Sársenbi, 23 qańtar 2013 7:32
«Básekelestik» pen «baqtalastyq» bólek-bólek uǵymdar
Jurt qalaı dese olaı desin, bizdiń býynnyń ókilderi ózderiniń balalyq shaqtarynyń jaıma-shýaq ta ónegeli zamanmen tustas kelgenine qýanatyn bolsa kerek. Bul jerde áńgime erteńiń úshin alańdamaı ómir súrýge múmkindik jasalǵandyǵy jóninde ǵana bolyp otyrǵan joq, áńgime – ol ýaqyttarda, (marqum) fılosof-ǵalym Ábdesh Qalmyrzaev óziniń «Egemen Qazaqstan» gazetinde byltyr jarııalanǵan «Eńbek emgen qoǵam ǵana baqytqa keneltedi» atty maqalasynda aıtqandaı, eńbektiń baǵalanǵanynda, sol zamandaǵy urpaqtyń eńbekpen eseıgendiginde bolyp otyr.
Sársenbi, 23 qańtar 2013 7:32
«Básekelestik» pen «baqtalastyq» bólek-bólek uǵymdar
Jurt qalaı dese olaı desin, bizdiń býynnyń ókilderi ózderiniń balalyq shaqtarynyń jaıma-shýaq ta ónegeli zamanmen tustas kelgenine qýanatyn bolsa kerek. Bul jerde áńgime erteńiń úshin alańdamaı ómir súrýge múmkindik jasalǵandyǵy jóninde ǵana bolyp otyrǵan joq, áńgime – ol ýaqyttarda, (marqum) fılosof-ǵalym Ábdesh Qalmyrzaev óziniń «Egemen Qazaqstan» gazetinde byltyr jarııalanǵan «Eńbek emgen qoǵam ǵana baqytqa keneltedi» atty maqalasynda aıtqandaı, eńbektiń baǵalanǵanynda, sol zamandaǵy urpaqtyń eńbekpen eseıgendiginde bolyp otyr.
Ideologııanyń áseri me, álde ata-ana tárbıesiniń yqpaly ma, keńestik zamannyń jastary jumys istegenderin kóp jaǵdaıda úlken bir dáreje kóretin, kórdińder me meniń qandaı ekenimdi degendeı, qatarlastarynyń aldynda maqtanyp ta qoıatyn. Bul jerde tipti, laýazymdy qyzmet atqarý da mindetti emes, ánsheıin jumys istep eńbekaqy taýyp júrseń jetkilikti. Sonyń ózimen-aq men adam boldym, ózgelerden esh kem emespin degen túsinik qalyptasyp, onyń ózi seniń kóńilińdi ósirip, mereıińdi tasytatyn. Alǵash jumys istegen kezderde ózimizdiń dál sondaı sezimde bolǵanymyz anyq. Búgingi urpaq men jumys isteımin degendi maqtan kóre me ózi?.. Memleket basshysynyń «Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty maqalasyn oqyǵan sátte men osyndaı oıǵa berildim.Bizdiń balalyq jáne jastyq shaǵymyz HH ǵasyrdyń 60-shy jyldarynyń ortasy men 70-shi jyldarynyń basynda ótti. Keıin úlkenderden estip-bilgenimizdeı, ol halyqtyń ál-aýqatynyń endi-endi durystala bastaǵan kezeńi eken. Sonyń ózinde de, ásirese, 60-jyldardyń ortasynda, kóptegen otbasylardyń turmys jaǵdaılary jaqsy dep aıtýǵa kele qoımaıtyn. Ásirese, kóp balaly otbasylar birshama qıyndyqtardy bastan keshti. Onyń ústine aýylda áıelder úshin jumys bola bermeıdi, osydan kelip bir úıli jannyń barlyq aýyrtpalyǵy bir ǵana otaǵasynyń arqasyna túsedi. Bálkim sondyqtan da shyǵar, ol jyldarda ata-ana óz balalaryn úı sharýasyna aıaýsyz jumsaıtyn. Tirshilik bar jerde úıde úlkendi-kishili jumystardyń tabylyp jatatyny belgili, sondaı sharýalardyń báriniń de