Kóleńke túspeıtin, kóleńke baspaıtyn keńistik bar ma, sirá? Kóleńkeniń túr-túsin, beıimdelgish sıqyryn da túgese almaıtyndaımyz. Keıde óz kóleńkeńnen de shoshyp ketetiniń esińnen shyqpas. Qyr sońyńnan qalmaı, quddy, ózińniń elesińdeı bop, janyń men tánińe jabysyp alyp, janamalap jybyrlaı jymysqylanyp, basqan izińdi ańdıtynyn qaıtersiń? Shirkinniń sulbasy susty! Osy saǵymdaı sýsymaly kóleńkeniń kitap oqyp elite túsken oqyrmannyń oıyna kirip alyp, úreıin túrtip oıatatyn shaıtandaı shataǵyna qaı júıke juqarmas?
Kóleńke túspeıtin, kóleńke baspaıtyn keńistik bar ma, sirá? Kóleńkeniń túr-túsin, beıimdelgish sıqyryn da túgese almaıtyndaımyz. Keıde óz kóleńkeńnen de shoshyp ketetiniń esińnen shyqpas. Qyr sońyńnan qalmaı, quddy, ózińniń elesińdeı bop, janyń men tánińe jabysyp alyp, janamalap jybyrlaı jymysqylanyp, basqan izińdi ańdıtynyn qaıtersiń? Shirkinniń sulbasy susty! Osy saǵymdaı sýsymaly kóleńkeniń kitap oqyp elite túsken oqyrmannyń oıyna kirip alyp, úreıin túrtip oıatatyn shaıtandaı shataǵyna qaı júıke juqarmas? Jemsaýyna jyljytyp, jutyp jiberetindeı. Aq pen qara tárizdi kóleńkeniń de kúngeıi men kúńgirtti jaǵy almasyp jatatyn tylsymy joq pa eken, osy?! Álde, kóleńke uǵymy óńkeı salbyrańqy qarańǵylyqtan tura ma? Pendeniń qara quzǵyn qaraqshysy hám kórbilteniń kúıelesh ysy shyǵar? Qaıtkende de kóleńkege yqylas túspeı qoıdy-aý. Júrekti qansha jylytyp, jibitkiń kelse de kóleńkeden sýyq yzǵar shashyp turady. Ásirese, oı-sanańdy búrkemelegen kóleńkeden tóbe quıqań shymyrlap ketedi.
Sonymen ádebıettiń de kóleńkesi saltanat quryp tur eken-aý! Batys prozasynda kóleńkemen shaıqastyń ne bir shytyrman sıýjetti shyǵarmalary bar ekenin qaıda jasyrarsyń. Kóleńke de tirshilik ıesi sekildi… Áldebir nysansyz onyń saltanat qurýy ekitalaı eken. Iаǵnı, sebepsiz saldar bolmaıdy.
«Kóleńkeler patshalyǵy» – belgili jazýshy Turysbek Sáýketaıdyń hıkaıattar men áńgimeler jınaǵy. Oqyrmandaryn tapqan oraıly dúnıe. Oıly perne, syrshyl saǵaq. Dir etkizer sezimge baı. Qorqynyshy men úreıi qolamtasynda múlde óship bolmaǵany taǵy seziledi. Oqyp otyryp keıipker taǵdyrymen tamyrlasyp ketesiń, órmekshideı órip júrgen kóleńkelerdi baıqap, myna ómirge kelgenińe ókinesiń. Nemese kitapty oqı, toqı otyryp kóleńkeler kemesimen júzip júrgendeı oıǵa kenelesiń. Kóleńkeler patshalyǵyndaǵy kómeski izderden syr túıip, syralǵy bola bastaǵanyńdy ańǵarmaı da qalasyń. Sebebi myna ómirińniń júzin japqan kóleńkelerdi bir demmen úrlep, arshyǵan jumyrtqadaı appaq ete qoıý múmkin bolmasa da kúngeıge jonyńdy jylytyp, álsiregen álińdi jınap, kómeskilengen perdeni ysyryp tastaýǵa talpynatynyń zańdy shyǵar. Sóıtip, keıipkerińmen jaqtasyp, kóleńkelermen shaıqasyp, ónetin de, ónbeıtin de iske shatylyp kete barasyń. Báribir kóleńkesiz ómir súrýge bolmaıdy eken… Kóleńkesiz dúnıe ǵapyl eken. Kóleńkesiz ǵumyrdan qashý úshin ǵaıyp bolǵanyń abzal. Qasiretti kóleńkeniń aıyqpas lańy da. Bul fánı qymbat. Sosyn da kóleńkeńdi amalsyz súıretip-aq júre turǵyń keledi…
