Senbi, 19 mamyr 2012 7:45
Shilik – qalyń qyrtysty taǵdyry bar qazaqtyń kıeli aýyldarynyń biri. Shymkentten babtardyń baby Arystanbabqa ótetin jurt joldyń eki shetinde maıda shilikterden shegendelgen qorshaýy bar aýyl tusynan ótip bara jatyp, shyǵa beristegi eńseli mektep pen kúmbezi kún kózimen oınaǵan meshitke bir qaraılamaı óte almaıdy. Jeri sortań tartyp jatqan óńirdiń zamanynda qazaqtyń órkendegen aýyldarynyń biri bolǵandyǵyn bajaılaı bermes. Irannyń baǵyndaı baý-baqshasy, eginshiligi, maldy, qorly aýyl bolǵanyn kónekóz qarııalar aıtqanda ǵana “oı, páli” dep qasyn kerer. Sortań dalaǵa qarap kóńili qolańtaqsyp qulazyr.
Senbi, 19 mamyr 2012 7:45
Shilik – qalyń qyrtysty taǵdyry bar qazaqtyń kıeli aýyldarynyń biri. Shymkentten babtardyń baby Arystanbabqa ótetin jurt joldyń eki shetinde maıda shilikterden shegendelgen qorshaýy bar aýyl tusynan ótip bara jatyp, shyǵa beristegi eńseli mektep pen kúmbezi kún kózimen oınaǵan meshitke bir qaraılamaı óte almaıdy. Jeri sortań tartyp jatqan óńirdiń zamanynda qazaqtyń órkendegen aýyldarynyń biri bolǵandyǵyn bajaılaı bermes. Irannyń baǵyndaı baý-baqshasy, eginshiligi, maldy, qorly aýyl bolǵanyn kónekóz qarııalar aıtqanda ǵana “oı, páli” dep qasyn kerer. Sortań dalaǵa qarap kóńili qolańtaqsyp qulazyr.
Qalaı dese de, Shilik qazaqtyń tarıhynda ózindik orny bar tarıhı aýyl ekendigi belgili. Árige barmaǵanda, Turǵanbaıdaı datqanyń ózine qaraǵan aǵaıynyn eshkimge kóz túrtki etpeımin dep otyryqshylyqqa baýlyǵan ata mekeni. Bógen ózenin baılap, aryq qazdyryp, jazyqqa sý shyǵarǵan, egin ekken, mal baqqan, bazar ustaǵan qut mekeni.
Atadan jaqsy ul týsa,
Eldiń qamyn jeıdi.
Atadan jaman ul týsa,
Eldiń malyn jeıdi.
Eldiń qamyn jegen Turǵanbaı datqa jurtym ımandy bolsyn, jaratqanyn tanysyn, adal ómir súrsin dep meshit te saldyrǵan.
Turǵanbaı datqanyń nemeresi, alty alashqa dańqy ketken seri, balýan, ánshi Imanjúsiptiń el jutqa urynǵan asharshylyqta Shilikten kerýen shyǵaryp, Arqadan astyq aldyryp, kire tartqandyǵy da úlken kisilik, jas urpaqqa ǵıbrat.
Qazaqtyń talaı zańǵar azamattaryna qut meken bolǵan Shilik aýyly, onyń ómirbaıany órilgen tarıhynyń shetin tarqata bastasań saf altyndaı qazynaǵa kezigeriń haq.
Shilikte ata-baba ósıetin jalǵaǵan taǵy bir jaısań azamat – Seıitjan Qurtaev ekendigin kózi kórgender ańyzdaı etip aıtady.
Ataqty Meńlibaı qajynyń urpaǵy Sekeń, Seıitjan aǵa 1939 jyly Tashkenttegi Orta Azııa ýnıversıtetiniń fızıka-matematıka fakýltetin támamdaǵannan keıin bilimdi jastyń aldynda Almatydaı shahardyń joly ashylyp turǵan. Bilimdi qazaq jastaryna memlekettiń sýsap turǵan shaǵy. Jas túlek aldynda úlken dańǵyl jol jatqan. Áke kesimi toqtatty.
“Aınalaıyn-aı, basqa uldarym bolsa aldyńnan jarylqasyn der edim, sen jalǵyzymsyń ǵoı” degen. Munysy kári áke-shesheni aýylǵa tastap ushpaqqa jetpeı-aq qoı degeni ǵoı.
Esti azamat túsingen. Aýyldaǵy mektepke muǵalim bolyp ornalasty. Tal shybyqtaı maıysyp ósip kele jatqan jas óskinniń daraq bolyp tamyr tartýyna boıyndaǵy bar bilimin jumsady. El basyna kún týǵanda qan maıdanǵa attandy. Soǵystan jaraly bolyp elge oralyp, ustazdyq qyzmetin jalǵastyrdy. Áke-sheshesin álpeshtep kútip, batasyn aldy. Hadısha ana ekeýiniń otbasynan bes ul, alty qyz ósti. Ata-ana baqyty degen osy shyǵar.
1960 jyldary qys qatty bolyp, Bógen ózenin muz býǵanda kóktemde qarǵyn sý júrip Shilikti sý alady. Sonda jańa mektep qurylysy qolǵa alynǵanda maıdanger-ustaz Seıitjan qatty qaırat kórsetipti.