basy-qasynda balalar júretin. Tipti, bir úıde bir ózi ǵana ósken, «aınalaıyn ótip ketken» erketotaılardyń ózi úı sharýasynan tys qala almaıtyn. Túptep kelgende, balanyń erte jastan osylaısha eńbekke aralasýy olardyń aldaǵy ómir úshin belgili bir dárejede tájirıbe jınap, eń bastysy, jumystan jırenbeı ósýine septigin tıgizdi. Biz ony keńestik kezdiń tárbıesin kórgen aǵa-apalarymyz ben zamandastarymyzdyń atqarǵan eńbekterinen kórip te júrmiz. Kerek deseńiz, adamdar ol kezde ıyq tirese eńbek etý arqyly bir-biriniń qadirin bilip, sol áriptester arasynan ózderine dos-joldas ta tabatyn.О́kinishke qaraı, munyń bári endi múlde kelmeske ketkendeı. Búginginiń balalary jumys istemek túgili, kitap oqýdyń ózine qulyqsyz. О́ıtkeni, qoǵamda oǵan degen qajettilik te bolmaı otyr. Onyń ústine, qazirgi zamannyń «aqyldy» balalary adal eńbek etip alysqa bara almaıtyndaryn erte bastan biledi, sondyqtan jaqsy ómir súrýdiń basqa, ıaǵnı bas aýyrtpaıtyn, bilekke kúsh túsirmeıtin jeńil joldaryn izdeıdi. Al ondaı joldar tabylyp ta jatyr. Ol – aqsha, ol – tamyr-tanystyq. Mektepti bitirer-bitirmesten balalaryna mashına satyp áperip taltańdatatyn birqatar aqshaly ata-analar óz urpaǵynyń eńbekke erte bastan aralasyp, jaqsy azamat bolyp ósýi úshin onsha alańdaı qoımaıdy. О́ıtkeni óz qoldarynda turǵan «qudiretke» senedi, men turǵanda balam qyzmetsiz qalmaıdy dep lepiredi. Kerek deseńiz, óz qolynda úlken «kúsh» bar ekenin balasyna da sezdirip qoıady. Al ondaı senimdilik balanyń bolashaq úshin oılanýyna, ómirge óz betinshe qadam basý jolynda talpynys jasaýyna mursha bermeıdi. Bilimsiz, qabiletsiz urpaqtyń ósip shyǵýyna da kóbine-kóp osyndaı jaǵdaılar sebepker bolady.Shynyn aıtý kerek, bizdiń halyqtyń deni bala tárbıesine qaı zamanda da onsha mán bere qoıǵan emes. Oǵan bálkim, turmystyń aýyrlyǵy, tárbıemen aınalysyp otyrýǵa ýaqyttyń jetpegendigi de sebepker bolǵan shyǵar. Abyroı bolǵanda, keńestik zamanda bul mindet balabaqshalar men mektepterge júkteldi. Al olar, keremetteı qylmasa da, jas urpaqqa belgili bir dárejede tárbıe berýge, ásirese eńbekke úıretýge (mektepter) tyrysty. Ol ýaqyttarda 9-synyp oqýshylary úshin «tájirıbeden ótý» degen jaqsy dástúr bolatyn, ıaǵnı 9-synypty bitirgen balalar sharýashylyqtarǵa baryp bir aı boıy jumys isteıtin. Bul is jetkinshekterdi eńbekke baýlýda aıtarlyqtaı ról atqardy. Al mektepte-aq bastalatyn pıoner, komsomol uıymdaryndaǵy jumystar men stýdentterdiń aýyl sharýashylyǵynda, qurylys otrıadtarynda eńbek etýi óz aldyna bir bólek áńgime.Jalpy, eńbek etý degenimizdiń ózi ne? Eger, ǵylymı termınderge júginip, taqyrypty kúrdelendirip jatpaı-aq qarapaıym sózben túsindirer bolsaq, eńbek etý degenimiz – qataryńnan qalmaı ómir súrý úshin kúresý. Demek, laıyqty ómir súrgisi kelgen kez kelgen adam óz