Atalmysh kitapqa «Quzǵyn toıǵan qys», «Muń perdelegen tereze», «Besinshi «B»-daǵy Bethoven», «Kóne sýret» hıkaıattary men «Kók avtobýstaǵy kishkentaı jolaýshy», «Qańtardaǵy jylymyq» áńgimeleri kiripti. Bulardyń deninde qazaq eliniń sońǵy jarty ǵasyrdaǵy basynan ótkergen qıly zaman, qıyn kezeńderi sýretteledi. 1930-jyldardaǵy asharshylyq, stalındik qýǵyn-súrgin, atom bombasynyń zardaptary, t.b. kókeıkesti taqyryptar shyǵarmalardyń qyzyl tinindeı bop túziledi. Jazýshy sonymen birge zamandas beınesin somdaýda qaıǵy men qýanysh, arman men úmit jelilerin ajyramas uǵymmen úndestire baıandap, kóleńkeli ómirdiń shattyqty, sáýleli tustaryn mán-mazmunmen daralaı bilgen. Qandaı bir utylysty da utysty, qapylysty da urymtal detaldardy kúngeıli, kóleńkeli biregeı súzgilerden synapsha suryptap ótkizip, sapalastyra alýymen alýan qyrly sheberlik tanytady. Qos parallel – toǵysharlyq pen darqandyq, qysastyq pen keńdik, zulymdyq pen meıirimdilik, aıarlyq pen adamgershilik, topastyq pen elgezektik, t.b. qaptaldas qarǵybaýly tańbalardyń ıtjyǵysyn kórkemdik tezine sala otyryp, til sıqyrymen bederleıdi. Bir jeńilis, bir jeńis. Tazaryp, tańǵajaıyp túrlenip qapysyn taptym-aý degende, átteń, kóleńkeli sulbalarǵa jan bitip, ıreleńdeı bastaıdy… Jazýshy da jan ıiriminiń qaqtyǵysyna qapysyz túsip ketip, sózben parshalanyp, julmalanyp, júdá, jaýyngerlik áddimen, aıla-tásilmen jerden qıralańdap, ıtinip tura bergende, ýaı, netken ajyramas timiski «keskin» edi, kóleńke de baýyryna keptelip, kenet kúsh jıyp, óziniń súıeýshisine aınalyp, bar bolmysyn ıkemdep, ıektep ala qoıǵanyn qaıtersiń. Bul kólbeńdegen kóleńkeler kimdiki? О́ziniki me? О́zgeniki me? Múmkin, túzýi óziniki, qısyǵy basqanyki shyǵar? Qalaı ajyratpaq? Mine, túregeldi. Bárekeldi! Minsiz-aq! Oý, sonda ilese erbıgen kóleńkeden nendeı kemshin seziledi? Baıqaıdy, áıteýir ózine jaqpaıtyn qylyǵy bar. Jańa ǵana ishteı teke-tirespen qyryq qabaq bop, shatysqany qaıda! Sol merezdigin keshirer me kóleńkesiniń?! Keshirmeıdi! Bitti, endi ony qosaǵyna eshqashan alyp, eritpeıdi. Dara soqpaqpen – aq jolmen ózi ǵana jalǵyz júrip ótýge qumbyl. Biraq… kóleńkeden oıyńdy da, sezimińdi de jasyra alarmysyń, túge! Qashan qutylady? Kóleńkeniń demi bar ma? Júregi she? Ol tipti, jymdasyp bitken naqpa-naq ózi shyǵar… О́zin óremqaptyrmaı, erbeńdeýden bir talmaıtyn shyǵar-aý, myna jymysqy túrimen?! Jazýshy ańǵarympazdyǵy, túısigi, sezgishtigi, kóripkeldigi, kónbistigi – osynsha besqarýymen saıma-saılanyp «Kóleńkeler patshalyǵynda» ári-sári oıǵa keneltedi. Qudaı-aý, osy adamdarda ne min bar? Álde kóleńkeleri ǵana kesirli me? Myna jalǵanda adam bolyp qalýdan asqan baqyt joqtyǵyn bilse de kóleńkelersiz birdeńesi jetispeı turatyndaı elegizıdi kelip. Bar kiná ózinen shyǵar, bálkim, kóleńkesin dos etken. Kóleńkesinen ajyraýdyń amalyn qalaı tabady? Ol jaǵyn sharanasynda shyrmalyp jatyp oılanýy kerek edi. Kúnásiz shaǵynda… Endi kesh shyǵar… Sirá, asa minsiz pende ǵana kóleńkesiz bolýy bek múmkin… Bálkim, perishtede ǵana kóleńke bolmaıtyn shyǵar…
