Tarıhty túgendeýdiń taǵylymy

Senbi, 13 qazan 2012 7:06

Shalqar aýdanynyń qurylǵanyna seksen jyl tolý merekesine qatysý úshin respýb­lıkamyzdyń túkpir-túkpirinen týǵan mekenge at basyn týralaǵan perzentter, qadirli qonaqtar toıly ortada toǵysty. Sóıtip, shejireli óńirdiń ótkeni men búgini, belesti kezeńderi arnaly áńgime arqaýyna aınaldy, tarıh qaıta bir túgendelip, alǵy kúnniń atqarylar isteri de arnasyn taýyp jatty.

Senbi, 13 qazan 2012 7:06

Shalqar aýdanynyń qurylǵanyna seksen jyl tolý merekesine qatysý úshin respýb­lıkamyzdyń túkpir-túkpirinen týǵan mekenge at basyn týralaǵan perzentter, qadirli qonaqtar toıly ortada toǵysty. Sóıtip, shejireli óńirdiń ótkeni men búgini, belesti kezeńderi arnaly áńgime arqaýyna aınaldy, tarıh qaıta bir túgendelip, alǵy kúnniń atqarylar isteri de arnasyn taýyp jatty.

Aýdandyq Mádenıet úıindegi mereke sal­tanatynda aýdan ákimi Rahat Sydyqov jan-jaqtan jıylǵan qonaqtarǵa jyly sózin aıtyp, keshe men búginniń baılanysyn sabaq­tastyryp, júrip ótken jol­darǵa sholý jasady. Arnaıy da­ıyndal­ǵan telekórinis kór­kem­dik jelimen kóp kezeńder syryn ashty. Oblys ákimi Arhımed Muhambetovtiń arnaıy quttyq­taýyn jetkizgen oblys áki­miniń orynbasary Marat Taǵymov zaman aǵymyna saı tirshilik keship jatqan sheji­reli óńirdiń erteńi de eleýli ózgeristerge toly bola­tyn­dyǵyna senim bildirdi. Ol bul izgi oıyn el turǵyndarynyń birqatar áleý­met­tik ıgilik­terdi kórip otyrǵan­dyǵymen, máselen, qazir­diń ózinde kóptegen jerlerde «kógildir otyn» paıdalaný múm­kin­digi týǵan­dyǵymen sabaq­tastyrdy. Sondaı-aq, aldaǵy ýaqytta tartylatyn jańa temir jol jelisi, basqa da jańa óndiris oryndarynyń ashylýy kóp­teg­en ózekti problemalardy sheshýge múmkindik beretinin jetkizdi. Kórshiles Qyzylorda oblysy Aral aýdanynyń ákimi Náji­med­dın Musabaev irgesi bólinbegen, tarıhy tamyrlas eki óńirdiń talaı kezeńderdi birge ótkerip kele jatqanyn tilge tıek etti. Astana, Almaty qalalarynda jaýapty qyzmetterde júr­gen shalqarlyq azamattar ózderiniń osy óńir perzentteri ekenin maqtan tutatynyn aıtyp, kópshi­likti merekemen quttyqtady.Saltanatty merekede jýrnalıst Berdi­baı Kemaldyń ssenarııi boıynsha rejısser Eltaı Kemal sahnalaǵan «Batyrlar rýhy» atty qoıylymdy Tahaýı Ahtanov atyndaǵy drama teatry akterlary kópshilik nazaryna usyndy.Bul óńir seksen jyldyq tarıhtyń ke­she­gi bir bólshegi bolyp tabylatyn keńestik kezeńniń órleý jyldarynda arzan et pen júnniń fabrıkasy atanǵany da jınal­ǵandar jadynda jańǵyrdy.– Shalqar ýezd atanǵan 1927 jyldary bul aýmaqta 42 myńdaı jylqy, osyndaı mólsherde túıe, 56596 sıyr, 153081 qoı, tipti 47609 eshki bolǵan. Munyń ózi óńirdiń malǵa jaıly bolǵandyǵyn kórsetedi. 1938 jyly aýdanda 50 kolhoz uıymdastyry­la­dy, – deıdi óńirdiń kenen qarttarynyń biri Qalmaqan Tóleýov.1964 jyly aýdanda kolhozdar birikti­ri­lip, on keńshar quryldy. Keıin onyń ekeýi jabylyp, segizi 1995 jylǵa deıin, ıaǵnı jekeshelendirý kezeńine deıin jetti. Sol bir tustarda basqa mal basyn qospaǵanda qoı sany óńirde 370 myńǵa jetti. Memleketke jyl saıyn 9,0 myń tonna et, 750 tonna jún, 1,0 myń tonna sút tapsyryldy. «Toǵyz», «Sarybulaq», «Aıshýaq» keńshar­lary odaqtyq, respýb­lıkalyq jarystardyń jeńimpazy atandy. «Toǵyzdy» shırek ǵa­syrǵa jýyq basqarǵan Naǵym Qobylandın Sosıa­lıstik Eńbek Eri atandy. Qazir aýdandaǵy 474 sharýa qojalyqtary, bir