qarym-qabiletine saı jumys isteýi kerek. Jastarǵa eńbek týraly aıtqan kezde de dál osy másele áńgimeniń toqeterine aınalsa quba-qup bolar edi.Keıde oılap otyrsań, naryq zamanynyń basty talaby bolyp esepteletin «básekelestik» sóziniń ózi buryn-sońdy ondaı qoǵamda ómir súrip kórmegen bizderge paıdadan góri kóbirek zııan ákelip jatqan sııaqty. Birinshiden, osy sózdi óz maǵynasynda, ıaǵnı ózgelerden oza eńbek etý, sapaly jumys isteý dep túsinip jatqandar kem de kem. Bul sózdi bireýler ózgeler tógilip-shashylyp ótkizgen toıdy men de ótkizem nemese olar satyp alǵan qymbat dúnıeni men de satyp alam dep túsinip júrse, endi bireýler pálenshe qol jetkizgen dıplomdy men de alamyn jáne sol adam tamyr-tanystyqpen ıe bolǵan qyzmetke men de qaıtken kúnde de ıe bolamyn dep ózine qoldaý kórsetetin «kúsh» izdep jantalasyp júr. Qazaqtyń «baqtalastyq» degen sózimen tórkindestire kelgende «básekelestik» sóziniń qulaqqa unamsyzdaý estiletinin bylaı qoıǵanda, dál mundaı «básekelestiktiń» jaqsylyqqa aparyp soqtyrmasy anyq. Eń bastysy, ondaı oıdyń astarynda adal eńbek etsem degen nıettiń az ekeni aıtpasa da túsinikti.Osy oraıda kópshiligimiz eskermeı júrgen taǵy bir mańyzdy jaıt bar. Ol – ózimiz aýzymyz aýzymyzǵa tımeı jamandaıtyn keshegi keńestik kezeńde bıliktiń halyqty májbúrlep jumys istetkendigi. Tipti, jumystan qashqan, masyldyqqa salynǵan adamdarǵa zań aldynda jaýap berýge týra keletin. Búginde ol joq. Búginde, jurttyń aıtqandaryna sensek, basshylar da, tártipti talap etýge tıis organdar ókilderi de bireýge jumys istetpek túgili ózderi de jarytyp jumys istemeıdi. О́ıtkeni ol qyzyq emes, ıaǵnı odan túser paıda shamaly. Odan da óz bıznesińdi, týra maǵynasynda aıtqanda, bas paıdańdy oılaǵanyń áldeqaıda tıimdi. Qazirginiń keıbir «aqyldy» basshylary solaı jasap ta júr. Olardyń bul áreketterin zańnyń ózi toqtata alar emes. Toqtata almaıtyny jurtty tártipke shaqyrýǵa tıistilerdiń de ózderiniń bıznesteri bar. Osy oraıda, sirá, Reseıdegi sııaqty memlekettik qyzmette júrgender bıznespen aınalyspaýy tıis degen bir zań bizge de kerek sııaqty.Mundaı áreketterdiń eń jaman jeri ózgelerge teris úlgi kórsetýinde. Aldyndaǵy aǵalarynyń jaramsyz qylyqtaryn kórgen keıingi tolqyn iniler qaıdan jaqsy bolyp shyǵady. Osyndaıda búgingi urpaqtyń birazy jurtty aldap, qoǵam múlkin urlap, jemqorlyqqa salynyp kún kórýge daǵdylanyp jatqan joq pa degen de qorqynyshty oı keledi. Olaı oılaýǵa sebep te joq emes. Búginde joǵary oqý oryndarynda oqyp júrgen stýdentter bizge bilimińniń keregi joq, dıplomyńdy berseń jetedi degendi ashyq aıtatyn bolsa, oqý bitirip qyzmetke turǵandar á degennen-aq qaı jerden aqsha jasaýǵa bolady dep jan-jaǵyn timiskileýge kirisetin kórinedi. Kózderimen kórgender osylaı deıdi. Bul jerde biz tipti kitap oqymaıtyn, gollıvýdtyq