Qaptaǵan kóleńkeniń jybyry «Quzǵyn toıǵan qys» hıkaıatynda jon arqany qumyrsqasha shaǵyp, kóńildi pás etedi. Aqsıraq ashtyq. Bılik buǵalyǵyna aıaýsyz býynǵan tutastaı aýyldyń kúıreýi. Qanshama otbasy qoldan jasalǵan zobalańǵa jutylyp ketti. Altyn bilezigin qap túbindegi arpaǵa aıyrbastap, úıdegi bala-shaǵasynyń qamy úshin janyn shúberekke túıip, burqasynda jolǵa túsken beıbaq ananyń izin ańdýshy qapylysta onyń alqymyn saýsaqtarymen aıaýsyz syǵymdap jiberip, janyn qıdy… «O, sum dúnıe, istetpegen neń qaldy!!!» – dep álgi qanisher kóleńke boranǵa sińip bara jatty. Avtordyń osy tóte soqqan zaýaldan zárezap bolǵan kóńil-kúı shemenin sherli shertýinde de astarly mán jatqandaı: «Álde óksik, álde zar – kúńirengen daýystyń tarǵyl-tarǵyl jańǵyryǵyn sońyna ertip, qarań-qurań teńselgen kóleńkeni qara tún lezde qylǵyp qoıdy…». Teńselgen kóleńke! Tentirep bir túıir dán izdegen kóleńke! Kóleńkeniń ıesi kim eken? «…jas kelinshektiń tarqatylǵan qolań shashy appaq qardyń betinde jaıyla tolqyp, jelbirep jatyr». Marqumnyń sońynda qalǵan kúıeýi men balasyn da qatygez taǵdyr aıamady. Qańǵybastar úıiniń aýlasyna balasyn tastap bezgen dármensiz áke kóleńkesi keshikpeı aıdaladaǵy shómeleni panalap, jyǵyla súringen edi. Ol beıbaq úsip ólip, kóleńkesiz qaldy… Úımelegen quzǵyndar kózderin oıyp jep, toıattandy. Qarq-qarq etip qanattaryn aýyr qaǵyp aspanǵa kóterilgen quzǵyndardyń qampıǵan qaryndarynyń sulbasy kóleńkesimen zoraıyp kórinip, záre-qutty qashyrdy.
Aýyl basqarmasynyń astyna mingen atynyń jas tastaǵan tezeginen dán terip jep, ábden kenezesi keýip, qur súıegi shodyraıǵan bir top adam keńsege kirip, baıbalam saldy. «Tunyq sýdy laılap otyrǵan sendersińder», – dep tap-tap beristi bastyqqa. Joǵarydan túsken astyqtyń ashtan qyrylyp jatqandarǵa buıyrmaı, minis atynyń meldektep jemdelýin saıasattyń kertartpa salqynyna syıdyrǵan olar «Tup-týra Stalın joldastyń ózine jazamyz», dep órekpip jatty. Stalın dep arqa tuta eńiregen, saýdyraǵan tiri arýaqtar yshqyna shyǵa bastaǵanda syrtta áldene kóleńkeler qarań-qurań etip, jasyrynyp qalǵandaı bolǵan… Kimniń kóleńkesi? Eleske oranǵan kósemniń kóleńkesi bolyp júrmesin? Sondaı kóleńkeden de ádildik, arasha kútken baıǵustar bastyq atynyń izimen tyrbanyp, arakidik tastaǵan jas tezekten dán shuqylap, aýyzdaryna salyp jatty… Áne, mańaıdy ashtyq kóleńkeleri búrip, búrkemelep, jalmap bara jatty.
Jazýshy Turysbek Sáýketaı psıhologııalyq taldamaly týyndylardyń has sheberi retinde tanylyp qalǵandyǵyn «Muń perdelegen tereze» hıkaıatynda dara qoltańbasymen dáıektep beripti. Bala Sultannyń kózimen myna muńdy dúnıege zer sala qarap, ózindik túısigimen tushynǵysy keledi. Perdesiz terezeden ómir kóleńkesi onsha ańǵaryla bermeıdi eken-aý! Sharýashylyq mamany nege qıyrdaǵy shopan aýylyna kelgishteı beredi?! Túnemelik jar jıegindegi qańtarylǵan arba áldebir arsyń-kúrsiń entikpe qımyldan shatqaldan shońqaıa qulaǵaly turǵanynan sumdyq bir syr túıgen ákesiniń jas kelinshegi bar osy otbasynan kútpegen jerden osharyla attanyp ketýinde nendeı gáp bar? Basshynyń jymysqy, ádepsiz, áńgirtaıaq, uıabuzar ospadar kázzaptyǵyna júregi shaılyqqasyn, kórsetken narazylyǵy eken. Túnniń qoıý tánine de sondaı kúıelesh kóleńkeler óshpesteı jara salyp ketetinin qaıtersiń!