jaýap­kershiligi shekteýli seriktestik jáne bir óndiristik kooperatıv negizinen mal sharýashylyǵymen shuǵyldanady.Saltanatty mereke aıasynda aýdandyq «Shalqar» gazetiniń de seksen jyldyǵy ádemi atalyp ótti. О́ńir tynysynyń she­jiresi ispetti bul basylymnyń bedeli qaı kezde de bıikten túsip kórgen emes. Gazettiń alǵashqy shyǵarýshysy ári redaktory bolǵan Ábıdolla Bıekenov keıin respýblıka Joǵarǵy Sotynyń tóraǵasy boldy. Ne-bári otyz bes jasynda ómirden ótken tul­ǵanyń uly, Qa­zaqstan Respýblıkasy Pre­zıdenti ja­nyndaǵy Memlekettik basqarý akade­mııasynyń kafedra meńgerýshisi, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor Marat Bıekenovtiń kelip, ıgi tilek bildirýi urpaqtar sabaqtastyǵyn sez­dirgendeı. «Sosıalızm týynan» bastaý alyp, «Kommýnızm tańy» arqyly búgingi «Shalqar» dárejesine jetken basylymda Tileýjan Shoıǵarınniń shákirtteri, bir shoǵyr jýrnalıster eńbek etti. Aýdan ákimi Rahat Sydyqov alqaly jıynda «Shalqar» gazetiniń redaktory Qy­dyr­áli Álınge arnaıy quttyqtaý tapsyryp, syı-sııapat jasady. «Shamshyraq-Aq­tó­be» JShS dırektory Meıirhan Aqdáý­let­uly ózderi qamqorlyq aıasynda ustap otyr­ǵan gazet ujymyna «Nıva» avto­kóligin bó­lip, qyzmetkerlerge aqshalaı syılyq berdi.Osy toı tórinde belgili satırık Úmbet­baı Ýaıdınniń bolýy da saltanat sánin arttyra tústi. Eńbek jolyn balań kezinde osy gazetten bastaǵan qazaqtyń belgili qalam­gerine el atynan astyna at mingizilip, ústine shapan jabyldy.Aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń jıyrma bes jyldyq belesi de erekshe ataldy. 1987 jyldyń qarasha aıynda esigin ashqan bul mádenı orynda alǵashqy ýaqytta 500-deı ǵana eksponat bolsa, qazir onyń sany segiz myńnan asyp otyr. Murajaı 2007 jyly kúrdeli jóndeýden ótkizilip, mundaǵy jádigerler jeti bólimge jınaqtalypty. 2009 jyly oblys boıynsha «Úzdik mýzeı» ataǵyn alǵan bul murajaıda Eset Kóti­bar­ulynyń myltyǵy, Ázbergen batyrdyń naı­za­synyń ushy, Qaraǵul batyrdyń qylyshy, Totan baıdyń qazany, basqa da qolǵa túse bermeıtin, sırek qundy­lyq­tar kelýshilerge tarıhtan syr shertedi. Endi ǵana qurylysy qolǵa alynǵan «Shalqar – Beıneý» temir­ jol jelisiniń ashylý saltanatynda berilgen kilt – murajaıdyń keıingi eksponaty.Qala syrtyndaǵy ıppodrom mańy tús aýa bastalǵan dýman ortalyǵyna aınaldy. Ulttyq oıyndar, qyz qýý, teńge alý, aýda­ryspaq, alaman báıge birinen soń biri jalǵasyp jatty. Alaman báıgede bozoılyq Álim Darhannyń aty máre syzyǵyn birinshi qıyp, bas báıge – jeńil avtokólikti oljalady. Ekinshi, úshinshi oryndardy temirlik О́tegen, Eset Myrzaǵalıevtar bólisti. Túıe balýan báıgesinde Azamat Turymbetov jeńis tuǵyryna kóterildi. Qalǵan salmaq dárejelerinde Ańsaǵan Amanjolov, Qaınar Qajymuqanov qarsylastaryna des bermedi.Al aqyndar aıtysynda shalqarlyq Aıan Seıitov pen Qaınar Alakózov sóz saıysynda qatar shaýyp, bas júldeni qaq bólisti. Esen­tú­gel Ázıev pen Juldyz Qojabekova ekinshi jáne úshinshi oryndardy ıelendi. Klassı­ka­lyq kúrestiń ardageri Amanǵalı Tólebaevqa jas urpaqty jattyqtyryp júr­gen jemisti eń­begi úshin qurmet kórsetilse, grek-rım kúre­si­nen iri jarystardan jeńis ákele bastaǵan jas talapker Meırambek Nádirbaevqa «temir tul­par» men arǵymaq qatar syılandy. Toı­­dyń sáni osyndaı qurmettermen jalǵasa tústi.Nurmuhanbet DIIаROV, jýrnalıst,Satybaldy SÁÝIRBAI,«Egemen Qazaqstan».Aqtóbe oblysy,Shalqar aýdany.