Básekelestik syry nede?

Seısenbi, 26 aqpan 2013 7:17

Memleket basshysy Nursultan Na­­zarbaev «2050 Strategııasy» Qazaq­stannyń HHI ǵasyrdaǵy ja­handyq damýdyń qaterlerine qarsy jaýaby bolmaq deı kelip, osy strategııanyń jeti basym baǵyttaryna toqtalyp, óziniń kózqarasyn, álem damýynyń keleshegi men kúrdeli jaqtaryna mán beredi. Sonyń biri – jańa áleýmettik saıasattyń negizi. Bir ja­ǵynan, memlekettiń áleýmettik kepildigi bolsa, ekinshi jaǵynan, árbir qazaqstandyqtyń ózine degen jaýapkershiligi, kásipkerlerdiń, uıymdardyń, ónerkásiptiń, barlyq qyzmet kórsetý mekemeleriniń memleket zańyna súıene otyryp naryq talabyna sáıkes áleýmettik jańǵyrtý mindetterin durys atqarýy bolyp tabylatyndyǵy aıtylǵan. Bul maqsatqa jetý jolynda Qazaqstan ártúrli jańa qadamdarmen óz jolyn tańdaı bilmek.

Seısenbi, 26 aqpan 2013 7:17

Memleket basshysy Nursultan Na­­zarbaev «2050 Strategııasy» Qazaq­stannyń HHI ǵasyrdaǵy ja­handyq damýdyń qaterlerine qarsy jaýaby bolmaq deı kelip, osy strategııanyń jeti basym baǵyttaryna toqtalyp, óziniń kózqarasyn, álem damýynyń keleshegi men kúrdeli jaqtaryna mán beredi. Sonyń biri – jańa áleýmettik saıasattyń negizi. Bir ja­ǵynan, memlekettiń áleýmettik kepildigi bolsa, ekinshi jaǵynan, árbir qazaqstandyqtyń ózine degen jaýapkershiligi, kásipkerlerdiń, uıymdardyń, ónerkásiptiń, barlyq qyzmet kórsetý mekemeleriniń memleket zańyna súıene otyryp naryq talabyna sáıkes áleýmettik jańǵyrtý mindetterin durys atqarýy bolyp tabylatyndyǵy aıtylǵan. Bul maqsatqa jetý jolynda Qazaqstan ártúrli jańa qadamdarmen óz jolyn tańdaı bilmek.

Jańa naryq ekonomıkasynyń damýyna áser etetin jetistiktiń biri – adal básekelestik. Naryq ekonomıkasynda uqsas ónim shyǵaratyn, ártúrli qyzmet kórsetetin kez kelgen sharýashylyq júıesi jeke isin, qyzmetin ózinshe júrgize otyryp, ekonomıkalyq tıim­diligin basqadan arttyra, suranysqa usynysty sáı­kestendire, ónimniń sapasyn kóterip, baǵasyn tómendetse sonda ǵana basqalarmen adal básekelestik týyndaıdy.

Tutynýshy, álbette, baǵasy tómen, sapasy joǵary ónimge umtylady. Búgingi kúnde qoǵamda baǵa ósirý ádet­teri oryn alyp bara jatqan sııaqty. Bul qate uǵym ári naryq ekonomıkasyn damytýǵa kedergi bolmaq.

Baǵanyń durys qalyptasýy ár salanyń usynysy men suranysynyń sáıkes damýy, halyqtyń aqshalaı tabystarynyń deńgeıine sáıkes kelýine baılanysty. Baǵanyń ólshemsiz ósýiniń bir sebebi – kóptegen óndiristen tys jáne qyzmet kórsetýge ketken shyǵyndar.

Baǵa qaı ýaqytta ósýi kerek? Eger suranysqa saı, esh jerde bolmaǵan bir jańa ónim óndirilse, sol ónimniń baǵasy ósýi múmkin. Ári shetelden ártúrli jolmen kelip jatqan taýarlardyń baǵasyn týra aıqyndaý qıynǵa soǵady jáne olardyń ózindik qunynan joǵary bolýy múmkin.