Bala Sultan keıbir adamdardy kóleńkeli músin, jasandy beıne retinde qabyldaı bastaǵanyn ańǵarady. Baýyry qatty syrqattanyp qalǵanda ferma bastyǵynyń aýrýhanaǵa jetkizýge kólik bermeı qoıýyn túsine almaı álek. Jap-jaqsy, bylaısha jurtqa qadirli basshynyń bul minezi bóten bireýdiń kóshirmesi sııaqty bop kórinip, tipti sol meıirimsiz kisini súlesoq súıretpe kóleńkege telip qoıǵany esinde. Ony kóre qalsa súıkimsiz bireýmen – sezimsiz, selteńbaı kóleńkege uqsatyp, jıirkenip ketedi. Onyń qatygezdigin ómiri umytpas… Ákesi myltyq kezenip kóndirmegende, is nasyrǵa shabar ma edi.
Aıýdyń qonjyǵyn asyrap alyp, ony Áıásh dep atap, úıretindi qylǵaly beri Sultannyń ómirge ańǵarympazdyǵy eselenip ketkendeı edi. Oı-poı, balalar aldyndaǵy bedeli qalaı ósti deseńshi. Sýqany súımeıtin keıbir súmelekterdi qonjyǵynyń mańaıyna jýytpaı qoıady. Ásirese Jumashty ymmen-aq tumsyqtan urǵandaı etip, tuqyrtyp tastaıdy. О́zine qarsy shyǵatyn tekekózden óshin solaı alyp júr. Ol da myń aılaly qý. Qonjyǵyn bir qap meıizge aıyrbastap alǵysy kelgen amalynan túk shyqpady. О́shikkeni me, tátti ornyna burysh jalatyp, qonjyǵyn qorsyldatyp, uıatqa batyrǵanyn qalaı umytar? Jaýyryny jerge tımeıtin Jumashqa yzasy ótip, bir qýlyqqa basty. О́zimen oınap, ustasa ketken adamǵa atylyp, jyǵyp salyp ústine qona ketetin ádet úıretti qonjyǵyna. Bir joly Jumashpen ádeıi jumarlasyp aıqasa ketip, astyna túsip qalǵan bolyp edi, álgi Áıáshiń jalma-jan shalt qımylmen qarsylasyn qaǵyp jiberip, ezip tastardaı qonjııa ketkeni. Sodan Jumashtyń ákesi qaharyna minip kep, qonjyqty qaq mańdaıdan atyp tastaıdy… «…qyzara balqyǵan Kún Áıáshtiń tamshy qanyndaı kókjıekke tamyp bara jatty». «… Biraq, men (Sultan sózi – Q.Á.) qazir kishkentaı qum tóbeniń basynan, ózimniń eńbektep shyqqan Bıigimnen osynaý ózgermegen dúnıege ózgergen kózben, ózgeshe kóńil-túısikpen qarap turmyn». Kóleńkeli beıne eseıip kele jatyr-aý!
Sýretker Turysbektiń turlaýly talantynyń almastaı jarqyly qaı shyǵarmasynan da gaýhartastaı kóz arbaıdy. Ideıa men kórkemdiktiń qabysýy, sıýjettik sarabdaldyq, kompozısııalyq shymyrlyq, tildik tereńdik qaı taqyrypty da kesteli kúıde alyp shyǵýǵa kómektesedi. Joqtan bar jasaıtyndaı sheberlik qısynsyzdan qııýlap oıý-órnek salady. Laǵyl marjanǵa kim tamsanbaıdy. Kókirek kómbesindegi bilmekke bulqynysty shıryqtyratyn áýestik shoǵy otsha mazdap jóneledi. Tálim men tárbıeniń, talap pen talǵamnyń tepe-teńdigi buzylsa, syńar eskekti qaıyqtaı tolqyn jaryp túzý júze almaıtyn kúıge túsedi. Osyndaı kúndiz-túni júıkesin kemiretin kúıki tirlik ýaǵyzdarynan jas júregi shaılyqqan mektep oqýshysy ómirge máńgúrtteı ıkemdelip ketkenin jazýshynyń «Besinshi «B»-daǵy Bethoven» hıkaıatynan oqyp bilip, alǵashynda kúıreýik sezimge maltyǵyp qalatynymyzdy jasyryp qaıteıik. Murat balanyń Bethoven atalyp ketkenine eshkim pysqyryp qaramaıdy. Áke-sheshesi pıanınoǵa tańyp qoıyp: «bizdiń bala ataqty mýzykant bolady» dep jeldeı yzyldap nasıhattaýynan dáneńe ónbeıdi. Atasy ashynyp aıtatyndaı, jeti atasynda joq án-kúıdiń buǵan ǵaıyptan qona qalýy ekitalaı-aý, sirá. Biraq bolmaıtyndy boldyrtqysy keledi ata-ana. Dińkeletedi balany. Murat bul ómirde Murat bolýdan qalyp barady. Onyń qyr sońynan jelimdelip Bethovenniń kóleńkesi syrǵyp júr. Úıine kelgen qonaqtar as-sýdy iship otyryp maqtaǵanda jerge túsirmeıdi jelpintip. Murat sonda óz kóleńkesi – Bethovenge qarap masaıraıdy deısiń. О́zin shyn «bethovenshe» sezinedi. Tyńdarmandary aldamaıtyn shyǵar… Kóleńkesi de ekijúzdilik jasamas. Sebebi aldymen jan-júregine jaqyny da kóleńkesi bop ketti emes pe?
