Tulǵany tanyp boldyq pa?

Mustafa 1891 jyldyń 7 qańtarynda qazirgi Qyzylorda qalasyna jaqyn jerdegi Áýlıe torańǵyl (Narshoqy dep te atalady) degen jerde dúnıege kelgen. Ol Shoqaıdan týǵan úsh balanyń (Syzdyq, Mustafa, Nurtaza) ortanshysy.

Mustafanyń úlken atasy Tor­ǵaı Syr óńirinde óte bedeldi adam bolǵan. Bul óńirdi Qoqan han­dyǵy bılegen kezde Torǵaı datqa dárejesine kóterilgen. Al óz ákesi Shoqaı (Shoqmuhammed) 1916 jyly seksen jasynda dúnıe salǵan.

HIH ǵasyrdyń sekseninshi jyldarynda Torǵaı datqanyń úshinshi balasy Álish (Álmuhamed) patsha ókimetinen musylmansha mektep ashýǵa ruqsat alady. О́kinishke qaraı, Syrdarııanyń sýy qatty tasyǵanda 1890 jyly mektep qulap, ony Taqyrkól degen jerden 1896 jyly ekinshi ret saldyrýǵa májbúr bolady. Alty jasar Mustafa óz aǵasy Syzdyq, nemereles aǵasy Bákirmen sol mektepte oqıdy. «Álish mektebi» dep atalǵan tórt klastyq mekteptiń orny kúni búginge deıin saqtalǵan.

Mustafa Peterbýrg ýnıver­sıtetiniń zań fakýltetin úzdik bitirip shyǵa salysymen jalǵyz Qazaqstan emes, búkil baıtaq Túr­kistan ólkesin otarlyq buǵaýdan azat etý jolynda qyzmet istedi. Mustafanyń ereksheligi de osynda. Tipti ýnıversıtette oqyp júr­genniń ózinde ult-azattyq máse­lesimen shuǵyldanǵan. 1912 jyly Túrik-Balqan soǵysy kezinde de óz qandastarynyń jaǵynda boldy.

Mustafa 1891 jyldyń 7 qańtarynda qazirgi Qyzylorda qalasyna jaqyn jerdegi Áýlıe torańǵyl (Narshoqy dep te atalady) degen jerde dúnıege kelgen. Ol Shoqaıdan týǵan úsh balanyń (Syzdyq, Mustafa, Nurtaza) ortanshysy.

Mustafanyń úlken atasy Tor­ǵaı Syr óńirinde óte bedeldi adam bolǵan. Bul óńirdi Qoqan han­dyǵy bılegen kezde Torǵaı datqa dárejesine kóterilgen. Al óz ákesi Shoqaı (Shoqmuhammed) 1916 jyly seksen jasynda dúnıe salǵan.

HIH ǵasyrdyń sekseninshi jyldarynda Torǵaı datqanyń úshinshi balasy Álish (Álmuhamed) patsha ókimetinen musylmansha mektep ashýǵa ruqsat alady. О́kinishke qaraı, Syrdarııanyń sýy qatty tasyǵanda 1890 jyly mektep qulap, ony Taqyrkól degen jerden 1896 jyly ekinshi ret saldyrýǵa májbúr bolady. Alty jasar Mustafa óz aǵasy Syzdyq, nemereles aǵasy Bákirmen sol mektepte oqıdy. «Álish mektebi» dep atalǵan tórt klastyq mekteptiń orny kúni búginge deıin saqtalǵan.

Mustafa Peterbýrg ýnıver­sıtetiniń zań fakýltetin úzdik bitirip shyǵa salysymen jalǵyz Qazaqstan emes, búkil baıtaq Túr­kistan ólkesin otarlyq buǵaýdan azat etý jolynda qyzmet istedi. Mustafanyń ereksheligi de osynda. Tipti ýnıversıtette oqyp júr­genniń ózinde ult-azattyq máse­lesimen shuǵyldanǵan. 1912 jyly Túrik-Balqan soǵysy kezinde de óz qandastarynyń jaǵynda boldy.

Keıbir zertteýshiler Mustafa Alash­ordanyń alǵashqy kóse­mi edi degendi aıtyp júr. Bul shyndyqqa janaspaıdy. Ol Alash­ordaǵa basshylyq jasa­ǵan joq jáne onyń basshylarymen birlesip jumys istegen de emes. Eger Alashorda partııa­sy óz jumysyn Qazaqstan kóle­minde júrgizse, Mustafa óz ıdeıalaryn olardan góri keńirek – búkil túrik áleminde iske asyrýǵa umtylys jasady. Soǵan qaramastan Peterbýrgte oqyp júrgen kezinde Seraly Lapın, Álıhan Bókeıhanov (Memlekettik Dýmanyń múshesi), Mahmudhoja Vekbýdı, Mináýbir-qarı jáne Ahmet Baıtursynuly sııaqty azattyq kúresiniń ókilderimen Mustafanyń tyǵyz baılanysta bolǵany belgili.

