózin nyǵarlap qoıdy. Tórde otyrǵan eńseli kisi «maqul, Ábeke, siz aıtqasyn boldy ǵoı, oryndaımyz» dep sóz berip jatty. Keıin bilsem, álgi adam rektor, belgili ádebıetshi ǵalym, ózi de aqyn Qajym Jumalıev eken.

Emtıhan kúni de kelip jetti. Birinshi synaq – shyǵarma. О́zimshe táp-táýir jazyp shyqtym. Birneshe kúnnen keıin oqý ornyna kelip, habarlandyrý taqtasyna kóz júgirtsem, qulaǵandardyń tizimin ilgen eken, ishinde joqpyn. Qulamaǵan ekenmin dep qýanyp tur edim, «sen be Medetbekov degen, beri júr, izdep taba almaı jatyrmyz seni» dep bir aǵaı meni súıreı jóneldi. Ishke kirdik. Bir aýdı­torııanyń ishine kirgen soń, «mynaý seniń jazǵan shyǵarmań» dep meniń jazǵanym­dy aldyma tastady. Qarasam, qateden dápter beti qyp-qyzyl. «Endi otyr da, myna shyǵar­many sol kúıinde kóshir, qatesiz, baıqap jaz, óte abaı bol» dep aldyma jáne bir shyǵarmany tastaı saldy. Aıtqanyn oryndadym. «Aǵaı, endi ne bolady, men qulap qalǵan joqpyn ba?» dep surap edim, ol «árıne, óz shyǵarmań úshin alǵan baǵań eki, biraq seni qutqarǵan myna telegramma» dep tildeı qaǵazdy kóz aldyma tosty. Onda rektordyń atyna jazyl­ǵan: «abıtýrıent Medetbekovtiń birin­shi emtı­hannan alǵan baǵasyn habar­laýy­ńyzdy suraımyn. Ábý Sársen­­baev.» degen sózdi oqydym. Álgi aǵaı «rahmetińdi maǵan emes, Ábý aǵańa aıt» dep jańadan jazǵan shyǵarmamdy alyp, aýdıtorııadan shyǵyp ketti.

Keıin bilsem, meni rektorǵa ákelge­sin Ábý aǵa Qara teńiz jaǵalaýyna eńbek demalysyna ketken eken. Sóıtip, Ábý aǵam­nyń tikeleı qamqorlyǵy men qoldaýy­nyń arqasynda ózim arman­daǵan KazPI-ge oqýǵa tústim. Qazir mundaı qamqorlyq jasaıtyn adam bar ma? Jalǵyz men emes Ábý aǵa mundaı tikeleı qamqorlyq-kómekti kezinde jazýshy Saıyn Murat­be­kovke, aqyndar Jumeken Nájimedenovke, Ádilbek Abaı­dildanovqa, Zeınolla Shúki­rovke, Meńdekesh Satybaldıevke, Qanıpa Buǵybaevaǵa, taǵy basqa ondaǵan qalam­gerge jasapty. Bulardyń bári ańyzǵa bergisiz alǵysty áńgimeler». Mine, Te­mirhan kókem aıtqan sol áńgimeni búgin qaz-qalpynda qaǵazǵa túsirip otyrmyn.

Temirhan kókemniń tebirenip aıtqan áńgimesinen soń men Ábý aǵany buryn­ǵydan da jaqsy kórip kettim. Kisiliktiń kelisti kelbetin tanytatyn mundaı jar­qyn mysaldar aqyn Ábý Sársen­baev ómirinde óte kóp bolypty. Mun­daı oqı­ǵalardyń ózinen Ábý aǵam týraly tutas bir kitap túzýge bolady. Kisilik pen kishiliktiń eren úlgisin, eleýli nusqasyn kórsetip ketken, ómir­de de, ónerde de bııazy, syrbaz, adamı asyl qasıetterdi bir boıyna minsiz jınaǵan Ábý Sársenbaev aǵa­myzdyń bul ómirden ótkenine de biraz jyl­dardyń júzi boldy. Endi onyń ólmes týyndylary arman qýǵan jandardyń aspanynda aqsha bult bolyp qalqyp júr.

Almatyda ótken bir poezııa keshinde: «qalqam О́tegen, úıge kel, habarlas, dep tildeı qaǵazǵa: Internasıonalnaıa kóshe­si, 29-úı, 1-shi páter» dep meken-jaıyn jazyp bergeni esime túsip, beker barma­ǵan ekenmin dep ókingenim bar. Ásirese, oqý bitirip, Almatydan keter tusta baýyr basyp qalǵan astanada qalǵym kelip, qamqor qolyn sozar degen bir aǵama barǵanymda, onyń syrdań sóılep, syzdana jaýap bergeni esime túskende, bul ókinish eki ese ulǵaıa túsken bolatyn.

