Aǵa-dosqa arzý-hat

Aǵa-dosqa arzý-hat

Seısenbi, 16 qazan 2012 7:37

Ardaqty aǵa-dos Dýlat kóke!

Appaq sáýleli, aq­shań­qan shu­ǵylaly Alataýdyń aıa­­synda, albyrt shaǵymyzdyń armandary aqtarylǵan arý Alma­tynyń saıasynda aman-esen júrip jatqan bolarsyzdar. Habar-oshar alys­paq­tyń, hal-ahýal suras­paqtyń sıreksip-seldirep ketke­nine ini-dosyńyzdyń izet kem­shin­digi ki­náli ekenin moıyndaımyn.

 

Seısenbi, 16 qazan 2012 7:37

Ardaqty aǵa-dos Dýlat kóke!

Appaq sáýleli, aq­shań­qan shu­ǵylaly Alataýdyń aıa­­synda, albyrt shaǵymyzdyń armandary aqtarylǵan arý Alma­tynyń saıasynda aman-esen júrip jatqan bolarsyzdar. Habar-oshar alys­paq­tyń, hal-ahýal suras­paqtyń sıreksip-seldirep ketke­nine ini-dosyńyzdyń izet kem­shin­digi ki­náli ekenin moıyndaımyn.

Anda-sanda teledıdardan dı­daryńyzdy kórip, sózińizdi tyń­dap, oılaryńyz ben pikirle­rińiz­ge tántilenip, ózińizben júzdesip-kezdeskendeı kúı keshemiz. Oqta-tekte Ońtústikke kelip ketkeni­ńizdi estip, keıbir keremet ini­lerińiz sekildi kúıli-jaıly kúte almaıtynymyzǵa kúrsinińkirep, kirtıińkirep qalatynymyz da yp-ras. Jasyryp qaıtemiz.

Jaqynda bir jadyrańqy, jaı­­darman habardy qulaǵymyz shalyp, qatty qýanǵanbyz. Kóp keshikpeı qos qanatty shaqyrý qaǵazy da qalyqtaı ushyp kelip, qolymyzǵa qonǵan. Shat-shady­man boldyq. 2012 jylǵy 10-16 qa­zan kúnderi Almatydaǵy Muh­tar Áýezov atyndaǵy akademııa­lyq drama teatrynda «Isabekov álemi» atty halyqaralyq teatr festıvali ótedi eken. Oǵan alys-jaqyn shetelderden attaı alty, Qazaqstannyń ózinen taǵy da alty teatr qatysatyny maǵlum­da­lypty. Bir ǵana avtordyń pesalary boıynsha ótkiziletin mun­daı biregeı festıval baıtaǵy­myzda buryn bolmaǵan, ózgeshe oqıǵa ǵoı. Quttyqtaımyz, qym­batty dos-aǵa!

Osydan jeti-segiz jyldaı ýa­qyt buryn «Egemen Qazaqstan» gazetinde jarııalanǵan bir maqa­lańyzda myna meni «ini-dosym» degen edińiz, Dýlat kóke. Kórkem ádebıetimizdiń kemeńgeri, ále­mıet­tik deńgeıdegi dara daryn Muhtar Áýezov osy ini-dos, aǵa-dos uǵymdary haqynda tereń tebirene pikir parasattaǵan-­tu­ǵyn. Ini-dos ataǵanyńyzǵa, solaı jaz­ǵanyńyzǵa jan-júre­gimizben tol­qyǵan ek. Eske túsken saıyn ja­ýap­ker­shi­ligimizdi ja­nymaqqa ja­ny­­ǵaty­nymyzdy jasyrmaımyz.

Mine, Almatydaǵy akademııa­lyq aımúıiz teatrda bolmaqshy biregeı festıvalǵa shaqyrý qa­ǵazyn sol qolyma ustap, oń qo­lyma qalam aldym. Burynyraqta siz ben biz hat jazysar edik. Husnıhat. Keıinirekte muqym-múlde qoıyp kettik. Umyttyq. Jazysýdy. Husnıhattaıyn ǵaja­ıypqa hoshsyz qaraıtynǵa aı­naldyq. Baıaǵymyzdy eske túsi­rip, jadymyzdy jańǵyrtyp, jet­pis jasqa tolatyn, festı­valińiz bolatyn kúnińizge oraılas­tyra hat jazyp otyrmyn, kóke.