Bir kezde Ýkraınanyń syrtqy ister mınıstri bolǵan professor A. Shýlgın ol týraly bylaı dep jazdy: «Mýstafý-bııa bez Týrkestana nevozmojno mys­lıt, nastolko v kajdom ego slove ı jeste chývstvovalsıa týr­kestanes... Vysokaıa gýmannost, dobrota serdsa, vernost v drýj­be, vernost raz dannomý cher­­ty, kotorymı harakterızovalı Mýstafý-bııa». Burynǵy Mem­lekettik Dýmanyń múshesi, Grýzııa syrtqy ister mınıstri A. Chhenıelıdiń lebizi: «Iа znal Mýs­tafý nemnogo, so slov nashego Kar­la (N.S.Chheıdze), vystýpavshego v Gosýdarstvennoı Dýme po vnýtrennoı polıtıke. Mýstafa byl eshe sovsem molodoı stýdent, no po vsemý bylo vıdno, chto bez nego, sekretarıa, mýsýlmanskaıa fraksııa Gosýdarstvennoı Dýmy edva lı poshla daleko».

Árıne, Mustafanyń ómiri taqtaıdaı tegis bolǵan joq. Ol muqtajdyqty da kóp kórdi. Bul týraly onyń jubaıy Marııa Iаkovlevna óz estelikterinde Mus­ta­fanyń qırap qalǵan býdkany óz qolymen jóndep «Orys restorany» dep jazyp qoıǵanyn, oǵan orys emıgranttarynyń qaptap keletinderin, sonyń arqasynda «ofısıant Mustafa» qaǵaz, qalam satyp alýǵa jeterlikteı aqsha tapqanyn, osydan soń úlken-úlken maqalalar jazýǵa kiriskenin tilge tıek etedi.

Mustafanyń abyroıy men yqpaly tek óz joldastary men dostary arasynda ǵana emes, ha­lyq­aralyq dárejede de joǵary bolǵanyn ataqty grýzın aqyny Ilıa Chavchavadzeniń shóberesi Tamara Vladımırovnanyń (áke­si Vladımır Chavchavadze Mus­tafanyń aıryqsha dosy bolǵan) myna sózderinen ańǵarýǵa bolady: «Meniń kishkentaı bala kúnimde, dálirek aıtqanda, 1927 jyly, Mustafaǵa baılanys­ty bir oqıǵa boldy. Anglııanyń premer-mınıstri Chemberlen sol joly ózderiniń bir sezine Mus­tafany arnaıy shaqyrdy. Uly adamdy sol saparyna shy­ǵaryp salýǵa kúlli Parıjde turatyn Reseıden kelgen emıgranttar túgel bardy. Orystar, ýkraındyqtar, belorýstar, grýzınder men armıandar, tatarlar men bashqurttar, túrkistandyqtar men daǵystandyqtar – bári-bári Mustafany Londonǵa baratyn kemege deıin shyǵaryp saldy. Ár halyq óziniń týyn kóterip, Mustafany uly saparǵa attandyrdy».

Mine, Syr boıynda týyp, búkil álemge qazaq halqynyń atyn máshhúr etken asyl azamat týraly ony biletinderdiń pikirleri osyndaı. Endi kishkene sheginis jasap, Mustafanyń qoǵamdyq-saıası qyzmetine nazar aýdaraıyq.