Murat bara-bara jeteksiz ómir súre almaıtyndaı kúı keshti. «Kórgen jurt, «Pa, shirkin, mynaý pálenshe-ekeńniń balasy ma!» dep, tańdaı qaǵatyndaı azamat qyp ósirgisi keler, kókem men apam. Qysqasy, men olardyń qııalynan quıylyp shyǵýym kerek!..» Osylaı oılaıtyn jetkinshek kóleńkedeı ilmıip, qasynan qalmaıtyn Bethovennen keıde aqyl suraǵysy keledi. Qalaı uly mýzykant bolmaq? Kóleńke mylqaý. «О́zińe ǵana baılanysty ǵoı» degendeı ıshara jasaıdy… Túsinip kór.
Amalsyz ógeı atasynyń baýyryna tyǵylyp, mańynan shyqpaıdy. Kóp bólmeniń quıtaqandaıy ǵana atasynyki. «Mal daýysyn estimesem kúnim qarań qalar», dep kempirinen aıyrylǵasyn qalaǵa zordyń kúshimen kelgen atasy alǵashynda «Tútin ıiskemesem, ótim jarylyp keter» dep aýlada ot jaǵyp otyrypty. Birte-birte kóndikkendeı. Bas jaǵynda tranzıstory qazaqsha sambyrlap turady. Muqabasy julym-julym «Batyrlar jyry» jan serigine aınalǵan. «…kereýettiń ústinde kózin bir ashyp, bir jumyp búrisip jatqan atama qarsy qabyrǵadaǵy sýrettegi ájem jaýlyǵy aǵarańdap muńaıa qaraıdy». O, beskúndik ómir! Kezinde kóleńkesindeı erbıip janynan qalmaýshy edi ǵoı kempiri… Endi sol kóleńkege zar bolyp qaldy ǵoı… Kóleńkesiniń ózinen meıirimi tógilip turatyn jaryqtyq-aı deseıshi! «Al ájeńniń artynda umytylmaıtyndaı nesi qaldy?– dep Muratqa synaı qaraıtyn atasy. – Qazan-oshaqtyń basynda jybyrlaǵan bir qara kempir ótti-ketti. Tek meniń ǵana esimde, tek meniń ǵana túsime enedi. Erteń meniń kózim jumylsa, eske alyp, tym bolmasa, juma kúni biraýyz aıatyn baǵyshtar kim bar?..». Iá, ol tus Qurandy arapsha taqpaq dep, mańyzyn kemitip túsinetin teris zaman edi ǵoı. Atasynyń bolmysynan ǵana ımandylyq elesi sezilip turatyndaı edi-aý.
Essiz súıýdiń ne ekenin Ahmethan degen jigittiń Aıjan apasyna ǵashyq bolýynan túısinetin kúıge jetti Murat. Solardyń arasyndaǵy mahabbat hıkaıatyna qanyq bola júrip, talaı qyzyq oqıǵaǵa tap boldy. Qarańǵy túnde túzge shyqqan muny apasy sanap, qapshyqpen tumshalap áıeldikke alyp qashqany bar. Ahmethannyń komsomolǵa óterdegi ólermendigi óz aldyna. Komıssııa bastyǵy: «Kimdi súıesiń?», «Kimmen birgesiń?» dep suraıdy. Ýstav boıynsha, «Otanymdy súıemin, halqymmen birgemin» dep jaýap berý kerek qoı. Al Ahmethan bolsa qos samaıynan «betim-aılap» tura qashqan terdi jeńimen bir súıkep alady da: «Men… Men Sársenbaeva Aıjandy súıemin!» – dep tóbeden urǵandaı qoıyp qalady. Sol Ahmethan óziniń áskerı boryshyn ótep júrip erlikpen qaza tapqanyn estigende Aıjan apasy esinen tanyp ketti. Súımeıtin sekildi edi, súıedi eken!.. Bul qaıǵy Bethoven-Muratty sherimen tolqytty. Tórgi bólmege kire sala pıanınoǵa jarmasty… Kóleńkesi emes, dáp О́zi áldebir móp-móldir muńdy áýendi dirildetip qalyqtata bastaǵan sekildi!..
