Latyn álipbıi aýyzbirlikti kúsheıtedi

Latyn álipbıi aýyzbirlikti kúsheıtedi

Beısenbi, 14 aqpan 2013 7:29

Memleket basshysy N.Á.Nazarbaev Qazaqstan halqyna arnaǵan «Qazaqstan-2050» Stra­tegııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» Joldaýynda qazaq álipbıin latynǵa aýystyrý máselesine  toqtala kelip: «Biz 2025 jyldan bastap álipbıimizdi latyn qarpine, latyn álipbıine kóshirýge kirisýimiz kerek. Bul – ult bolyp sheshýge tıis prınsıpti másele» degen bolatyn.

Beısenbi, 14 aqpan 2013 7:29

Memleket basshysy N.Á.Nazarbaev Qazaqstan halqyna arnaǵan «Qazaqstan-2050» Stra­tegııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» Joldaýynda qazaq álipbıin latynǵa aýystyrý máselesine  toqtala kelip: «Biz 2025 jyldan bastap álipbıimizdi latyn qarpine, latyn álipbıine kóshirýge kirisýimiz kerek. Bul – ult bolyp sheshýge tıis prınsıpti másele» degen bolatyn. Al, jańa jyl qarsańynda otandyq jetekshi telearnalar ókilderimen kezdesý kezinde: «Latyn qarpi bizge dúnıe júziniń halqymen, álemniń ǵylymı-bilimimen qarym-qatynas úshin kerek. Eger latyn álipbıin engizýge aqylmen kele alsaq, biz kompıýter tiline kóshemiz, balalarymyzǵa jáne bizge ekonomıkalyq jáne ǵylymı keńistikke enýge ońaıyraq bolady. Budan qashyp qutyla almaımyz, bul – keleshektiń talaby. Sondyqtan, biz osyǵan umtylýǵa tıispiz. Biraq, bul maqsatqa biz úlken sarabdaldyqpen, baıyptylyqpen kelýimiz kerek», – dep atap kórsetti.

Birden aıtyp óteıin, Qazaq eli jarty ǵasyr ýaqyt boıynda májbúrli túrde qoldanylyp kelgen kırıllısany qazaq tiline ıkemdirek latyn álipbıine  aýystyrýǵa baılanysty Elbasynyń sheshimin estigende, óz basym ony asa zor qýanysh ústinde qarsy aldym. Mundaı tarıhı sheshimdi kópten kútip júrgen edim. О́ıtkeni, bar­lyq sanaly ǵumyryn qazaq tili­niń órkendeýi men damýyna arnaǵan tiltanýshy ǵalym, ǵy­lym salasynyń qaıratkeri retin­de mundaı sheshimge kelýdiń jaýapkershiligi men qıyndyǵyn basymnan ótkerdim jáne bul máseleni bir adamdaı jaqsy bilemin. Sondaı-aq, osy máseleni elimizde tuńǵysh (1991 j.) kóterýshi til mamany retinde de, álipbı prob­lemasyna arnalyp ótken ózimizdegi jáne ózge elderdegi kóptegen alqaly jıyn, basqosýlarǵa, ǵylymı kon­ferensııalarǵa qatystym. Talaı talqylaýlarda boldym. Sonyń ishinde, ásirese, 1993 jyly Túrkııa memleketiniń Syrtqy ister mınıstr­ligi uıyt­qy bolyp, eń iri alty túrki memleketiniń (Túr­kııa, О́zbekstan, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Ázer­baıjan jáne Túrkimenstan) basyn qosqan Ankaradaǵy áıgili konferensııaǵa qazaq delegasııa­syn bas­tap baryp, barsha túr­ki halyqtaryna ortaq bola alatyn latyn álipbıiniń jobasyna qol qoıýshylardyń biri retinde de, bul – men úshin óte mańyzdy oqıǵa bolyp esepteledi.