1975 jyly mamyr aıynda Mańǵys­taýda belgili halyq aqyny, qara jyrdyń aǵyny Sáttiǵul Janǵabylovtyń 100 jyl­dyq mereıtoıy toılanyp, jyr músháı­rasy ótetin boldy. Jyr jarysyna 30-ǵa jýyq aqyn qatysatyn boldyq. Sol jyr dodasyna tórelik jasaıtyn toptyń bas qazysy bolyp Almatydan Ábý Sársen­baev kelipti. Ony sahnaǵa shyǵar kezde ǵana habarlaýdan bildik. Sol jyr báıge­sinde qazylar alqasy birinshi oryndy maǵan berip, bas báıgeni enshiledim. Sah­naǵa bappen kóterilip, jyr saıysy týraly, jalpy qazaq jyrynyń keshegisi, búgini men bolashaǵy týraly keńinen syr tolǵaǵan Ábý Sársenbaev meniń óleń­derimnen mysaldar keltirip, jyly lebiz bildirgende meniń kóp jylǵy armanym oryndalǵandaı boldy. Aýylymdy, baıaǵy bala kezdi esime qaıyra túsirip, osy bir sáýleli sátimdi ákem kórgende ǵoı dep tebirendim.

Sózin aıaqtar tusta Ábý aǵa meni sah­naǵa shaqyryp, qalyń qaýymnyń aldynda batasyn berip, mańdaıymnan súı­di. Ábý aǵa týraly oılanǵanda onyń mańd­a­ı­ym­­nan súıgen jyp-jyly erni­niń taby áli de janymdy jylytyp, kóki­regimdi saǵynyshqa kómip jiberedi. Sol kezde Ábý aǵa taǵy da Almatydaǵy úıiniń adresin aıtyp, «eńbek demalysyn alǵan kezde maǵan qalaıda kel, seniń kitabyńdy shyǵartam, qyzmetke ornalastyram, sen ortada, Almatyda bolýyń kerek» dep jáne shaqyrdy. Almatyny qımaı-qımaı attanǵan men úshin bul shaqyrý asa qymbat bolatyn.

Osylaı kóńil tolqyny qubylyp júr­gende, jazǵa salym Mańǵystaýǵa issapar­men kelgen sol kezdegi «Lenın­shil jas» gazeti redaktorynyń orynbasary, belgili ádebıet synshysy, KazGÝ-diń fılologııa fakýltetiniń túlegi Saǵat Áshimbaev ta «munda kóp júrseń qaraıyp qalasyń, Almatyǵa kel, qyzmetke ózim kómekte­sem» dep eki-oıly bolyp júrgen meniń kózqara­symdy birjolata Almatyǵa aýdaryp ketti. Eńbek demalysyn asyǵa kútip, ruqsat alǵan kúni birden ushaqqa otyryp, astanaǵa tarttym. Oıym – sol kezdegi árbir qalam ustaǵan jastyń armany bolǵan «Lenınshil jasqa» qyz­metke turý. Kelgen boıda Saǵat aǵama kirip, kelge­nimdi aıttym. Ol da ańqyl­dap qarsy alyp, dál osy kúnderde gazetke qyzmetke adam alý jónindegi jumystar júrip jatqanyn, alaıda oryn bireý, úmitkerler sany ondaǵan jas jýrnalıst ekenin aıtyp, konkýrsqa qatysýymdy qalady. О́zi qoldan kelgenshe qoldaý kórsetip, kepil­dik bere­ti­n­in bildirdi. Sóıtsem, oryn bireý, alatyn adam ekeý eken. Sol kezde «Lenın­shil jasta» bir shtattyq oryndy eki adamǵa bólip berý dástúri bar eken. Iаǵ­nı bir adamnyń 120 somdyq aılyǵyn 60 som­nan eki adamǵa bólip beredi. Sonda basylymǵa tyńnan eki jas qosylady.