Týyndynyń ǵumyry onyń kókeıkesti máseleni adam janynyń ne san qatparlaryn qamtı otyryp, shekken moraldyq azabynyń óteýine saı is-qımyl polotnosyn jasaýyna qanshalyqty baılanysty ekenin túısingen abzal. Sydyrta baıandaýmen byqsyǵan shala shoq oqyrmannyń janyn jylyta almaıtyny kádik. Naqtylyq kórkemdiktiń sharty bolmaǵanymen, qasańdyqtan, senimsizdikten arashalap qalar faktiler jıyntyǵy retinde jazýshynyń ózgeshe sheshimine jan bitiretin dáldik sınonımi. Osy retten kelgende qalamger T.Sáýketaı talantynyń ótkir sáýlesi «Kóne sýret» hıkaıatynda almastaı jarqyraıdy. Tragedııalyq sıýjet júrekke salmaq salady. Eki balasyn soǵys jutyp, endi kenjesi Aqjandy otyz jyl boıy kútip júrgen Kúlıman ananyń ystyq meıirimi men sheksiz qajyryna qaıran qalasyz. Ana úmiti úzilmeıdi eken. Úmitpen belin baılap ótkizgen osynsha qaraly jylda ol jaryqtyq kórmegen ómir quqaıy joq shyǵar. Aýyldastarynyń «qara qaǵazdy» jasyryp kelgenin óz qulaǵymen keıin esitken beıbaq qapyda jantásilim etti. Kúni keshe aýylda jaýyngerlerge ornatylǵan eskertkishti meniń Maqsutymnyń beınesi dep, dáleldemek bolǵan sharasyz keıýananyń sońǵy úmitin áldebir ospadardyń tosynnan aıtylǵan búkpesiz shyndyǵy qıyp jiberip edi… Endi jer basyp nege júredi, qudaıym-aý?! Qozy-laǵy men mysyq-kúshigine deıin kenjesi Aqjannyń esimimen atap, ózin-ózi aldarqatqan opasyz tirlik, bir-aq sátte jalp etip óshti… «Iesin joqtap mańyraǵan «Aqjan» qozynyń, móńiregen «Aqjan» buzaýdyń, ulyǵan «Aqjan» kúshiktiń zarly úni kúrkirep ótken sonaý bir surapyl soǵystyń jańǵyryǵyndaı óliaranyń qara túnin kúńirentip tur», dep kúrsinispen támamdalypty hıkaıat. Soǵys kóleńkesin ǵumyr boıy serik etken zarly da sherli ananyń qaıǵysyn eshkim kótere almas edi… Nendeı salmaqty da Ana beli qaıyspaı kóterip alady eken-aý!..
Balaýsa ómirdiń qısynsyz qylyqtary men qaýesetti qaterleriniń jas jandy janshıtyn salmaǵy («Kók avtobýstaǵy kishkentaı jolaýshy»), ustanymsyz kún keshýdiń keleńsizdikteri («Qańtardaǵy jylymyq») osy áńgimelerde sheberlikpen órilgen. Tátti saǵynysh, munartty muń, selkeýsiz úmit-arman, keleshekke talpynys, ótpeli ókinish sanany qalaı sarǵaıtatynyn saralaısyń. Sońǵy áńgimedegi myna epızodqa qarańyzshy: «Aıtar sózderin saptap, qabaqtaryna qaıǵynyń bultyn uıalatyp úıge taıap qalǵan kezde, aldarynan bireý shyǵyp: «Oıbaı, ákesi emes, bastyqtyń ózi ólipti!» deıdi. «E, endeshe nesine baramyz!» dep jurt tarap ketipti…» Netken sumdyq! Ylǵı bir japyrylǵan jalbaqpaı kóleńkeler kóńildi qulazytyp jiberedi.