Eske sala ketsek, burynǵy KSRO keńis­ti­ginde turyp jatqan 30-ǵa jýyq túrki halyq­tary úshin jazý, álippe máselesi 1926 jyldan beri durys sheshimin taba almaı talaılardy tuıyqqa tiregen kúrdeli de jaýapty problemalardyń biri edi. Ár kezde qoldanysta bolǵan (orhon, arab, latyn, kırıll) jazýlardyń ishinen búgingi zaman talabyna saı, ári qolaıly, ári ortaq jazý saılap alýǵa baılanysty túrki halyqtary arasynda keıingi kezde qaıta óris ala bastaǵan qoǵamdyq úrdistiń barysyn baǵamdap qarasaq, jurtshylyqtyń yqylas-nıeti kóbine-kóp latyn álipbıine aýyp otyrǵanyn aıqyn kóremiz. Máselen, TMD keńistigin mekendeıtin túrki halyqtary ishinde ázerbaıjan, ózbek, túrkimen, qyrym tatarlary men gagaýyzdar latyn jazýyn qabyldap, qoldanysqa engizip úlgerdi. Al, qyrǵyz, tatar, bashqurt, qarashaı, balqar, saqalar arasynda bul másele áli de qyzý talqylaný ústinde ekeni bizge jaqsy málim. Tek Qazaqstan ǵana barlyq túrki elderinde bastalyp ketken osy bir qoǵamdyq úrdiske asa jaýapkershilikpen, sarabdal salmaqpen qarap, sońyn kútkendeı syńaı tanytyp kelgen edi.

Shyndyǵynda, jazý-syzýǵa reforma jasaý ár elde, ár zamanda da bolǵan. Ásirese, qoǵamnyń álemdik órkenıetke, búkil dúnıejúzilik qaýymdastyqqa baıypty betburys jasaǵan ótpeli kezeńinde bul máseleniń birinshi kezekke shyǵatyny tarıhtan belgili. Sondyqtan, basqa túrki elderinde bastalyp ketken bul qoǵamdyq úrdisten qazaqtardyń da syrt qalýy múmkin emes bolatyn, ózge túrki halyqtarynyń sońynda bolsa da, erte me, kesh pe, áıteýir, bir álipbı máselesin sheshetinimiz sózsiz edi. О́ıtkeni, jazý-syzýǵa reforma jasaý – erikkenniń ermegi emes, ómir talaby, bolashaǵy jarqyn órkenıetti el bolýdyń alǵysharttarynyń biri. Al, Elbasynyń 1991 jyly zııaly qaýym kótergen bul máseleni sol ýaqytta emes, dál osy kezde nazarǵa alýynyń sebebi, qoǵamdyq-saıası faktorlarǵa baılanys­ty bolsa kerek. Qazaqstannyń turaqty damý jolyna túsip, «ǵalymdar ne deıdi, jurtshylyq qalaı qaraıdy?» dep zııaly qaýymnyń asyqpaı bir sheshimge kelýine, ózara pikir talastyrýǵa múmkindik bergen syńaıly. Qalaı degende de, buǵan «qazaq álipbıin latynǵa kóshirýdi kóp ýaqyt umyt qaldyryp, oǵan áldeqandaı sebeptermen aıaq astynan qaıta oraldy» dep ústirt boljam jasaýǵa bolmaıdy. Bul jáıt Elbasyn únemi mazalap, oılandyryp júrgeni baıqalady.

