Bes jyldan beri álemdi jaılaǵan qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys pen jahandyq resessııa tolastaýdyń ornyna odan ári jalǵasýda. Alaıda 2008 jyly bastalǵan depressııa búkil álemdi sharpyǵanymen, olardyń AQSh pen Eýropa Odaǵy ekonomıkalaryna keltirgen zalaly uqsas, biraq saldary bólek. Búgingi tańda bul aıqyndalyp keledi. Máselen, dál qazir AQSh ekonomıkasy qaıta jandana bastady. Alaıda Eýropa aýmaǵyndaǵy ekonomıkalyq ahýal múlde múshkil. Bulaı túıindeýge álgi daǵdarys pen resessııanyń saldaryn tereń de muqııat zerttegen Nobel syılyǵynyń laýreaty, amerıkalyq makroekonomıst Pol Krýgmannyń dáıekti saraptamalary negiz bolyp otyr.
Amerıkalyq makroekonomıstiń paıymdary neni ańǵartady?
Bes jyldan beri álemdi jaılaǵan qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys pen jahandyq resessııa tolastaýdyń ornyna odan ári jalǵasýda. Alaıda 2008 jyly bastalǵan depressııa búkil álemdi sharpyǵanymen, olardyń AQSh pen Eýropa Odaǵy ekonomıkalaryna keltirgen zalaly uqsas, biraq saldary bólek. Búgingi tańda bul aıqyndalyp keledi. Máselen, dál qazir AQSh ekonomıkasy qaıta jandana bastady. Alaıda Eýropa aýmaǵyndaǵy ekonomıkalyq ahýal múlde múshkil. Bulaı túıindeýge álgi daǵdarys pen resessııanyń saldaryn tereń de muqııat zerttegen Nobel syılyǵynyń laýreaty, amerıkalyq makroekonomıst Pol Krýgmannyń dáıekti saraptamalary negiz bolyp otyr.
Máselen, aıtýly ǵalymnyń 2008 jyly jaryq kórgen «Depressııa ekonomıkasy qaıta oraldy ma?» (The Return of Depression Economics?) atty eńbeginde «Daǵdarystar nege oryn alady?», «Ekonomıkalyq daǵdarystardyń saldaryn qalaı tizgindeýge bolady?» sııaqty ótkir saýaldardyń jaýabyn izdese, 2013 jyly baspadan shyqqan «Bul daǵdarysty dál qazir tizgindeý kerek!» («End This Depression Now!») atty jáne bir saraptamalyq zertteýinde joıqyn depressııany aýyzdyqtaýdyń naqty joldary men ádisterin izdestiredi.
Atalǵan zertteýleriniń aldyńǵysynda Pol Krýgman 2008 jyly oqys bastalǵan qarjy-ekonomıkalyq daǵdarys daýylynyń tek ekonomıster men saıasatkerlerdi ǵana tańǵaldyryp qoımaı, qarapaıym amerıkalyqtardy da tóbelerinen jaı túskendeı etkenin jasyrmaıdy. Olaı bolatyn da jóni bar eken. Sebebi, sońǵy 25 jyl ishinde AQSh-ta mundaı aýyr daǵdarystyń nyshany baıqalmapty. Al kezinde AQSh ekonomıkasyn jarǵa jyqqan «Uly kúızelis» bolsa, budan 90 jyl buryn, ıaǵnı ótken ǵasyrdyń 20-jyldarynda oryn alǵan bolatyn. Sondyqtan da ondaı joıqyn daǵdarystar Amerıkada endi qaıtalanbaıtyndaı kórinetin. Sosyn AQSh úkimeti men Federaldyq rezerv júıesi ekonomıkany ara-tura teńseltip ketetin álgindeı terbelisterdi boldyrmaýdyń kúlli tetigin áldeqashan ıgerip alǵandaı sezinetin.