…Sonymen, «Kóleńkeler patshalyǵyna» syrǵytpa saıahatymyz aıaqtalyp ta qalypty…
Qazaq prozasynyń tunshyǵyp baryp-baryp, demin tereńnen alyp, aýyr kúrsinis, shadyman shattyqty tóńkeristi kezeńiniń – Táýelsizdik tamyrynyń tereńge salýynyń shoqtyqty asqaryndaı bolyp «Aıqarańǵysy» romany qoǵamymyzdy eleń etkizgeni bar. Bul – sıpaty eren, tabıǵılyǵy basym, namys naızaǵyndaı, jasyndaı jarqyldy roman «sońǵy jyldary soqtaly dúnıe týmaı ketti» degen oryndy alańdaýshylyqty sabasyna túsirgen, myqty sýretkerliktiń jemisi bop sanalatyn kóptomdyqtardyń betashary ispetti salıqaly dúnıe. Iаǵnı, Turysbek Sáýketaıdyń qazaq ádebıetindegi jańashyl jazýshy ekendigin naqtylap, bastamashyl rólin ornyqtyra túsetin aıǵaqty mysal osy týyndysy edi. «Qıly taǵdyr» romandar toptamasynyń birinshi kitaby bolyp esepteletin «Aıqarańǵysy» keń pishilgen oıly jobanyń erekshe jaratylysty, torsyq sheke tuńǵyshyndaı áserge bóleıdi. Oqyrmandar pikirine súıensek, shynynda da bul roman zamannyń eń aýyr qasiretnamasyn qaıǵy juta otyryp, qan jylata jyrlaýymen, órt shalǵan namystyń órteńdegi óskindeı qaıta tirilip, jelkildeı kóktep, jaıqala kóterilýin, qasıetti de qaharly ar-ojdannyń ulttyq sharyqqa almastaı bop qaıta qaıralýyn kórkemdik, azamattyq, erkindik, jankeshtilik pafospen bıik tuǵyrly etip, tarıh tylsymynyń bazısine tulǵaly kúıinde, bolattaı berik qondyrylǵan týyndy. Bul kitapty oqı otyryp, Jeltoqsan kóterilisindegi ádildik pen bostandyqty tý etken qaısar minez jastardyń passıonarlyq adýanynyń muqalmasyna, dittegenine jetpeı qoımaıtyn jaýjúrek, qoparylmaly qımyl-áreketine tánti bola túsesiz.
Bul roman týraly kezinde Qazaqstannyń halyq jazýshysy Ázilhan Nurshaıyqov tushymdy pikirin bildirgen edi. «Aıqarańǵysyn» qazaq ádebıetiniń HHI ǵasyrdaǵy mol oljaly týyndysy retinde baǵalady. «Aıqarańǵysy tabıǵattyń óz túzilýinde tańǵajaıyp ózgeriske túsetin, tartylys áleminiń áleýeti odan beter kúsheıip, sony sıpatqa – jańa aı týýynyń sáýleli satysynyń bastalar tusyndaǵy ózgeshe túlep, túrlenýge daıyndyq júrgizilip jatatyn aýyspaly kezeńi ǵoı. Endeshe myna Turysbektiń «Aıqarańǵysy» romany da qyzyl bıliktiń evolıýsııalyq baǵynyshty damýynyń shynjyryn bytyrlata úzip, erkindikti ańsaǵan býynnyń tóńkerisshildikke sanaly túrde barýyn barynsha kórkem ári shynshyldyq turǵysynan shejirelep bergen óte qundy týyndy der edim. Bul romannyń ǵumyry uzaq bolaryna senemin. Jáne Turysbek Sáýketaıdy qazaq romanısteriniń bedeldi tulǵasyna aınalýymen shyn júrekten quttyqtaımyn», degen Á.Nurshaıyqov pikiri biraz jaıtty ańǵartsa kerek. Estigen qulaqta jazyq joq, Ázaǵańnyń: «Turysbek baýyrym osy romanymen klassıkalyq dúnıe jasady. Budan ári jazbasa da osy «Aıqarańǵysymen» qazaq ádebıetiniń tarıhynda qalar edi», dep aǵynan jarylǵanynyń kýási bolǵan edik.
Sondaı-aq belgili jazýshy, ǵalym Nurdáýlet Aqyshtyń bergen baǵasy da eleýli: «…Bir oqıǵadan ekinshisi salalap týyndap jatatyn sıýjettik jeliler, saıası máselelerdi ózek etken áleýmettik-ımandylyq tartystary. Qanyq sýrettermen, sony detaldarmen syrt kelbetteri de, ishki álemderi de aıqyndalyp qalatyn tolymdy personajdar. Al osy kórkemdik bolmysty óristetýge polıgon rólin atqaryp otyrǵan taqyryp – 1986 jylǵy Jeltoqsan oqıǵasy. Osynaý tarıhı máseleniń tóńireginde toptastyrylǵan kórkemdik keshender shoǵyry atalǵan romandy eleýli deńgeıge kóterip tur».
