Tarıhı qundylyqtar

 Olardy qurmetteý arqyly ultty qasterleıik

Men ulttyq ári memlekettik múdde týraly osy máselege Parlamenttiń jáne Úkimettiń nazaryn ekinshi ret aýdaryp otyrmyn.

Ulttyń jan-tánine álimsaqtan sińip ketken qymyz osy kúni Reseı men Qytaıdyń, Birikken Arab Ámirlikteri men Eýropanyń áýlıe asyna aınalǵan. Babalarymyz sa­­­­pyr­ǵan sary qymyzdy, aýrýǵa em, saýǵa qýat dári qymyzdy Fransııa, Germanııa, Belgııa dastar­qanynyń sáni etip otyr. Bulardyń qataryna sońǵy jyldary Avstrııa men Italııa qosyldy.

 Olardy qurmetteý arqyly ultty qasterleıik

Men ulttyq ári memlekettik múdde týraly osy máselege Parlamenttiń jáne Úkimettiń nazaryn ekinshi ret aýdaryp otyrmyn.

Ulttyń jan-tánine álimsaqtan sińip ketken qymyz osy kúni Reseı men Qytaıdyń, Birikken Arab Ámirlikteri men Eýropanyń áýlıe asyna aınalǵan. Babalarymyz sa­­­­pyr­ǵan sary qymyzdy, aýrýǵa em, saýǵa qýat dári qymyzdy Fransııa, Germanııa, Belgııa dastar­qanynyń sáni etip otyr. Bulardyń qataryna sońǵy jyldary Avstrııa men Italııa qosyldy.

Nemis elinde qymyz óndirýshilerdiń kóbe­ıýine baılanysty jeke-dara odaǵy qurylǵan. Mamandandyrylǵan 50 ferma qymyzdy dárilik tabletka, kosmetıkalyq buıymdar, balalar taǵamy jáne balmuzdaq túrinde Eýroodaqtyń naryǵyna shyǵardy. Reseıde 80 qymyz sharýashylyǵy bar bolsa, olardyń ónimi iri qalalardaǵy eń ótimdi taǵamnyń birine aınalǵan. Máselen, máskeýlikter kúnine 15 tonnadan astam qymyz ishedi. Osy elde jyl saıyn bıe sútinen 500 tonna balalar ta­­ǵamy ázirlenedi. Al Iаkýtııada qymyz týraly jeke zań qabyldanǵan. Sol zań boıynsha jyl­qy sharýashylyǵynyń qurylys nysanda­ryna qajetti qarjyny, elektr qýaty men kó­lik tasymalyna ketetin shyǵyndy memleket óteı­di. Balabaqshadaǵy búldirshinderge qy­myz respýblıkalyq bıýdjet esebinen tegin beriledi.

Bizde, qymyzdyń otany – Qazaqstanda osynyń kóbi joq. Qymyz óndirýge bólingen azyn-aýlaq sýbsıdııany jylqyshy 35 bıe ustap, onyń 20-syn saýyp otyrsa, qymyz ashy­tatyn sehy bolsa, ol seh veterınarlyq ta­lapqa saı kelse ǵana alady. Mundaı deń­geıge memlekettiń kómeginsiz jetý múmkin be?!

Ústimizdegi jyldyń 15 shildesinde Tarazda ótken ǵylymı-praktıkalyq semınar-keńeske qatysqan ǵalymdar men kásipkerler qymyz óndirisin damytýǵa kedergi bolyp otyrǵan máselelerdi talqylaı kelip, respýblıka Úkimetine tómendegi usynyspen shyqty:

Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstrligi Salyq kodeksinde qymyz, sondaı-aq ulttyq taǵamdar óndirýmen aınalysatyn shaǵyn jáne orta bıznes nysandaryna arnaýly salyq jeńildigin qarastyrsyn;

Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mı­nıstrligi qymyz jáne ulttyq taǵamdar óndi­risin damytý týraly zań jobasyn ázirlesin;

Saýylatyn bıeni baǵyp-kútýge beriletin sýbsıdııanyń kólemi sútti iri qaraǵa bólinetin qarjy deńgeıine jetkizilsin;

Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıtetinde «Qazaqtyń ulttyq taǵam­dary» ǵylymı ortalyǵy ashylsyn;

Qymyz óndirýshilerdiń respýblıkalyq jáne aımaqtyq palatalary qurylsyn.

Osy usynystardyń bári oryndy. Ulttyq taǵam – ulttyq qundylyq bolýmen birge, aýyldy kórkeıtýdiń orasan zor múmkindigi. Ult densaýlyǵynyń kepiline, dástúri men maqtanyshyna aınalǵan taǵamdar óndirisin aýyldarda damytý arqyly myńdaǵan jumys ornyn ashamyz. Jylqy sanyn 5 mıllıonǵa jetkizgen AQSh, 12 mıllıonnan asyrǵan Qytaı men Reseı osy túlik arqyly eleýli áleýmettik máselelerdi sheshýde. Al 120 mln. gektar jaıylymy bar Qazaqstandaǵy jylqy sany 1 mln. 400 myń ǵana. Jylqy ósirgen eldiń oryndy usynystaryn qabyl alaıyq. Tarıhı qundylyqtardy qurmetteý arqyly ultty qasterleıik.

Aldan SMAIYL,

Májilis depýtaty.