Aǵa-dos! Bul – «esemes» emes. Emes-emes-emes. Sizdiń Súleı­me­nov Asqardaıyn aǵańyz she, «Qarǵyn» deıtuǵyn romanyńyz­daǵy Jasyn ǵoı, sol kisi «emes-emes-emes» degendi jıirek qol­danatyn. Myna «esemes» degendi estigende she, shúrshıińki erin­derin shúıirip, «emes-emes-emes» deıtuǵyn Sozaqtan shyqqan suń­ǵylańyzdyń elesteıtini nelikten eken…

Aıtpaqshy, «Qarǵyn» roma­ny­­nyń qaıta basylyp shyqqany qutty bolsyn. Kórkem shyǵarma, kórkem kitap, ásirese, roman oqylmaıdy delinetin mynadaı almaǵaıyp zamanyńyzdyń ózinde «myń oqyrmanǵa tatıtyn bir oqyrmandardyń» talaı-talaılary bizden qaıta-qaıta «Qar­ǵyndy» suraıtyn. Onyń ortalyq keıipkeri Jasynnyń kim ekenin bilgisi keletinder kóptuǵyn. Kelestiń Baǵıla deıtuǵyn bir qyzy qaıbir jyly alapat tasqyn bop jatqannyń ózinde ótinishin bildirgen. «Qarǵyn» romany jóninde. Jasynyńyz jaıynda. Eki-úsh jyldaı buryn «Kók­shetaý – Qyzylorda» poıyzyna Astanadan mingen Kúlánda deı­tuǵyn kelinshektiń Tarazǵa deıin «Qarǵyndy» áńgimelep, umytyp qalǵan tustarymdy táptishtep esime oraltqanyn ózińizge «esemespen» jazǵanymdy bilesiz.

Mektepterde, ınstıtýttar men ýnıversıtetterińizde, kolledjderde jergilikti aqyn-jazýshylarmen júzdesýler sırek bolsa-daǵy ótip jatady. Sondaı-sondaı kezdesýlerde, kitap oqy­maıdy degenniń ózinde, sizdiń «Qarǵynyńyz» haqynda, Baǵıla­ńyz ben Málıkeńiz jóninde eń kemi eki-úsh muǵalim kelinshek, joq degende bir oqýshy qyz suraq qoıady. Jasynyńyzdyń jóni bó­lek, josyǵy erek qoı, árıne. Málıkeńizdegi mán-mánis te Ja­synyńyzdan kem soqpas, sirá. Osy keıipkerińizdiń kúrdeliligi, harakter retindegi rııasyz qa­sıetteri oı qozǵaıtyn shyǵar, áıteýir áıelder jaǵy Málı­ke­ńizdi basymyraq tóńirekteıdi. Muny siz bilesiz be, kezdesýler men talqylaýlarda baıqaısyz ba, baıqamaısyz ba, qaıdam. Biz qat­ty baqylaımyz. Jıi-jıi sezemiz. Qaıta-qaıta kóz jetkize qýana­myz, aǵa. Siz «Qarǵyndaıyn» roman jazǵan qalamger retinde qandaı baqyttysyz, kóke. Osy dúr-dúnıeńizdegi Baǵılańyzdyń jeńgesi Málıkeńiz Jasynyńyzǵa jan-júregimen berile til qatyp: «Sizge rızamyn» deıdi emes pe? Árıne, «Sizge rızamyn» degen sóz, bir qaraǵanda, aıryqsha aıtylym emes. Erekshe estiletin lebiz emes. Emes-emes. Biraq, bir ǵajaby sol, sizdiń «Qarǵyny­ńyz­da» Málıkeńizdiń dil-dirili ar­qyly álgi lebiz aıryqshanyń aıryqshasyna aınalady. «Sizge rızamyn» degen, bólekshe yqy­lasqa bólengen, oı-sanadan oımyshtalyp shyǵyp, orasan zor túısinis pen súısiniske oranǵan osynaý tirkesińiz rýh tazaly­ǵynyń, tekti rýhtyń týyndaı bıiktep kete barady. Jasynnyń jan týyndaı jelbireıdi. Málı­keńiz ózin de, Baǵılany da bıik­tetedi. Sizdiń dos-qurdasyńyz, qanattas, qalamdas qatarlasyńyz Beksultan Nurjekeulynyń bir keıipkeri búı deıdi: «Adamnyń adamshylyǵyn ósiretin – jaqsy­ny saǵyný. Bárimizdiń, sirá, ba­qyt dep júrgenimiz – jaqsyǵa jolyǵý. Jolyǵýyn jolyqqan bolarmyz-aý, qý tirshiliktiń kúı­beńimen júrip, qanshasyn joǵal­typ alǵanymyzdy aıtsańyzshy». «Jaqsylyqtyń jany – adamdy jaqsy kórý», deıdi dúnıe­júzilik danyshpan Lıýk de Vovenarg. Al, sizdiń Baǵılańyz ben Málıkeńiz Jasyndaıyn jaqsy­ny joǵalt­qan joq. Baǵasyn bildi. Baǵalaı aldy. Sol dos-qurda­syńyz Beksultan jáne bylaı jazǵan: «Dýlat «Qarǵynda» oqı­ǵa shytyrmanynan góri jan dú­nıeniń shytyrmanyn alǵa shyǵarady. Jáne adam janynyń arpalysyn árbir núkte, útirine deıin dál basyp jazady. Jeke sóz, jeke sóılem keıipkerdiń jan dúnıesin qanshalyq dál kórsete alsa, jazýshynyń sheberligin de son­shalyq aıqyn kórsetedi. Ja­syn­nyń aýzynan shyqqan jalǵyz sóz keıipkerdi de, keıipkerdi somdap otyrǵan Dýlatty da tanytady. Bul ár sózine, ár sóılemine mán berip, astaryna úńilip oqýdy talap etetin ıntellektýaldy roman».