Konkýrs komıssııasy áýeli buǵan deıin jazǵandarymyzdy qabyldap alyp, saraptama jasaıtyn boldy. Sodan keıin árbireýimizge jeke tapsyrma berip, jazyp ákelgen maqalamyzdy talqylaıdy eken. Irikteý óte qatal, sybaılastyqqa jol joq. Komıssııa músheleri de kileń atynan at úrketin alashqa belgili jýrnalıst qalamgerler. Komıssııa tóraǵasy – qazaq­tyń qaısar perzenti, talantty qalamger, ultjandy patrıot Seıdahmet Berdiqu­lov. Baıqaýǵa kelgen jigitter de osal emes, aýdandyq, oblystyq, res­pýblı­kalyq gazetterde maqalalary jıi jarııalanyp, aty-jónderiniń dámin bi­lip qal­ǵandar eken. Baıqaý eki-úsh kúnge sozyldy.

Sondaı bir sátte Saǵat Áshimbaev: «bala, baıqaý qatty bolyp jatyr, endi árbirińe bir belgili, bedeldi qalamger­diń kepildik bergeni qajet bolyp qalýy múmkin. Sony oılan. Kimge bara ala­syń?» dep kóńildi odan ári qylpyl­datyp jiberdi. Sol kezde esime Ábý aǵam túse ketkeni. Meken-jaıy kóńilde saırap tur. Táýekel, dep úıine tarttym. Esikti aǵanyń ózi ashyp, qushaqtap baýyryna basyp, birden kabınetine bastady. Az-kem aman­dyq-saýlyqtan soń aǵanyń ýaqytyn kóp almaıyn dep, kelgen sharýamdy aıta bastap edim, «jaraıdy, áýeli jaqsylap sháı iship alaıyq, sharýa jaıyn sosyn qarar­myz» dep taǵamǵa shaqyrdy. Asyqpaı sháı iship aldyq. «Endi kabınetke bara­lyq, áńgimeńdi sonda jalǵastyr» dep Ábý aǵa ornynan turdy. Ilestim. Úsh qabyr­ǵany birdeı alyp turǵan kitap jaımalary, maıdandyq sýretter, stol ústin­de kúndelikti gazetter, ústińgi jaǵynda «Lenınshil jas» ta jatyr. Oń jaqta aqynnyń qumshekerden qatyrylyp qu­ıyl­ǵan músini. Meniń toqtap qaraǵa­nymdy baıqap, «taldyqorǵandyqtar­dyń tartýy, qumshekerden jasalǵan, qant bolmaı qalsa, shetinen syndyryp ala berýge bolady» dep ázildeı kúlim­siredi.

Men bul jerde ózimniń jeke ba­symnyń sharýasyn aıtyp, baǵamdy asy­raıyn dep otyrǵan joqpyn. Bul jerde Ábý aqynnyń, úlken azamattyń kisiligi men adamgershiligin, azamattyq ustanymy men ımanı qasıetin aıtqaly otyrmyn. Kelgen sharýamdy qysqasha aıtyp shyq­tym da, jaýabyn kútip, árıne, dámetip, aǵanyń júzine qaradym.

– Joq, О́tegen ulym, men bul sha­rýańdy oryndaı almaımyn. Seni shaqyr­ǵanym shaqyrǵan, biraq saǵan bir jaıdy ashyp aıtaıyn. Kúni keshe maǵan dál osy ótinishpen Dúısenbek aǵań kelgen, belgili aqyn Dúısenbek Qanatbaev. Sol «Lenın­shil jasqa» onyń týǵan inisi Bolat Qanatbaev ta irikteýge túsip jatyr eken. Men oǵan Seıdahmetke baraıyn, syrlas inim edi, qolqa salaıyn, Bolatty jumysqa al dep ótinemin dep ýáde bergenmin. Endi sen kelip otyr­syń. Oǵan keshe ýáde berip, búgin seniń sharýańa aralassam, meniki uıat bolmaı ma? Bul aǵalyq bolmaıdy. Endi ekeýińe de aralaspaımyn, baqtaryń bilsin. Kim ozsa, sol meniń qýanyshym. Jolyń bolsyn, batamdy bereıin, renjimeı attan, bul úı óz úıiń, qysylmaı kelip tur, – dep aǵynan jarylyp, aqıqatyn aıtyp, arqam­nan qaǵyp shyǵaryp saldy. Qan­daı kisilik, qandaı kórgendilik, qandaı azamattyq! Renjimeı, qaıta qýanyp attandym.