Osy oraıda aıta ketetin bir nárse – qazaq álipbıin latyn jazýyna aýystyrý týraly áńgime búgin bastalmaǵany aıqyn. О́ıtkeni, bul másele Táýelsizdik tańy atysymen-aq, tipti, odan da buryn aıtyla bastaǵan. Alǵashqy daıyndyq kezeńi de osy ýaqytqa tıesili. О́kinishke qaraı, meniń keıbir áriptesterim ony bilmegen, elemegen syńaı tanytady. Jaqynda gazetterdiń birinen Túrki keńesi Ystambulda jıyn ótkizip, onda túrki halyqtarynyń latyn álipbıine kóshý máselesin talqylaǵany jaıly habar oqydym. Barlyq túrki halyqtarynyń ókilderi qatysqan osy jıynǵa Qazaqstan atynan bir-eki ǵalym barypty. Meni qaıran qaldyrǵany bul ǵalymdar emes, árıne, «Olar túrki jurtyna ortaq 34 tańbanyń úlgisin alyp keldi» degen joldar edi. Shyn máninde, bul másele tuńǵysh ret 1993 jyly naýryzdyń 8-10-y aralyǵynda Ankarada ótken joǵaryda biz ataǵan konferensııada qaralyp, birneshe kúnge sozylǵan osy jıynda mamandar ǵylymı negizde jasalǵan, 34 áripten turatyn latyn álipbıin qabyldaǵan-dy. Jáne «osy álipbı túrki halyqtarynyń bárine ortaq, ony ár ult óziniń tildik erekshelikterine oraı qajetinshe ózgerte alady» degen kelisimge kelgenbiz. Oǵan Qazaqstan atynan ózim qol qoıǵan edim. Esterińizde bolsa, ol kezde túrki jurttarynyń ishinde tek Túrkııa ǵana latyn jazýyn qoldanatyn. Aıtaıyn degenim, Ankara konferensııasynda maquldanyp, qabyldanǵan barlyq túrki jurtyna ortaq 34 áripten turatyn latyn álipbıiniń úlgisin sol 1993 jyly-aq elge ózimizben birge ákelip, gazetke jarııalaǵan bolatynbyz. Artynsha, ǵylymı  negizderge súıene otyryp ári túrki halyqtaryna ortaq kelisilgen latyn álipbıiniń jobasyn basshylyqqa alyp, qazaq álipbıiniń úlgisin jasap, ǵylymı ortaǵa usynǵan edik. Sodan beri bilýimizshe, álipbıge qatysty 100-ge tarta jobanyń úlgisi ázirlenipti dep estımiz. Rasynda, qaıran qalarlyq jaǵdaı. Tipti, erinbegenniń bári joba jasaǵysh bolyp, «ónertapqyshtyq shyǵarmashylyqpen aınalysyp ketken be», dep oılaısyń. Aıtpaqshy, eskermeýge bolmaıtyn taǵy bir nárse bar. Sol joly, ıaǵnı 1993 jylǵy Ankara konferensııasynan elge orala salysymen «Kemel elge kemel álipbı kerek» degen taqyryppen Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń atyna ashyq hat jazyp, ol «Ana tili» gazetiniń 1993 jylǵy 30 jeltoqsanyndaǵy (№52) sanynda basylymnyń úsh betine jarııalanǵan edi. Bul búkil jurtshylyqqa málim. Ashyq hattyń sońynda túrki jurtyna ortaq álipbıdiń 34 tańbadan turatyn jobasy qosa berilgen. Budan shyǵatyny túrki jurtyna ortaq álipbıdiń úlgisi budan 20 jyl buryn ákelinip, qalyń jurtshylyqqa belgili bolǵan. Ol qazir aıaq astynan belgili bolyp otyrǵan jaıt emes. Bul – bir.