Jasynnyń aýzynan shyqqan sózdiń jóni bólek, álbette. Ol – óz aldyna basqa áńgime. Biz bul joly Málıke mánisimen-aq shek­teleıikshi. Ol «Sizge rızamyndy» nege, nelikten aıtty? Muny túsiný úshin, sezinbek maqsat kóz­degen oqyrman «Qarǵyndy» qaı­talap oqysyn. Qaıta basylyp shyqqan romandy. Jasyndy jaq­sy kórgen Baǵıla da basqasha. Jasyn men Baǵılaǵa tileýqor, Sárgel sergeldeńinen sansyrap, sáýesine Jasyn sáýlesin sińirgen Málıke de ózgergen. О́sken. О́re­lengen. Oqyrmandar da óser. О́relener.

Meniń aǵa-dosyma, Dýlat kó­keme Málıke syndy myńdaǵan kelinshekter «Sizge rızamyn» demegi lázim-dúr. Dep te júr. Qandaı baqytty qalamgersiz. Deıtinimiz osyndaı-osyndaıdan, aǵa.

Ońtústigińizdegi ádebıleý ortalarda áńgimelerińiz jónindegi áńgime júdá jıi, shylı kóp, kóke. «Isabekovtiń ıronııasy men sarkazm-satırasy sespeı qatyrady», – deıdi biri. «Áńgimeleriniń ár­biri týraly tań atqansha tal­qylaý ótkizýge bolady», – deıdi áde­bı keshke qatysýshynyń ekin­shisi. «Isabekovtiń ısharasyn sezinbegen adam – beıshara», – deıdi úshinshisi. «Dýlattyń áńgi­me­­lerindegi kúlki kisi óltiredi», – deıdi tórtinshisi.

Esińizde shyǵar, Ámirhan Meń­deke deıtuǵyn ádebıetshi, synshy inińiz búı dep jazyp edi ǵoı: «Synshylarymyz «Ádebıe­timizde uqsas taqyryp, uqsas keıipker, uqsas sheshim kóbeıip ketti» desip júr. Saıyp kelgende, munyń jalǵyz-aq sebebi bar. Báleniń bári – birkelki oılaýdan. Erkin oılaı almaýdan. Erkin oılaýdy ıgergen sýretkerler qazirgi qazaq ádebıetinde qadaý-qadaý, úrkerdeı ǵana top. Sonyń biri – Dýlat Isabekov». Ámirhan inińiz osylaı túıedi-daǵy, sizdiń «Sosıalızm záýlimi» atty áńgi­me­ńizdi taldaıdy. Jiliktep tu­ryp jikteıdi. Sosıalızmniń «jemis­teri», sizdiń keıipkerlerińiz Sepentaı men Pashatty parshalaıdy. Ulttyń qasiretin, qareket-árekettegi azyp-tozýshylyqty, azamattyq sana sapasynan ajyrap qalýdyń qanshalyqty sor­mańdaılyqqa soqtyratynyn saralaıdy. «Sosıalızm záýliminiń» – zaý-zańǵar úıdiń qalaıynsha qı­saıa bastaǵanyna ekpin túsire otyryp, sizdiń sýretteýle­ri­ń­izdegi arly, aqıqatshyl, kisi ól­tiretin kúlkini odan saıyn tuzdyqtaı túsedi. Synshy inińiz. Sóıte-sóıte kele: «Dýlat Isa­bekovtiń «Talahan – 186», «Es­kertkish», «Bonaparttyń úıle­nýi» atty áńgimelerindegi kúlki de – dál osyndaı arly, aqı­qatshyl kúlki. Kúlki shaqyratyn árbir emeýrinnen, árbir detaldan avtordyń ýaıymy men kúızelisi menmundalap turady. Bul qasıetti tek jazýshynyń sheberligine jatqyza salý azdyq etedi, mundaı qasıet, ıakı arly kúlkini oıatý jáne ony oqyr­mannyń júregine jetkize bilý – sırek darynnyń qolynan ǵana keletin sırek qasıet. Ilýde bir kezdesetin taptyrmas qasıet», – dep támámdaıdy.

Aıtpaqshy, aǵa, «Sosıalızm záýlimi» áńgimeńizdiń negizinde jazylǵan «Endi qaıttik?» atty komedııańyz da «Isabekov álemi» festıvaliniń tiziminde turypty. Sol spektakldi kórip, «sosıa­lızmińizdi» qaıta sezinbekke jazǵaı.