Bolat Qanatbaev ekeýmiz de Mańǵys­taýdyń oblystyq gazetinen kelgenbiz, birge qyzmettes boldyq. Onyń da osy baıqaýǵa túsip jatqanyn men Ábý aǵadan estidim. Keıin marqum Bolat dosym: «sen Ábý Sársenbaevty salyp, «Lenınshil jasqa» qabyldanyp kettiń» dep únemi aıta júrdi. Men de ol bylaı edi dep túsinik berip jatpadym. Biraq dál osyndaı kezde aǵalyq pen azamat­tyqtyń úlgisin kórset­ken Ábý Sársen­baevtyń bul áreketin janymdaǵy ja­qyn joldastaryma, qa­lamdas dostaryma talaı ret syr etip aıtyp, jyr etip jetkizip júrdim. Men qyzmetke qabyl­danǵan kúni «Lenınshil jasqa» arnaıy kelip, erinbeı-jalyqpaı jetinshi qabat­qa kóterilip, kelip qutty bolsyn aıtyp, mańdaıymnan súıgeni kúni búgingideı kóz aldymda. Jany taza jaı­sań aǵanyń erniniń ystyq taby áli kúnge deıin meniń júregimdi jylytyp, kóńilimdi tolqytyp-tolqytyp ketedi. Men Ábý aǵanyń osy bir úlgili áreketin ómir mektebiniń jaqsy bir júrekjardy sabaǵy dep qabyldaýmen kelemin. Búgin de sony jáne bir aıtýdyń reti kelgeni úshin ózimdi baqytty sanaımyn.

Qaı bir jyly, shamasy jeńis mere­kesiniń qarsańy bolsa kerek, Ábý aǵa túske taman ýaqytta Almatydaǵy Panfılovshylar saıabaǵyna qaraı aqyryn júrip kele jatyr eken. Aldynan jedeldep basyp jetip, qolyn aldym. Aǵa sál enti­gińki. «Osy kúnderde maıdandas dostarymdy, qyrshyn ketken sol bir bozdaq­tardy jıi esime alamyn. Keıde olar túsime kiredi. Ásirese jan dosym, arqaly aqyn Abdolla Jumaǵalıev túsime jıi kiredi. Qasymǵa rahmet, oǵan óleńnen ól­mes, óshpes eskertkish qoıdy ǵoı. Jigittiń jampozy edi. Seniń aýyldasyń Dalabaı Jazyqbaevty da túsimde kóre­min. Qolyn «Jazyq Dala» dep qoıýshy edi. Syrlas dosym, habarsyz ketken esil er Bahtııar Meńdiǵazıev ta esime jıi túsedi. Solar­dyń rýhynyń aldynda ózimdi boryshtar sanaımyn, qoldan kelgenshe olar týraly birneshe kitaptar jazdym, estelikter túzdim».

Aǵa sál entigip baryp toqtady. Sıreı bastaǵan býyryl shashyn Alataýdan qula­ǵan samal jel ántek jelpip, mań­daıynan býsanyp kóringen ter tómen syrǵyp baryp, kóziniń qıyǵyna baryp qonaqtady. Kózdiń jasyndaı, kóńildiń sherindeı bolǵan sol bir aqshyl tamshy aǵanyń alys­tap ketken aıaýly kúnderin eske túsirip, ómir saparynyń sońǵy núktesindeı bolyp kóz aldymda qaldy.

Biraz áńgimelestik. Kútip turǵan kóli­gine shyǵaryp saldym. Balyǵy taıdaı týlaǵan, baqasy qoıdaı shýlaǵan qart Aty­raýdyń ataǵyn ádebı psevdonım retin­de alyp, «Ábý ál-Atyraýı» dep qol qoıatyn aqyn Ábý Sársenbaev­tyń sol kúngi beınesi sol keshte «Qart aqyn» degen ataýmen óleń bolyp qaǵazǵa túsken edi:

Keledi aqyn

Kóshede jalǵyz demigip,

Nar edi-aý keshe

Kótergen talaı beli júk.

Joldasyn oılap,

Jabyrqaý tartqan sáti me,

On taraý oıy

On taraý jaqqa bólinip.

 

Týralap tartqan

Tósekke jambas jegizbeı,

«Borkemik eken,

Qaıraty qaıtqan» degizbeı.

Eńsesin tiktep

Elimen birge keledi,

Tolqyndy shashy

Daýyldy kúngi teńizdeı.

 

О́miri – óleń…

О́sirgen talaı jetimdi,

Armany onyń

Aqsha bult bolyp jetildi.

Tur, áne aqyn,

Júrekke qosyp baılanǵan

Aqyrǵy granatalar sekildi…

(Sonyń aldynda aqyn aǵanyń «Aqyr­­ǵy granatalar» degen jańa jyr jınaǵy shyqqan bolatyn. Bul óleńdi jazýyn jazsam da, keıingi kezdesýlerde oǵan kór­sete almadym. Kóńilin pás qylǵym kelmedi. Júregine júk túsir­meıin dep oıladym. Bul arnaýdy aqyn aǵa kórdi me, kórmedi me, ol jaǵyn da bilmeımin).