kınolar men kompıýterden ózge qyzyqtyrmaıtyn, mýzykadan habary joq bola tura kópshilik aldyna shyǵyp «ánshi» atanǵan nemese asaba bolyp nápaqasyn tapqan qazirgi kóptegen jastardyń oı-óristeriniń, jumysqa qabiletteriniń tómendigin aıtyp ta otyrǵan joqpyz. Eń soraqysy, Elbasynyń jalpyǵa ortaq eńbek qoǵamy týraly maqalasyn joǵary laýazymdy sheneýnikterdiń talaıy jete túsinip jatpaǵanǵa uqsaıdy. Olardyń osy máselege qatysty óńirlerge baryp halyqpen kezdesýler ótkizdik, sodan keıin-aq adamdar eńbekke qaraı bet bura bastady dep jaǵalaı jar salýlarynan osyndaı kúmán týyndaıdy. Sirá, sheneýnik myrzalar eldi aralap, jurtpen sóılesip shyqsaq bári ornyna keledi dep oılaıtyn tárizdi. Bir sózben aıtqanda, búkil eldi adal eńbek etýge tárbıeleý sııaqty asa jaýapty isti bizdiń aǵaıyndardyń óz ádetterine salyp kezekti naýqanǵa aınaldyrǵany kórinip-aq tur.Bizdiń paıymdaýymyzsha, jalpyǵa ortaq eńbek qoǵamy degen máselege, sol arqyly Memleket basshysy alǵa qoıǵan mindetke qazirgiden de tereńirek mán berý kerek. Bul oraıda joǵary jaýapkershilik, bir emes, birneshe jyldardy qamtıtyn tyńǵylyqty jumystar qajet. О́kinishke qaraı, ázirge maqsatkerlikpen, tabandylyqpen júrgizilgen ondaı keń aýqymdy jumystar kózge kórinip turǵan joq.
Basqany bylaı qoıǵanda, belgili bir salamen aınalysatyn vedomstvolardyń sol salada oryn alyp jatqan kemshilikterge kóńil bólmeıtini tań qaldyrady. Máselen, aýyldarda turyp mal sharýashylyǵymen aınalysatyn halyqtyń óz ónimderin ótkizýde kómek surap dabyl qaqqandaryna talaı jyldyń júzi boldy. Solardyń janaıqaılaryna qulaq túrgen bir adam bolsaıshy. Baıaǵy jartas – bir jartas. Al aýyldarda myńdap mal ustap otyrǵandar bar. Olar memleketten esh qoldaý kórip jatqan joq. Sebebi olardyń kóbi zańdy tulǵalar bolyp eseptelmeıdi. Maldy baıaǵysha, ata-baba dástúrimen qazaqbaıshylap baǵyp, ózderin jáne otbasylaryn asyrap júrgender ǵana bolyp sanalady. Olardyń maldaryn, ózge de ónimderin kúzge taman saýdagerler arzan baǵaǵa satyp alady da, bazarlar arqyly anaǵurlym ósirip satady. Budan mal baǵýshy da, tutynýshy halyq ta jaqsylyq kórip jatqan joq. Aram jolmen baıyp jatqan alypsatarlar ǵana. Jurttyń aıtqandaryna senseń, bul alypsatarlardyń da arttarynda dókeıler tur. Aýyrdyń ústimen, jeńildiń astymen kúneltetinderdiń únemi asyqtarynyń alshysynan túsýiniń basty sebebi de osynda. Osydan kelip saýdagerlik jaılaǵan jerde eńbek qoǵamy týraly sóz qozǵaýǵa bola ma ózi degen de saýal týyndaıdy. Sondyqtan halyqty adal eńbekpen kún kórýge úıretemiz desek, eń aldymen, aldap-arbaýǵa qurylatyn saýdagerlikke tyıym salý qajet. О́ıtkeni olardyń aldamshy áreketteri adamdardyń kóńilderin qaldyrady, kejegesin keri ketiredi. Ári-beriden soń halyq túńilip, bárine qoldy bir-aq silteıtin bolady. Al ondaı nemquraılylyq sońynyń