Iá, bular sýbektıvti pikir desek te, qalyń oqyrmannyń týyndyny oń baǵalap jatqanyn eskermeýge taǵy bolmaıdy. Bul roman tarıh sahnasyna shyqqan naqty tulǵalar men ádebı keıipkerlerdiń jan-dúnıesindegi sanqıly sapyrylysqan sezim-kúılerdiń meılinshe shynaıy beınelenýimen qundy. Oqıǵa alańy – ár oqyrmannyń is-qımyl alamany derlikteı bop, barshasyn rýhanı jymdastyryp jiberedi. Erteńgi tátti arman men jarqyn bolashaq jolyndaǵy eges pen kúrestiń bel ortasynda ózińiz júrgendeı qanyńyz qaınap, janyńyzdy el múddesi úshin shúberekke túıip tastaısyz. Kompozısııalyq túzilim men sýretkerlik tásiliniń sanalýandyǵy hám serpindi til naqyshy shyǵarmany dástúrli qazaq romandarynan oqshaýlap, baǵyn asyryp turǵandyǵyn jáne moıyndaýymyz kerek. Al bul romanda Jeltoqsan kóterilisi kóleńkeleriniń de qoıý, battasyp jaǵylǵan tustaryn ańǵarmaý esh múmkin emes. Kóleńkeler seıilgende, kóp tulǵany jyǵa tanyp, betti basqan hal keshtirdi-aý!.. Sóz qudireti osy bolar! Jazýshy sheberliginiń ushqyny shymyrlap boıǵa jaıylady. Talantty, iske degen súıispenshiligi eresen jazýshyǵa úlken muratty jolda eshnárse kedergi bola almaıtynyna kóz jete túsedi. Solaı bolypty. Aı qarańǵysynan soń da mańaıyn sútteı sáýlege orap, qasıetti sulý Aı ózine nazar aýdartyp, saltanat qurmaıtyn ba edi…
Balpanaqtaı iri, irgeli týyndylardyń balapandaı názik izasharlary bolýy zańdy qubylys. Turysbektiń «Sút kenje», «Aıly tún edi», «Qaıyńdar, appaq qaıyńdar» prozalyq kitaptary qalyptasý ústindegi talanttyń kórkemdik álemine tyńnan túren salǵan baq-talandy týyndylary. Odan bergi «Janartaýdyń jalyny», «Shańyraqtan túsken kún» hıkaıattary men «Jelqaıyq» sııaqty keń tynysty romany baıypty prozanyń senimdi sarbazyn kózge elestetedi. Sondaı-aq talǵampaz aýdarmashy kóptegen shetel prozashylarynyń týyndylaryn ıin qandyra tárjimalap, 200-den astam kórkem fılm ssenarıılerin qazaqshalady. Al «Kóne dúnıe kemeńgerleri» atty ápsana-esseler kitaby indete derek jınap, erkin baıandaýymen qyzyqtyryp, yntyqtyra tartady. Onyń qalamynyń utyrly qýatynan shynaıylyqpen sýarylǵan shyǵarmalar týraly ár kezeńde Ǵ.Qaıyrbekov pen M.Maǵaýın, R.Toqtarov, t.b. ádebıet bilgirleri jyly lebiz aıtyp júrdi. Zamandasy, qaınarly aqyn Qorǵanbek Amanjoldyń jazýshy Turysbek Sáýketaıdyń sýretkerligi haqyndaǵy oı-tolǵanystary óz aldyna órkeshtenip turady. Mundaı jarııalanymdardan oqyrmandarynyń súıiktisine aınalǵan jazýshynyń ár qyryn jetik tanyp-bilýimizge kóp múmkindik ashylady eken. Degenmen, Turysbek shyǵarmashylyǵy týraly kásibı synshylarymyzdyń keń tolǵap, kósile aıtar sózi áli alda ekenine bek úmittimiz.
…Qundy sóz qunarly oıdan týady. Turysbek – oıshyl jazýshy. Onyń shalqar oıyn kesteli tili órnektep baıytyp, kelisken kórkemdikpen kemeldendire túsedi. Bul, mine, daralyq! Oı darqandyǵy! Asyly, qoltańbasy bólek sýretker ýaqyt synyna berik.
…Al ómir bar jerde kóleńkeler óshpeıdi. Shamnyń jaryǵy túbine tússe, qalamnyń kóleńkesi keńistikke shashyrap, oıdy shıyryp, shıryqtyrady!
Qaısar ÁLIM,
«Egemen Qazaqstan».
Astana – Almaty.
––––––––
Sýrette: Turysbek Sáýketaı.