Ekinshiden, qazaq álipbıine baılanysty biz ázirlegen úlgi sol Ankaradaǵy basqosýda qabyldanǵan 34 tańbanyń negizinde jasalǵan 27 áripten turady. Onda qazaq tilindegi 9 daýysty jáne 18 daýyssyz dybystyń órnegi bar. Munda ana tilimizdegi barlyq erekshelikterdi eskere otyryp, osy 27 tańbalyq dybysqa syıdyrýǵa tyrystyq. Máselen, bir-birine uqsas «a» jáne «á» daýysty dybystaryn alaıyq. Túrki tilinde bul dybystardyń aıyrmashylyǵy asa baıqalmaıdy. Qazaq tilinde áripterdiń ózgesheligi bar jáne ekeýi de derbes maǵyna beretin dybystar. Jobada «a» kádimgi kırıllısadaǵydaı «a» árpiniń órneginde berilse, ústine eki núkte qoıylǵan «a» árpi «á» bolyp  oqylady. Bul tásil Eýropa elderi qoldanyp júrgen latyn álipbıiniń kópshiliginde bar. Sol sııaqty «o» men «ó», «u (u)» men «u» (ú)» dybystary týraly da osyny aıtýǵa bolady. Al, «y» jáne «i» dybys­taryna kelsek, qazaq tilinde bul dybystar ózgeshe, mundaı erekshelik qaısybir túrki tilderinde baıqalmaıdy. Jobada «i» kırıll jazýyndaǵydaı tóbesine núkte qoıylý arqyly berilse, «y» árpi de «i» sııaqty jasalady, biraq tóbesine núkte qoıylmaıdy. Endi «q» men «k» daýyssyz dybystaryn alaıyq. Keıbir ǵalymdar bul dybys­tardy bir fonemanyń eki varıanty retinde qarastyrady. О́ıtkeni, «q»-ny aıtýǵa kelgende qazaq tilinde dybys­ty jetkizý barysynda til arty, til ortasy, til aldy aıtylýy qoldanylady. Túrkilerde til arty aıtý varıanty joq. Iаkı, olar «q» dybysyn aıta almaıdy. Qyrǵyzdar bolsa, «q»-ny aıtqanymen, jazǵanda onyń ornyna «k»-ni qoldanady. Sóıtip, ókinishke qaraı, «q»-dan aıyrylyp qaldy. Mysaly, «qyrǵyz» dep aýyzsha aıtqanmen, jazǵanda «kyrgyz» dep tańbalaıdy. Al, bizdiń jobada «q» árpi «k» árpine uqsaıdy, biraq ústine dıakrıtıka qoıý arqyly beriledi. Endigi bir atap ótetin másele «ń» dybysyna baılanysty. Túrki  halyqtarynyń kópshiliginde bul dybys múlde joq. Mysaly, ázerbaıjandar «tań»-dy «tan» dep dybystaıdy. Al, qazaq tilinde bul dybys durys aıtylyp, durys jazylmasa, sózdiń de, sóılemniń de maǵynasy múldem ózgerip ketedi. Osy áriptiń latyn jazýynda qoldanylýynyń birneshe varıanty usynylyp júr. Bizdiń usynǵan jobada «ń» árpi tóbesine ırek syzyq qoıý arqyly jazylǵan. Munda erekshe nazar aýdaratyn bir nárse, Qazaqstanda jurtshylyq nazaryna biz jasaǵan joba ózge úlgilerge qaraǵanda burynyraq usynylǵan. Onyń ústine kóp ýaqyt talqylaýlardan ótip, birqatar túzetýler de engizilgen. Osydan biraz jyl buryn «Qazaq aqparat agenttigi» ulttyq kompanııasy (agenttiktik qazaq bólimi basshysy, qarymdy qalamger Jarylqap Beısenbaıuly myrzanyń bastamasymen) memlekettik tilde daıyndaǵan óz aqparattaryn shetelderde turatyn (málimet boıynsha, qazaqtar álemniń 48 elinde turady) qazaq jurtshylyǵyna arnap latyn jazýymen taratýdy qolǵa alǵan bolatyn. Bul latyn jazýynyń negizine osy biz jasaǵan nusqanyń qalap alynýy da kóp jáıtti ańǵartsa kerek.

Árıne, búginde latyn álipbıine kóshýdegi áripterdi tańbalaý máse­lesi jóninde respýblıka jurtshy­lyǵynyń pikiri birkelki emes. Tipti, aqyry álipbı aýystyrady ekenbiz, tól jazýymyz orhon álip­bıine kósheıik, tóte jazýǵa (A.Baıtursynuly jasaǵan) qaıta oralaıyq nemese latynshaǵa kóshpeı-aq kırıllısanyń ózin nege reformalap, ózimizge yńǵaıly etip jasap almasqa degen usynystardyń da bolǵandyǵynan habardarmyz. Buǵan meniń ýájim mynadaı: kırıl­lısanyń slavıan jazýy ekeni belgili. Degenmen, ony álemdegi slavıan halyqtarynyń bári birdeı qoldana bermeıdi. Búgingi kúnde Eýropadaǵy  kóptegen slavıan memleketteri is-qaǵazdaryn latyn jazýymen júr­gizedi. Osy tusta bir másele, slavıan tekti halyqtardyń arasynda rýhanı tutastyqtyń da shamaly ekenin esten shyǵarmaý kerek. Qysqasy, kırıllısanyń da belgili bir dárejede kemshiligi shash-etekten. Bul – máseleniń bir jaǵy.