О́kinishke qaraı, jaǵdaı múlde basqasha bolyp shyqqan edi. 2008 jyly qyrkúıek aıynda, eń aldymen, AQSh-taǵy eń iri ınvestısııalyq bank – Lehmann Brothers bankrotqa ushyrasa, onyń artynan ile-shala álemdegi eń iri AIG saqtandyrý kompanııasy da burynǵy qaýqarynan bir sátte aıyrylyp, memlekettiń menshigine ótýge májbúr boldy. Sol-aq eken, búkil álem ekonomıkasy dúleı daǵdarystyń tuńǵıyǵyna maltyǵyp, tunshyǵa bastaǵan bolatyn.
Kóp uzamaı-aq álgi daǵdarystyń saldarynan damyǵan elderdiń ónerkásip óndiristeriniń qarqyny birden 10 paıyzǵa qulasa, Japonııa men Shvesııa syndy elderde bul kórsetkish 20 paıyzǵa deıin quldyrady. Tipti, keıingi jyldary údemeli qarqynmen damyp kele jatqan Qytaıdyń ishki jalpy ónimi de 2009 jyly 5.1 paıyzǵa deıin tómendedi. Álemniń kópshilik elderiniń syrtqy saýda salasyndaǵy taýar aınalymdarynyń mólsheri de 20-30 paıyzǵa kemip ketti. Al keıbir elderde bul kórsetkish 40-50 paıyzǵa deıin quldılady. Sonyń saldarynan álemdegi eń baqýatty elderdiń biri dep júrgen Islandııanyń jaǵdaıy kúrt múshkildenip, Halyqaralyq valıýta qorynan kómek suraýǵa májbúr boldy. Sóıtip, daǵdarystan zardap shekken memleketterdiń jıyntyq shyǵyndary sharyqtap ósip, 50 trıllıon dollarǵa jetti.
Osy tusta, «Ár jyl saıyn quny 15 trıllıonǵa tatıtyn taýarlar men qyzmet túrlerin qam tamasyz etip júrgen AQSh ekonomıkasynyń osylaısha oısyrap qalýyna ne sebep boldy?», – degen saýaldyń jaýabyn amerıkalyq makroekonomıst Pol Krýgman óz eliniń ishinen emes, kerisinshe, alystan, atap aıtqanda, erterekte Azııa elderinde bolǵan daǵdarystan izdeı bastady.
Máselen, 1990 jyldary ishki jalpy ónimi álemdik ishki jalpy ónimniń tórtten birin, al halyqtarynyń jıyntyq sany mıllıardtyń úshten ekisin quraıtyn Azııadaǵy birneshe memlekettiń ekonomıkalary kenetten kelgen «Uly kúızeliske» uqsas joıqyn daǵdarysqa tap bolǵan bolatyn. Álgi elderdiń ekonomıst ǵalymdary men sarapshylary muny ýaqytsha qubylys, sondyqtan olardyń ekonomıkalary, burynǵysha údemeli qarqynymen damı beredi dep topshylaǵan bolatyn. Alaıda «Uly kúızelis» kezindegideı nysanaly sharalar qabyldanyp, dereý iske asyrylǵanymen, olar kózdegen maqsatqa qol jetkize almady. Kerisinshe, atalmysh sharalar álgi elderdiń ekonomıkalyq ahýalyn múlde ýshyqtyryp jiberdi.
Árıne, tarıh táliminen tıisti qorytyndy shyǵara biletin bilikti ekonomısteri álgindeı resessııanyń álemniń kez kelgen núktesinde oryn alý múmkindigin qalt jibermeı, der kezinde sekem alatyny kúmán týǵyzbasa kerek. Sondyqtan da bolar, asa tájirıbeli ári kóregen Pol Krýgman Azııa elderiniń ekonomıkalaryn kúıretip ketken joǵarydaǵy daǵdarystyń basqa elderde de oryn alý qaýpin tereń sezinip, óz ǵylymı eńbeginiń alǵashqy nusqasyn Azııa keńistiginde 1990-jyldary oryn alǵan álgi resessııaǵa jaýap retinde daıyndaǵan-dy. Alaıda aıtýly ekonomıst ǵalymdardyń kópshiligi ol daǵdarysty tek Azııa elderine ǵana tán qubylys, demek, shekteýli ǵana daǵdarys degen paıymǵa taban tirep, ózge pikirlerge des bermegen edi.