Áńgimelerińiz týraly áńgime­legenderdiń nebir-nebir pikir­lerin ádiptep keltire bersek, uzańqyrap ketermiz. Bir ǵana «Bonaparttyń úılenýi» qanshama oqyrmandy oıǵa saldy. Dese­ń­izshi. Bizdiń jyly jaqtaǵy aıtýly, aq halatty abzaldarymyzdyń biregeıi, Máskeýde kóp jyl oqy­ǵan medısına ǵylymdarynyń doktory, professor, myńdaǵan adamnyń súıikti dárigeri, Par­lamentińizge depýtat bolǵan Iman­áli Ospanuly Baıdáýletov birde bylaı dedi: «Seniń aǵa-dosyń Dýlat Isabekovteı jazatyndar az. «Bonaparttyń úıle­nýi» sııaqty dúnıe jaratpaqqa daıyn nárseler ár saladan da tabylady. Tipti medısınanyń ózin­de tolyp jatyr. Qalaı qı­syn­daǵan?! Qalaı qıystyrǵan?! Bonaparttardy myna biz óz kózi­mizben kórdik. Bonapartyń ne, onyń otyz-qyryqtaǵy aǵa­laryn bilemiz. Otyzdan, qyryq jastan asyp ketkenderdi sún­dettedik. On­daı sormańdaılar da, súndet­tegen biz de azaptandyq… Jazǵan soń solaı jazý kerek qoı…»

Dýlat kóke, siz de pálendeı partııashyl emessiz. «Aýyl» partııasyna qaıran qazaqtyń aýylyn qaltqysyz súıip, perzenttik pe­ıilmen júdá shylı jaqsy kó­retindikten ǵana, aty men zatyna ılanyp, ımandaı senip óttińiz. Myna ini-dosyńyz meni de tym partııashyl, tym saıasatshyl deı almassyz. Eshqandaı partııaǵa kirmeı-aq qoıaıyn deıtinderdiń biri edik. Sizdiń «Bonaparttyń úılenýi» atty áńgimeńizdi jatqa biletindeı, sonaý Batys Qazaq­standa ákim bop júrgende ózińizge arnaıy aıtyp, sol áńgimeńizdi pesa retinde qaıta jazdyrtyp, Oral teatrynyń sahnasyna shy­ǵartqan Nurǵalı Áshimov Oń­tústikke ákim bop kele qaldy. Qoıarda-qoımaı «Nur Otanǵa» ótýimizdi ótindi. Sizdiń sol áń­gimeńizdi alǵa tarta bergeni úshin  de «Alǵa!» dep, óttik te kettik. Solaı, kóke.

Qazaq kórkemsózindegi áńgi­meler sııaqty povester jóninde de meniń aǵa-dosymnyń aty-jóni aldyńǵylar qatarynda atalatyny, búgingi proza sheberleriniń, zamanaýı zańǵarlardyń sapyn­daǵy saýsaqpen sanarlyq sań­laqtardyń biri ekeni marqaıtady. Mereılendiredi. «Beket», «Mazasyz kúnder», «Peri men perishte», «Gaýhar tas», «Súıekshi», «Dermene», «Tirshilik». Minekıińiz, osy tizimniń ózi oqyrman­da­ryńyzdy oılandyrady. Tolǵan­dyrady. Tańǵaldyrady.

«Be-eý, Safýrajan-aı, – deı­tinmin, – sen alaqanyńdy oıyp alasyń, maǵan ber, maǵan túk te etpeıdi. Sonan soń ol syńǵyr etip bir kúletin de, aǵashty ustap turýshy edi. Men topyraq tastaımyn. Júrshi, men erinbeı-aq sol aǵashty kórseteıinshi saǵan».

Qulahmet ekeýmiz álgi aǵash­tyń qasyna baramyz. Ol alma aǵashyn alaqanymen sıpalap: «Sa­fýrajan da kekse tartty, ol da ózgerdi», – deıtin.