Mustafanyń negizgi maqsaty – Reseı terrıtorııasynda turatyn barlyq túrik urpaqtaryn birik­tirý, «Úlken Túrkistan» oda­ǵyn qurý boldy. Osy sebepti Peter­býrg ýnıversıtetin bitire sala ol 1916 jyly Qazan qalasyna kelip, «Túrkistan birlestigi» dep atalatyn jasyryn uıym asha­dy. Bul uıymnyń alǵashqy bas­shylyǵy eki tatar, eki qazaq, bir bashqurttan – barlyǵy 5 adamnan turady. Olardyń ishinde tatar Sultanǵalıev, qazaqtan ózi (M.Shoqaı) jáne Muhamedjan Tynyshpaev, bashqurt professory Ahmet Zákı Ýálıdı boldy. Olar uıymdy basqarýdy Mustafaǵa tapsyrdy. Jumys qupııa júrgizildi. Omby qalasynyń bir bankisinde bulardyń qarjysy saqtaldy. 1918 jyly Mustafa osy qarjyny túgeldeı alyp ketýge barǵanda, Kolchaktyń baskeserleri «Reseı ımperııasynyń qas dushpany» retinde ony abaqtyǵa japty. О́lim jazasyna da kesildi. Degenmen, túrmedegi adamdardy poıyz vagondaryna tyǵyp, Shadrınsk qalasynyń túrmesine apara jatqanda tutqyndar vagondardy talqandap, qashýǵa múmkinshilik aldy. Solarmen birge Mustafa da qutylyp ketedi.

Osydan keıin Mustafa Orta Azııaǵa sapar shegedi. Osyndaǵy otandastarymen qosylyp, bolashaq Túrkistan odaǵyn qurý baǵytynda jumys júrgizedi.

1917 jyldyń sáýir aıy­nyń basynda Tashkentte Túrkis­tan musylmandarynyń I qu­ryl­taıy, qysta Orynborda I qa­zaq quryltaıy boldy. Tash­kentte qurylǵan musylman depý­tattarynyń ortalyq keńesin Mustafa Shoqaı, al Qazaqstanda Álıhan Bókeıhanov basqardy. Qyrkúıek aıynan bas­tap saıası partııalar ómirge kelip jatty.

Keshikpeı Qoqan (Túrkistan) avtonomııa­sy jarııalanyp, áýel­­de onyń basshysy bolyp Mu­hamedjan Tynyshpaev, ke­ıin Mustafa Shoqaı saılanady. Alaıda, 1918 jyldyń aqpan aıynyń basynda bolshevıkter Qoqan qalasyndaǵy avtonomııalyq ókimetti ozbyrlyqpen qulatty. Túrkistan túgel bolshevıkterdiń qolyna ótti. Jaǵdaı keńesterdiń paıdasyna ózgere bastady. Son­dyqtan Túrkistan problemasyn Eýropaǵa, álemge túsindirý úshin Mustafa Shoqaıdy shetelge jiberý uıǵaryldy. Demek, búginde keıbireýlerdiń oılap júrgenindeı, Mustafa shetke bas saýǵalap qashqan joq, kerisinshe, arnaýly tapsyrmamen Túrkistan úshin kúresti jalǵastyrý maqsatymen ketti. Batýmı arqyly Túrkııaǵa ótip, Parıjge qonys tepti. О́zi Parıjde turǵanmen, 1929 jyldan bastap Berlınde shyǵatyn «Iаsh Túrkistan» jýrnalyna jetekshilik etti. Jýrnal shaǵataı tilinde basyldy. 1939 jyldyń tamyz aıyna deıin jýrnaldyń 117 sany jaryq kórdi. Ondaǵy jarııalanǵan Mustafa Shoqaı maqalalarynyń taqyryptary san alýan. Barlyǵy, saıyp kelgende, ulttyq táýelsizdik pen túrik halyqtarynyń birligine kelip tireledi. Olarda túrikshildik ıdeıasy ýaǵyzdaldy. Mustafa Shoqaı bir maqalasynda bylaı dep jazǵan: «Halyqty ult deńgeıine kóterý, ıaǵnı jeri, sýy, qazynasy tili men dini bir bolǵan halyq buqarasyn birlestirip, olardyń sanasyn birtutas, saıası, áleýmettik, ulttyq sanaǵa jetkizý – uly tarıhı mindettiń mańyzdy bir bóligi».

Onyń 1936 jylǵy «Túrkistan jastaryna» degen úndeýi de osyndaı ıdeıalarǵa toly: «Búgin Qazaqstan, О́zbek­stan, Qyr­ǵyzstan, Qaraqalpaqstan, Túrki­men­stan hám Tájikstan dep jat úkimet kú­shin alty jumhırıetke bólip turǵan Túr­kistan – bólinbes, aıyrylmas bir ólke. Halqynyń qa­ny bir, dini bir, maqsaty bir. Túrkistannyń maqsaty – óziniń qutylysy – mıllet úkimetin qu­ryp, derbes bop, óz aldyna bir úkimet bolyp turý. Halqy kópten bul jumysqa alysyp, shalysyp, qan tógip, soǵysyp keledi. Úmitimiz zor, memleketimizdiń bolashaǵyna ılan