Al shyndyǵynda, Pol Krýgmannyń kóripkeldigi múltiksiz shyndyq bolatyn. Endi mine, búkil álem, onyń ishinde AQSh ta bar, alapat saldary kúlli planetany sharpyǵan dúleı qarjy-ekonomıkalyq daǵdaryspen kúni búginge deıin jantalasa arpalysýda.
Pol Krýgmannyń topshylaýynsha, adamzat búgingi tańda kenetten kelgen qarjy-ekonomıkalyq daǵdaryspen joǵarydaǵy Azııa memleketteri sekildi betpe-bet kelip, olarmen shamasy kelgenshe, ózderiniń sarapshy ǵalymdary men saıasatkerleri qalyptastyrǵan eski ekonomıkalyq doktrına sheńberinde kúresip jatyr. Burynǵy, 1920-jyldary óte alapat ekonomıkalyq daǵdarysqa tap bolǵan memleketter sekildi, búgingi Ulybrıtanııa syndy ekonomıkalary iri ári turaqty damyp kelgen memleketter de dál qazirgideı uzaqqa sozylǵan toqyraý men deflıasııa týdyrǵan syn-qaterlerge birden jaýap taba almaı, dal bolyp otyrǵan jaıy bar. Muny joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Biraq, bóri aryǵyn bildirmes demekshi, kezinde brıtandyq ekonomıkalyq teorııanyń negizin qalaǵan Djon Meınard Keıns (John Maynard Keynes) pen Nobel syılyǵynyń laýreaty, aqsha aınalymy men monetarlyq teorııanyń avtory, amerıkalyq ekonomıst Mılton Frıdman (Milton Fridman) usynǵan ilimdermen qarýlanǵan batys ekonomısteri budan bylaıǵy kezde de óz tájirıbeleri men bilikteriniń kez kelgen daǵdarystyń aldyn alýǵa ábden jetkilikti ekendigine óte senimdi ekenderin jasyrmaıdy. Al is júzinde álgi senim ózin-ózi aqtamady. Shyndap kelgende, 1970-jyldan bastalǵan onjyldyq naǵyz toqyraý men ınflıasııa onjyldyǵyna aınaldy. Sóıtip, 1973 pen 1979 jyldar arasynda 1930 jyldardan bermen qaraı bolyp kórmegen óte alapat resessııa oryn aldy.
Batystyń oza damyǵan elderiniń taǵy bir olqylyǵy olar Meksıkada, odan soń Latyn Amerıkasynyń Brazılııa, Chılı, Argentına jáne basqa da elderinde, sol sııaqty Ońtústik-Shyǵys Azııa memleketterinde jıi-jıi oryn alyp kelgen valıýta daǵdarysynan da, bank júıesi daǵdarysynan da, tipti, gıperınflıasııa daýyldarynan da tıisti sabaq alǵan joq. Onyń ústine, álemniń ekinshi ekonomıkasy bolyp sanalatyn Japonııanyń qarjy-ekonomııalyq daǵdarysynyń basty sebepteri de tıisti dárejede qaperge alynbady. Tipti oǵan tereń saraptama da jasalmady.
Mine, búgingi tańda osy olqylyqtardyń ornyn Pol Krýgmannyń tereń zertteýleri toltyryp turǵandaı áser qaldyrady. Olaı deýge tolyq negiz bar. О́ıtkeni, aıtýly ekonomıstiń nazarynan planeta betindegi elderde ótken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldarynan bastap búgingi tańǵa deıingi oryn alyp kelgen úlkendi-kishili qarjy-ekonomıkalyq daǵdarystar men resessııalardyń birde-biri tys qalmaǵan. Sosyn, belgili bir elderde oryn alǵan daǵdarystar men resessııalardyń álgi eldermen japsarlas jatqan nemese sol eldermen ekonomıkalyq qarym-qatynastarǵa túsken alys-jaqyn elderge d