Bul – sizdiń «Peri men pe­rishte» atty ataqty povesińizden úzindi. Oqymaǵandarǵa obal-aq. Al, oqyǵandardyń tamaǵyna ál­debir aıanyshty muń tyǵylyp, janarlary jasaýraıtyny, keý­delerin kúrsin kerneıtini anyq. Safýrańyzdyń kúızelisteri, kú­ı­eýinen ketýi, Qulahmetti qı­mastan qaıta oralýy. Osylar jaıyndaǵy qyzǵylyqty pikirta­lastar. Bári esimizde ǵoı. Aı, aǵa-dosym-aı, áńgimelerińizdegi kúlki kisi óltirerdeı, al poves­teri­ń­izdegi qalyń qasiretter qaıta-qaıta jylatyp qınaıdy-aý, qaı­ran-aı. Qaı-qandaı hıkaıaty­ńyz­da da solaı. Stılińiz sondaı. Áı­dik ádebıetshi, álemdik deńgeıde dáıekteıtin synshy Álııa Bópe­janova tyń da tosyn taldamalarynda «adamdar taǵdyryndaǵy tragızmdi arman-murat pen keshken ǵumyr arasyndaǵy, adamnyń óz erkinen tys shyǵyp jatar sáıkessizdik» dep túsindiredi. Asqar Súleımenovtiń: adamnyń «jatyr túnek pen kór túnek» arasynda shyrqyrap júrip bas­tan keshetin azaby – ádebıettiń uly sıýjeti degenine den qoı­dyrady. Bul sıýjetti shyǵarma­shylyǵynyń kókózek ıdeıasyna aınaldyrý – jazýshynyń jazý­shysynyń ǵana qolynan keler sharýasy. Degen qorytyndyny qaǵıdalaıdy.

«Dermenede», ásirese «Súıek­shi» men «Tirshilikte» oı aǵymy ádisi saltanat qurady. Shyǵar­malarynda jaqsylyq, izgilik ataý­ly kóbine kórkeýdelik, zor­lyq-zombylyqtan jeńilis taýyp jatatyn jazýshy úshin qoıan-qoltyq arpalys, jekpe-jektegi nátıje, taban asty jeńisten góri adam balasynyń rýhanı jeńisi qymbat – ol rýh myqtylyǵyn dárip­teıdi», – deıdi Álııańyz.

Dúke! Osy Álııa synshynyń oı-oımyshtaryn oqyǵanda she, keshegi Tólegen Toqbergenov, Zeınolla Serikqalıev, Saǵat Áshim­baevtardyń ádip-ádepterinen sý­syndaǵandaı rahattanyp, sáýeńe sáýle daryp, jan dúnıeń ny­ǵaıyp sala beretini nelikten eken?!

Bilimpazdyń aty bilimpaz eken dá, Dýlat kóke. Kúni keshe ǵana Sherhan Murtazanyń «Aı men Aıshasyn» teńdesi joq oıshylymyz, zańǵarymyz Ábish Kekilbaıuly «eshqandaı ásire dramatızmsiz zulymdyq tabı­ǵa­tyn ashqan izgilikti epopeıa», dedi. «Egemen Qazaqstandaǵy» «Top­jarǵan» atalǵan tolǵanysynda. Sizdiń ini-dosyńyz osy «Aı men Aısha» týraly kóp oılanatyn. Aıqyn anyqtamasyn aıta almaı áýrege túsetin. Ábish aǵamyzdyń aıqyndamasynan keıin sanasy saırap qoıa berdi. Shynynda da Sheraǵańnyń «Aı men Aıshasy» epopeıa eken ǵoı! Qysqalyqtyń nusqasy. Nusqalyqtyń qysqasy. Mundaı mınıatıýralyq móldir novellalardan naqyshtalǵan, muń-munarly, sher-shemendi, qa­za­­qy qaınarlardan quralǵan, qu­nary qalyń qazaqy kórkem­diktegi, ulttyq epopeıany tek qazaq sýretkeri ǵana jarata almaqshy. Dýlat kóke, sizdiń de talaı-talaı týyndylaryńyz – tek qazaq qalamgeri ǵana jazatyn jaýharlar. Sondyqtan da Abaıdan bastap, Maǵjan, Qasym, Ju­meken, Muqaǵalılar da, Ábish, Sherhan, sizder de tolyqqandy tárjimalana almaıtyn shyǵar­syzdar. Qaıran qazaq sóziniń, qazaq qııalynyń, qazaq oıynyń, ult muńynyń eshbir ultqa uq­samas qunar-qupııasy, qaıtalan­bas, kilt taptyrmas kiltıpany da osynda shyǵar. Kim bilsin-aı, kim bilsin.

Qaı-qandaı hıkaıatyńyzdy da oqyrmandaryńyz, synshylar, áde­­­bıet zertteýshileri joǵary ba­ǵalaıdy. Maǵan, sizdiń ini-do­syńyzǵa, nege ekenin qaıdam-aý, qaıdam, «Dermeneńiz» ala­bó­ten unaıdy. «Dermene» deı­tuǵyn ki­tabyńyz shyqqanda shattanǵa­ny­myz áli esimizde. Bir aptada birneshe márte oqyp, jattap ala jazdaǵanymyz jadymyzda. «Qa­ra qarǵanyń mıy qaınaı­tyn shań­­­qaı tús» dep bastalady-aı. Osy «qara qarǵanyń mıy qaı­naıtyn» degen tirkesińiz tu­raqty sóz tirkesine aınalyp kete barǵan.