jaqsylyqqa aparmaıtyny barshaǵa da belgili. О́ıtkeni eńbekke, óziń ómir súrip jatqan qoǵamnyń tynys-tirshiligi men problemalaryna selqos qaraý óz elińniń taǵdyryna selqos qaraý bolyp tabylady. Onyń sońy búginde kún tártibine qoıylyp otyrǵan jas urpaqty otansúıgishtik rýhta tárbıeleý isine orasan zor nuqsan keltiredi.Prezıdent ótken jyly ortalyq memlekettik organdar basshylarymen jáne oblys ákimderimen ótkizgen keńeste qaǵazbastylyqtyń tym kóbeıip ketkendigi týraly óte qatań túrde eskertý jasady. О́ıtkeni qaǵazbastylyq degenimizdiń ózi jumystyń múlde toqtap turǵanyn bildiretin áreket bolyp tabylady. Olaı deıtinimiz, birinshiden, naqty bir ispen shuǵyldanyp jatqan adamnyń qaǵaz jazyp otyrýǵa ýaqyty da bola bermeıdi. Kerisinshe, qaǵazbastylyqpen aınalysqan adamnyń búkil oı-múddesiniń soǵan baǵyttalýyna baılanysty jumysy ózinen ózi tyǵyryqqa tireledi. Ekinshiden, atqarylǵan jumys eshqandaı qaǵazsyz-aq kózge kórinip turady. Aıtalyq, jańadan elimizdiń astanasyn turǵyzdyq dep nemese Astanada lokomotıvter qurastyratyn zaýyt ashtyq dep býda-býda qaǵaz toltyrý qajet pe? Joq, qajet emes. О́ıtkeni olardy halyq onsyz da kórip-bilip otyr. Osydan-aq qaǵazbastylyqqa salynýdyń ózi istelmeı jatqan jumystardy neshe túrli jalǵan esep berýler arqyly búrkemeleý ekendigi kózge uryp tur.Prezıdenttiń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýynda qazaqstandyqtar aldyna orasan zor mindetter júkteldi. Osy qujatta atap kórsetilgen tapsyrmalardy oıdaǵydaı oryndap, bolashaqta álemdegi damyǵan 30 eldiń qataryna qosylý úshin eń aldymen ár qazaqstandyq qajyrly da tyndyrymdy eńbek ete bilýleri kerek. Tek sonda ǵana alǵa qoıǵan maqsatqa jeterimizden úmit kútýge bolady. Eger boıǵa bitken daǵdyǵa salyp, el úshin asa mańyzdy mindetti naýqanǵa aınaldyryp, bar isti osy kezge deıingideı urandap júrip-aq tyndyramyz desek úlken qatelikke urynar edik.«О́z eline paıdasyn tıgizý, óz Otanynyń taǵdyryna jaýapty bolý – árbir jaýapty saıasatker úshin, árbir qazaqstandyq úshin paryz jáne abyroı», dep atap kórsetti Memleket basshysy «Qazaqstan- 2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýynda. Bul sóz Qazaqstandy elim dep biletin, óz ómirin Qazaqstanmen bite qaınata sezinetin árbir azamatqa úlken oı salýy tıis. О́ıtkeni óziniń tirshiligi úshin, óziniń týǵan eli úshin ter tógip, eńbek ete bilmeıtin adamnyń eljandy bolýy ekitalaı. Eń qaýiptisi, tek qara basynyń ǵana paıdasyn oılaıtyn, óz eliniń muń-muqtajdaryna nemketti qaraıtyn, jaýapkershilikti tereń sezinbeıtin adamdarmen myqty memleket ornatý múmkin emes. Adal eńbek ete bilýdiń el úshin mańyzdylyǵy da mine, osynda. Al ondaı shynaıy da qajyrly eńbekke qabyrǵasy áli de tolyq qataıyp úlgirmegen jas Qazaqstan memleketi óte-móte muqtaj…
Seıfolla ShAIYNǴAZY,«Egemen Qazaqstan».