Osynyń bári qaǵaz aqshanyń qun­syzsyzdanýyna  ákelip soǵady. Ekonomıkanyń damý kúshi – óndiriste. Tek óndiris salasynda ǵana qosymsha tabysqa qol jetkizýge bolady. Eger áleýmettik salaǵa kúndelikti tur­mysqa kerekti zattardan bastap ǵa­rysh­qa deıin kerek ónimdi ózimizde óndirsek, ishki ónim tómen baǵamen óz tutynýshylarymyzdy qamtamasyz etip, artyǵyn basqa elge dúnıejúzilik bırja baǵasymen satýǵa betburys jasaǵan jaǵdaıda ekonomıkamyz tu­raqty damyp, ál-aýqatymyz joǵa­rylap, jaqsarady. Taza qyzmet kórsetý júıesinde qosymsha tabys paıda bolmaıdy. Bul jerde qosymsha tabys paıda bolady, eger ol óndirispen ózara baılanysta bolsa.

Jylý qýaty baǵasynyń kóterilýine de osy júıeniń óz ishinen qurylǵan alypsatar mekemelerdiń kóbeıýi, qyzmet kórsetý júıesiniń rettelmegeni, ózine tán óndiris salasynyń báseń damýy sebepker bolyp otyr. Bul salada básekelestik joqtyń qasy. Sol sııaqty búgingi zeınetaqy qorlarynyń arasynda da básekelestik bar deýge bolmaıdy. Áý basta bir qor bolyp qurylǵan zeınetaqy qoryna (1999 jyldyń II-jartysynda) zańnamaǵa sáıkes eńbekaqynyń 10 paıyzy jınalǵan bolatyn. Keıinnen 10 jeke mekeme óz zeınetaqy qorlaryn quryp, eńbek etýshi halyqtyń sol 10 paıyz jarnasyn 11 qor ózara bóliske saldy. Jeke zeınetaqy qorlarynyń ekonomıkalyq tıimdiligi jóninde aıtylǵanymen, sońǵy 12 aıdyń qorytyndylaryna qaraǵanda, zeınetaqy qorlarynyń paıdasy 1,75 %-ǵa ósip, al qunsyzdanýynyń 6 paıyz bolǵandyǵy jóninde málimet bar.

Eger jeke eńbekaqy qorlary eńbekaqynyń 10 paıyzyn emes, 8 paıyzyn jınap qordyń ekonomıkalyq tıimdiligin arttyra otyryp, ár adamǵa zeınetaqyǵa 10 paıyz jınaǵandardan artyq syıaqy tóleıtin bolsa, onda olar básekelestikte alda bolar edi de, kóp adamdar sol qorǵa umtylar edi. Mine, básekelestik negizi osynda.

Naryq ekonomıkasynyń san salasynyń júıeli damýyna, adal básekelestik qurýǵa birden-bir sebep­ker marketıng qyzmeti. Alaıda, qazirgi jaǵdaıda bizdiń qoǵamda marketıng qyzmeti júıesi damymaı otyr. Ár salada belgili bar taýardy óndirý, ártúrli qyzmet kórsetý kóleminiń naryq ekonomıkasynyń qajettiligine sáıkestigin zertteý dál aqparatty der kezinde jınaýǵa, álemdik naryq qatynastaryn baǵalaýǵa jáne tartýǵa, básekelestiń kórsetkishin anyqtaýǵa qyzmet kórsetetin dál osy marketıng qyzmeti bolyp tabylady.

Qazaqstannyń búgingi kúnge saı keleshegin kózdegen óndiris júıesiniń, qyzmet kórsetý salasynyń ózderine tán isteriniń kórsetkish ólshemi ǵylymı turǵydan zerttelip ázirlenbegen. Mysalǵa, bir zatty óndirý úshin, ne qyzmet kórsetý úshin, oǵan qansha shıkizat, qansha adam kúshi, qansha jylý, taǵy-taǵysy degendeı, árqaısysyna ketken shyǵyndar eseptele kele baǵasy qansha bolatyny anyqtalady. Odan keıin suranysqa sáıkes, jańa taýarǵa tıisti ózgerister eskerilip, tolyqtyrylyp otyrady. Marketıng qyzmetinde de osy ólshemderge súıene otyryp ár salaǵa kerekti jabdyqtar men qarjy kólemin ǵylymı túrde anyqtaýǵa bolady. Eger ár salanyń is-áreketi, óndiris qýaty esepte bolsa, onda ár adam óz isine jaýappen qaraǵan bolar edi. Odan keıin birimen biri adal básekelestikke túsip ónimderin óndirer edi. Ár  mekemeniń óndiristik qyzmet júıesiniń ólshemin ázerleý isi búgingi kúnniń basty máselesi. Sondyqtan, qazirgi tańda zamanaýı marketıngtik qyzmetke mańyz berý kún tártibinde birinshi kezekte turýy tıis.

Zennat ERǴOJINA,

ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty,

dosent.