Buryn da «Dermeneniń dáni» dep bir esse jazǵam. Oqydyńyz ba, oqymadyńyz ba, bilmeımin. «Dermeneni» oıǵa alsam boldy, sizdiń: «Shubar jylannyń baýyryn qaryp, arqasyn jıditetin osyndaı aptapty dalaǵa da bir kezde qys túsedi degende ılanǵyń kelmeıdi», degen sóılemińiz tilge oralady, aǵa. Kádimgińizshe, jum­saq qana jymıyp, mıyǵy­ńyzdan maǵynaly kúlimsirep qoıyp, sál-pál oılanyńqyraǵan keıpińizde qara qarǵanyń mıyn suq saý­saǵyńyzben túrtip kórip, arqasy aptap ystyqtan jıdigen shubar jylannyń qaýdyr qaby­ǵyn tirideı-aq arshyp alyp otyr­ǵandaı elesteısiz.

Sizdiń dermeneńiz – dárilik jýsannyń dúr-dúrııasy, jer jú­zindegi júzdegen túriniń tóresi. Dermeneli dalańyzda Toqsanbaı qartyńyz ben nemeresi Ergeshbaı nápaqa-nesibe termek edi. Terip-aq edi dermeneni. Qartyńyz jal­ǵyz ulynan, nemeresi súıikti áke­sinen qapııada aıyrylyp, qasqa joldan qaıyrylyp qalǵan. Olar­ǵa Omash­­taıyn ospadarsyz tıpti tap keltirdińiz. Ádeıi. Shal men ne­meresin aıamaısyz-aý tipti. Qan­shama qanquıly azap, zorlyq pen zombylyq kórsetkenimen, aılasyn asyryp, alaıaqtyq-aıarlyq ja­saǵanymen, ozbyr Omashyńyz aqyrynda, báribir, Toqsanbaı qar­­tyńyzdyń rýh myqtyly­ǵy­nan, tabıǵı tazalyǵynan jeńilis tabady. Dermeneńiz tek tústi­gi­ńizdiń belgili bir atyraptary men al­qaptarynda ǵana ósedi. «Der­me­nedeıin» dúnıeńizdi Dýla­ty­ńyz­daıyn, meniń aǵa-dosym­da­ıyn qazaq sýretkeri, qazaq qalam­geri ǵana jaza alady. Dep qaıta­laı­tynymyz beker emes. Emes-emes.

Meıli «jylanyńyzdyń arqa­syn jıditer» jazyńyz bolsyn, meıli dermene jýsanyńyz qo­ńyrqaılana, munarta muńdanyp, jelge terbeler kúz bolsyn, meıli dándi basyn qyltıtyp, qardan qaraýyta qaraıtyn qys bolsyn, meıli bar-barsha ósimdikterińiz áleminen ádemilene árlener (dermeneńiz) kóktem bolsyn, sol sizdiń dalańyzben ketip bara jatyp, «Dermene» degen ǵajaıyp hıkaıatyńyzdyń keıipkerlerin kóz aldymyzǵa keltiremiz, Dýlat kóke. Moınymyzdy álsin-álsin sozyp, «beti omyrylyp ishke túserdeı ıegi kemseńdegen» Toq­sanbaı qartty, esek arbany kó­pirden entige ótkizip jatqan Ergeshbaıdy, oman aryqta osqy­rynǵan ojar Omashty kórip qa­latyndaı qaıta-qaıta qara­ǵysh­taımyz.

Jeti jyldaı Jazýshylar oda­ǵynyń Shymkent oblysaralyq bólimshesinde shyǵarmashylyq shyraqshysy boldyq qoı, kóke. Talaı da talaı aqyn-jazý­shy­lardyń janyna erip, Ońtús­tigińizdi aralattyq. О́zińizben de birge saparlas boldyq. Áldeneshe márte. Siz shyǵarmashylyq ja­ǵynan ǵana emes, aǵaıyndyq aınalańyz, týystyq tóńiregińiz, qalamgerlikten tys dos-jaran, jora-joldastaryńyz jaǵynan da baqyttysyz ǵoı, Dýlat aǵa.