1995 jyldyń qońyr kúz aıynyń sońǵy kúnderinde Ábý aǵa úıge shaqy­ryp jatyr degen habar aldym. Habar tıgen boıda keldim. Tanys úı, tanys orta. Eshteńe ózgermegen. Tek buryn qýanyshty únmen abyr-sabyr bolyp jatatyn páter ishi jym-jyrt, kóńilsiz tynyshtyq.

Aǵa terezeniń aldyndaǵy tósekte shalqasynan jatyr eken. Kózi de nashar kóretin bolǵan. «Aǵa, qalaısyz, men ǵoı, О́tegenmin» dep onyń salqyn tart­qan salaly saýsaqtarynan usta­dym. «Keldiń be?» dedi ázer-ázer estilgen únmen. Qolym­dy tartyp, kókiregine basty. Kem­seńdep, kókiregin kere kúr­sindi. Bas ja­ǵynda belgili aqyn Satybaldy Daýymov otyr eken. «Qart sharshap qaldy, qorqyp otyrmyz» dedi ol qumyǵyńqy únmen.

Qulaǵyna eńkeıip, «aǵa, is-saparmen elge bara jatyrmyn, qaıta oralǵasyn taǵy kelemin» dep jaýap qattym. «Seni shaqyrt­qanym, ózińdi taǵy bir kórip, daýsyńdy estigim keldi. Saǵan barlyq qamqorly­ǵymdy jasaı almadym, aınalaıyn. Ren­jime» dedi. Qatty qysylyp qal­dym. «Ol ne degenińiz, aǵa, saýyǵyp keti­ńiz, áli talaı reti keler» dedim abdyrap.

– Joq, endi men qatarǵa qosyla almas­pyn. Dostarym da ana jaqta kóp kútip qaldy. Solarǵa bararmyn, – dep bólip-bólip sóılep, taǵy birshama ýaqyt únsiz qaldy. «Elge sálem. Týǵan jerge sálem. Atamekenime aqyrǵy ret hat jazaıyn, Satybaldy, sen jazyp otyr. Bul hatta О́tegen týraly da aıtamyn, ony ózi jazbaı-aq qoısyn», – dedi qaıran aǵa. Sóıtip el týraly, zaman týraly, men týraly qysqasha hat jazdyrdy. Onyń ár sózin bólip-bólip ózi uzaq ýaqyt boıy aıtyp jatty. Ishinde menen elge sálem aıtqanyn, elin ómir boıy súıgenin, qur­mettegenin, elden, eldegi aza­mattardan maǵan qamqorlyq pen kómek jasaýlaryn surady. «Balańa bas-kóz bol, týǵan el» degen sózi janymdy aýdaryp túskendeı boldy. О́zi aıtyp jazdyrǵan qysqasha hatty kókiregine basyp, birshama jatyp, ıkemge ázer kelgen saýsaqtaryn ıgerip, hattyń sońyna qolyn qoıdy. Bul qysqasha hat – aǵanyń aqyrǵy amanaty 1995 jylǵy kúz aıynda Atyraý oblystyq gazetiniń birinshi betinde jarııalandy.

Osylaısha qazaq poezııasynyń al­dyń­­ǵy alǵyr tolqynyn quraǵan­dardyń biri, alyptar toby atanǵan úrkerdeı shoǵyrmen etene syrlas, ejelgi dos, erke ini bolǵan, maıdan jyrlarynyń maıtalman jorǵasy, kisiligi men kishiligi kópke úlgi-ónege, jany jaısań jaıly adam, jaqsyǵa qýanyp ǵumyr keshken úlken júrekti azamat, baladaı ańqaý, danadaı peıildi, urpaǵyna «Sen qurmette ony» degen qaıtalanbas ǵajaıyp taǵy­lymdy jyr syılaǵan Ábý Sársen­baev ta ómirden ozǵan edi. «Sen qurmette ony» dep jyrlaǵan júrekti halqy da qaltqysyz qurmettedi. Jalǵan dúnıeden jaqsylyqpen ótti ol. Baqı dúnıege jaqsy­lyqpen jetti ol. Halyq qurmeti­niń arqasynda.

Teginde halyq qurmetinen asqan ne bar?! Eshteńe joq!

О́tegen ORALBAIULY,

Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti syılyǵynyń laýreaty,

Qazaqstan Jýrnalıstıka akademııasynyń akademıgi.