Qazaq “áke kórgen oq jonar” deıdi. Jaýyngershilik yńǵaıynda aıtylǵanymen, kórgendi ata-ana tárbıesin kórip ósken ul men qyz arman-maqsatyńa jetkizedi degen paıymdaýdan týǵan oı ǵoı.
Seıitjan aǵa men Hadısha ana tárbıelegen balalar el-jurt qyzyǵyp qaraıtyndaı ónegeli bolyp ósti.
Seıitjan aǵa qazaqtyń aıtýly aqyndarynyń biri Aıtbaı molda Belgibaevpen týǵan baja. Otyrarǵa kelgende sol kezdegi stýdent, búgingi akademık О́mirzaq Aıtbaevty úıirsektep, oqýy, toqýy jaıynda surastyrady eken. “Keıin ańǵaryp baıqasam, áke kókireginde “meniń de balalarym stýdent atanatyn kún qashan týar eken” degen arman jatady eken ǵoı” dep eske alady О́mekeń.
Sol Kerimjan, sol Serikjan, sol Álimjan stýdent atanyp, bir-bir joǵary oqý ornyn támamdap qana qoımaı, bilimniń bıik belesterin baǵyndyrdy. Úsheýi de tehnıka ǵylymdarynyń doktory. Alyp seriktestik, kompanııa, ordaly oqý orny, aýdan men qala basqaryp, abyroı bıigin tómendetpeı júrgen de osylar. Olar týraly, basqa balalary jaıly áńgime bólek.
Al, kásipkerlikke boı urǵan Serikjan Seıitjanovtyń eldi ındýstrııalandyrý baǵdarlamalaryna Elbasymyzdyń ózi qoldaý kórsetip, aq tileý aıtyp júretindigi eldiń kóz aldynda.
Sol Serikjan aǵa Shilikte óz qarjysyna týǵan eline kómegim bolsyn dep atty kisi túsip qaraıtyndaı mektep saldy. Mektep salǵan jalǵyz Seıitjanov emes qoı dersiz, kelisermiz. Biraq… Seıitjan Qurtaev atyndaǵy orta mekteptiń ishki aýlasyna kirgen jannyń júregin baýraıtyndaı eskertkish asqaqtap turady.
Sol kezdegi zaman úlgisimen ıininde kıtel, saptama etik kıgen qoıý qasty, búrkit qabaq, susty júzdi maıdanger muǵalimge ornatylǵan eskertkish janyndaı jaqsy kóretin ákege ǵana emes, barlyq ustazdar qaýymyna, onyń ishinde alǵashqy muǵalimderge ornatylǵan eskertkishterdiń jıyntyq obrazyndaı kóńil baýraıdy.
Bıyl kóktemde qazaqtyń tarıhqa baı, kóne aýyldarynyń biri Shilikte jurt aıta júrerlikteı toı ótti. Asqar taý áke men aıaly alaqan ana qurmeti úshin. Seıitjan áke búginde tiri bolǵanda 100 jasqa tolar eken. Al, Ońtústiktiń el ardaqtaıtyn analarynyń qataryna jetken Hadısha shesheı 90 jasqa tolǵan.
Adam qudaıdan bala tilegende sanaly, aǵaıynǵa ǵana emes, elge paıdasy tıetin urpaq ber deıdi. Sondaı urpaǵymen myń jasaıdy.
Búginde jurt Seıitjanovtar áýletin ata-ana armanyn oryndaǵan, qazaqsha qaıyryp aıtqanda, ushpaqqa jetkizgen áýlet dep ataıdy.
Uly toı 100-ge tolǵan ákege, 90-dy eńsergen anaǵa arnaldy. Ulaǵatty ustaz, 11 ul-qyzǵa áke, tamyryn tereńge jibergen alyp báıterek Seıitjan ata qabirinde bir aýnap túsken shyǵar, al qosaǵynyń kóre almaı ketken qyzyǵyn kórip, shóbereleriniń qolynan maı jalap júrgen Hadısha sheshe batasyn berip, jurttyń alqaýynda júrdi.
Eski Shiliktegi Seıitjan Qurtaev atyndaǵy mekteptiń akt zalynda qazaqtyń tańdaýly aqyndary jıylǵan aıtýly aıtys ótti.
Al, eski Shiliktiń qyr jaǵyndaǵy tepseńde myń qaraly kókparshy qatysqan kókpar ótti.
Salym salǵandar onshaqty jeńil kólikti boldy. Aqshalaı báıgeler tigildi.
Qazaqtyń Muhtar Shahanovtaı jaqsy-jaısańdary bas qosqan toı dańǵazanyń, áke atyn buldap ataq shyǵarýdyń emes, ónegeniń toıy boldy. Biz bul toıdan tárbıeli ul-qyzdyń ózderin ómirge ákelgen, bıikke kótergen ata-anasyna degen qurmetin kórdik, ystyq mahabbatyn júrekpen sezindik.
Seıitjan atanyń urpaqtary ata-babany qasterleýdiń úlgisin osylaı kórsetip jatyr.
Baqtııar TAIJAN,
“Egemen Qazaqstan”.
Ońtústik Qazaqstan oblysy.