Ańqyldap kelip, Arysqa baratynsyz. Saıramyńyzǵa soǵa­tynsyz. Montaıtasta qona jatatyn ek. Kelesińizdiń belesterinde júretinbiz. Jer jánnaty Je­ti­saıdyń kanaldaryna shomylatynbyz. Tú-ý Túlkibastyń Aqsý-Jabaǵylysy men Taýpisteli aýylyna deıin jetkenbiz. Ásirese, Montaıtas mańaıyndaǵy aqpeıil aǵalaryńyz qandaı-dy?! Mon­taıdyń qııasyndaǵy qara sha­ńyraqtarda turatyn týǵan aǵańyz Nábıáliniń nysaı-nıeti, meıir­bandyǵy qandaı-dy?! Basqa da baýyrlaryńyzdyń, meıirban ápkelerińiz ben qaryndasta­ry­ń­yzdyń, izetti inilerińizdiń, jandary jyly, yqylastary ystyq jeńgelerińizdiń júzderi aptapqa qaqtalǵany, beınet shekkeni biline tura tańǵajaıyp tabıǵı túr-turpattary tańǵaldyratyn. Qaıyrymdylyqtary, qalbalaq­taı qarsy alyp, saǵynysa qa­ý­yshatyndaryna qaıran qalatyn­byz. Qandaı baqyttysyz, kóke. Deıtinbiz. Bir ǵajaby, sondaı meıirimdilikterine, qaıyrym­dy­lyqtaryna, túsinik-túısikteriniń taza-tabıǵılyǵyna qosa, bári de oqıtyndar ǵoı! Kitap oqıt­yn­dary, oqyǵandaryn toqıtyn­dary, «tóbeleriniń tesikteri», sanalarynyń sáýe-sáýleleri se­zilip turatyn. Qazirge deıin, búginge deıin solaı sııaqty, aǵa. Birazyraq buryn Shymkent sha­haryndaǵy bir toıda birtalaı baýyrlaryńyzdy jolyqtyrdyq. Arqa-jarqa amandasyp, eki birdeı kókeńiz ben jeńgelerińiz birqansha jyl ótkenine qara­mas­tan, qushaqtap, betimizden súıip jatyr. Myna zamanda, shynaıy yqylasqa shóldep júrgende, bir jasap qalady ekensiz. Kózińizge jas keledi eken, kóke…

Jaqynda Júsipbek Qorǵas­bek­­teıin daryndy qalamger ba­ýyryńyz bas redaktorlyq jasaıtyn jýrnaldan sizdiń «Aq jelken» men «Ulannyń» jas til­shilerimen syrlasqan suhbaty­ń­yz­­dy oqyp, qatty qýandyq, Dúke. О́zińiz bilesiz, qaı óńirdiń qa­lamgerlerinde de ýaıym az emes. Sol kóp ýaıymdardyń bel ortasynda bolashaqtyń, onyń ishinde, árıne, ádebıettiń kele­shegi, ke­nerkógi kólkip turady. Osy tur­ǵydan qaraǵanda, ózi­ńizdiń óskin-óndir jaýqazyn­dar­men júzdesip, júrekjardy jan sózińizdi aıtyp, balǵyn quraq­tarǵa sabaq bolar­lyqtaı dáris bergenińiz kim-kimge de ónege, aǵa.

«Myna bastamalaryń bulaq­tyń kózin ashqandaı eken. «Aq jelken» men «Ulannyń» jas tilshileri talapty, talantty balalar dep uǵamyn. Mysaly, «Aq jelkendik» Meıirjan Jylqybaı – ózim tap­qan talant. Toǵyzynshy synypta «Aq jelkenge» ózim alǵash hıkaıatyn usynǵam. Qazir týǵan balamdaı bolyp ketti. О́ner akademııasynda sabaq bere­min. Birde Me­ıirjannyń jazǵa­nyn stýdent­te­rime: «Mine, osylaı jazý kerek» dep, jartysyna deıin oqyp berdim de, «qalǵanyn kóbeıtip, ózderiń oqyp alyń­dar» dedim. Stýdentter sońyna deıin sol sátte oqyp berýimdi ótindi. Meıirjan balam­nyń jaz­ǵandary mýltfılmge suranyp turǵan dúnıe», – depsiz.

Taǵy bir tusta: «Jaqynda Tólen Ábdiktiń «Parasat maıdanyn», «Ǵumyr men tuǵyryn» qaı­talap oqyp rıza boldym. Keıipkerleri bıik. Mine, qazirgi jazýshylar osylaı jazsa deımin. Balalar, senderge Tólenniń osy atalǵan shyǵarmalaryn oqyp shyǵýǵa keńes berer edim. Barlyq nárseni Eýropamen salystyramyz ǵoı, eýropalyq deńgeıdegi poezııa, proza, teatr dep. Tólenniń jazǵandary eýropalyq deńgeıden asyp túspese, kem emes eken. Men muny Eýropa ádebıetimen jete tanys bolǵan soń, osylaı dep kesip aıtyp otyrmyn», – depsiz. Jas óskinge, jas tilshilerge sabaq deýimizdegi gáp te osyndaı-osyndaı ordaly oılaryńyzdan. Biz de oblys ortalyǵyndaǵy «Oqyrmandar otaýy» klýbynda siz ataǵandaıyn aıshyqty shyǵarmalardy alǵa tartyp, talqylap júrmiz, aǵa.