Ekinshiden, joǵaryda ataǵan jáıtterge qosa kırıllısa jyl alǵa ozǵan saıyn ózine júktelgen mindetterdi tıisti dárejede atqa­ra almaýda. Qazirgi kezde Re­seı ǵalymdary arasynda da jahan­danýmen baılanysty bir kezderi orys álipbıiniń de latyn qarpine kóshý yqtımaldyǵy týraly sóz bola bastady.

Úshinshiden, búgingi túrki ha­lyq­tary qoldanyp júrgen kırıll jazýynda aıyrmashylyqtar óte kóp. Sebebi, kezinde bul jazýdyń bizderge tek qariptik belgileri, tańbalanýy ǵana usynyldy. Al ár halyq óziniń tildik erekshelikterine sáıkes keıbir áripterdiń varıanttaryn ózderi jasap aldy. Sonyń nátıjesinde, dúnıe júziniń túrki qaýymdastyǵyn bylaı qoıǵanda, burynǵy KSRO-da jasaıtyn otyz shaqty túrki halyqtary men ulystarynyń ózi basyn biriktire almady. Kerisinshe, olar biriniń jazǵanyn ekinshisi erkin oqyp túsine almaıtyndaı jaǵdaıǵa kelip, jazý arqyly ózara jaqyndasýdyń ornyna, jyraqtaı tústi. Sóıtip, syrtqy kúshterdiń o bas­ta kóz­de­gen túrkilerdiń bastaryn birik­tirmeý jos­pary óz mıssııa­syn tolyǵymen oryndap shyqty. Endi, orhonǵa nemese tóte jazýǵa nege kóshpeımiz degen máselege kelsek, tek qarip aýys­tyrý, bylaısha aıtqanda, bir tańbanyń ornyna ekinshi bir tańbany alýda emes, qazaq jazýynyń álipbıin ózgertý arqyly týǵan tilimizdiń tabıǵı erekshelikterin (máselen, dybys quramyn, býyn júıesin, rıtorıkasyn, orfografııa jáne orfo­epııa júıesin saqtaý) qajettiliginde bolyp otyr. Sonymen birge, jazý almastyrý tek til saıasatymen baılanysty sharýa ǵana emes, ekonomıka men demografııalyq jaǵdaıǵa da, qoǵamdyq-áleýmettik, rýhanı-mádenı máselelerge de, tipti, elimizdiń demokratııalyq úrdisine de qajeti zor másele. Aı­talyq, basqa týystas túrki halyq­tary latyn jazýyna kóship jatqanda, qazaqtardyń olardan bólektenip orhon nemese tóte jazýmen jalǵyz qalyp qoıýy – búkil túrki qaýymdastyǵynan, olardyń rýhanı-mádenı ómirinen qol úzip, oqshaýlanýymen birdeı bolyp shyǵady. Sondyqtan, bizge orhonǵa kósheıik, tóte jazýǵa oralaıyq degen eshkimge qajeti joq usynystar tóńireginde pikir-talasty qaıta qozdatyp, órbitkennen góri, Elbasy aıtqandaı, latynshaǵa kóshýdiń barlyq múmkindikterin qarastyryp, kesheýildetpeı bir toqtamǵa keletin ýaqyt boldy dep esepteımiz. Qazaq eli tańdaýdan da, talǵaýdan da ótken sııaqty. Endi, tek latyn álipbıine ýaqyt uttyrmaı kóshý jóninde, ıaǵnı latynshaǵa qalaı ótemiz, qandaı úlgi-jobalarǵa basymdyq berilýi kerek degen máselelerdi aýyzbirlikte júzege asyrsaq, úlken abyroı bolar edi.

Ábdýalı QAIDAROV,

Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq

ǵylym akademııasynyń akademıgi.