Perelman degen ataqty matematıkti mysalǵa keltiripsiz. Jer-Anaǵa tónip turǵan qaýipti qaýzapsyz. «Jazýshynyń leksıkonynda «bilmeımin» degen sóz bolmaıdy» depsiz. «Qazir ne kóp, kitap kóp. HHI ǵasyrdyń 12-shi jylyndamyz. Biraq jazýymyz áli Spandııar Kóbeev pen Sábıt Muqanovtyń aralyǵynda. Baıaǵy aýyl, baıaǵy ósip-jetilmegen orta deńgeıdegi adamdar, úlken poezııa­dan góri aıtysty jaqsy kóretin halyq… Mine, keıipkerlerdiń sıqy osy, óspegen», – deısiz já­ne bir jerde. Aı, aınalaıyn aǵataıym-aı, tym ashy aıtasyz-aý keı­de. Árıne, siz osylaı oıtol­ǵaq oıatpasańyz, kim oıatar…

Al, endi myna «Isabekov ále­mi» teatr festıvali alash sana­synyń sapasyna dúr sáýle darytary sózsiz. Dramadaǵy dara da­rynyńyzdyń dúnıejúzilik deń­geıine dálel. Sonaý Sankt-Pe­terbýrgte pesańyz qoıylsa, Bolgarııa men Koreıada kórsetilip jatsa, tipti tústiktegi Túrkııa men ırek órnekti Izraıl ısharaly-ıronııaly ıirimderińizge ta­ń­yrqap, tragızmge toly týyn­dylaryńyzdy surap, tezirek tap­syrýyńyzdy ótinip otyrsa, odan artyq nendeı moıyndaý kerek?! Tragızm degennen shyǵady-aý, osydan júz jyldaı ýaqyt buryn amerıkandyq bilimpaz qalamger, dramatýrg ári teatr synshysy Iýdjın O, Nıl degen kisi bylaı depti: «Dlıa menıa tolko tragıches­koe obladaet toı znachımoı krasotoı, kotoraıa ı est pravda. Tragıcheskoe sostavlıaet smysl jıznı ı nadejdy. Samoe blagorodnoe vsegda bylo samym tragıchnym. V nastoıasheı tragedıı – ıa ýbejden – bolshe schastıa, chem vo vseh pesah so schastlıvoı razvıazkoı, vmeste vzıatyh…»

Kórdińiz be, Iýdjın O, Nı­lińizdiń oıtolǵaǵy bizdiń Álııa­daıyn jaýharymyzdyń jazǵan­darymen úılesedi emes pe?! Álııa Bópejanovanyń álemdik deń­geıine tántiligimiz osyndaı-osyn­­daılarynan ǵoı, aǵa.

«Isabekov álemi» teatr fes­tıvali ádemi ótsin, kóke. Jetpiske de jetip qaldyńyz. Alaıda, aı­ma­ǵyńyzdaǵy aınalaıyn qyz-kelin­shekter ań-tań. Qalyń oqyr­man­daryńyz qaıran. Senbeıdi. «Sú­ıikti jazýshymyz, dara drama­týrgimiz áli jap-jas sııaq­ty ǵoı, týý týraly kýáliginiń túpnus­qasyn kórý kerek», – dese­di. Láıim, jas jigitteıin jiptik bop, tip-tik bop júre berińizshi, Dúke.

Osymen «esemes» emes hatymdy aıaqtaıyn. Esińizde me, 1995 jyly Taýpisteli aýylynda Sherhan Murtaza, Nasyr Fazyl, Qaldarbek, Mekemtas, Ahat aǵa­larymyz, ózińiz, Saýytbek inińiz, taǵy basqa talaı kisiler Kók­bulaqtyń boıyndaǵy tepseń tekshede bolashaq baýdyń negizin qalap, kóshet otyrǵyzyp edińiz­der ǵoı. Ákimqaralar úıdiń ornyn belgilep, kúrek boıy qazyp, tas tizgen. Myna baýyryńyzǵa bir-eki jylda úı salyp beremiz dep ýaǵdalasqan. Oryndalmady. Ýádeleri. Nasyr-aka Fazyl aǵa­myz: «Ákimderińiz úı salyp berse, bitirgen kúni bir ózbektiń qy­zyn inime uzatamyn», – degenin de estigen edińizder. Táshkenge bar­ǵan saıyn suraıdy. Úı-jaıdy. Sol kisiden uıat boldy. Bıyl sizdiń atyńyzdy arnap qoıǵan ulymyz Dýlat bastap, qalǵan­dary qostap, tyrbanýǵa kiristi. Kúzgi jaýynǵa uryn­dyrmaı, shatyryn jaýyp úlger­di-aý, áıteýir. Hatymnyń basynda keıbir keremet inilerińiz sekildi kúıli-jaı­ly kúte almaıty­nymyzǵa kúrsi­niń­kirep, kirtıińki­rep qalatyny­myzdy jasyrmaı-aq jaıyp saldym ǵoı. Alla jazsa, birer jazda Taýpistelidegi shaǵyn ǵana shańy­raqtyń qury­lysy da aıaqtalar. Sol shańy­raqta emin-erkin, emen-jarqyn kútermiz ózderińizdi, kóke.

Aman bolyńyz, aýyrmańyz, aǵa-dosym meniń!

Marhabat BAIǴUT.