Halyqaralyq qujattar ratıfıkasııalandy

Qyrǵyzdar asyǵar emes

Eń áýeli «2014 jylǵy 29 ma­myr­daǵy Eýrazııalyq ekonomı­kalyq odaq týraly shartqa Qyr­ǵyz Respýblıkasynyń qosylýy­na baılanysty Qyrǵyz Respýblı­ka­synyń 2014 jylǵy 29 mamyrdaǵy Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly shartty, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń quqyǵyna kiretin jekelegen halyqaralyq sharttardy jáne Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq organdarynyń aktilerin qoldanýy jónindegi jaǵdaılar men ótpeli erejeler týraly 2015 jylǵy 8 mamyrda qol qoıylǵan hattamaǵa ózgeris engizý týraly hattamany ratıfıkasııalaý týraly» zań qabyldandy.

«Qyrǵyz Respýblıkasy Eýra­zııalyq ekonomıkalyq odaqqa qo­sylýy týraly ótpeli erejelerge sáıkes, odaqtyń kedendik sheka­ra­­syndaǵy Qyrǵyz Respýb­lı­kasy­nyń barlyq ótkizý pýnktterin 24 aı ishinde, naqty aıtsaq 2017 jyldyń 12 tamyzyna deıin ornalastyryp, materıaldyq-tehnıkalyq jaraqtandyrýdy qamtamasyz etýge mindetteme aldy.

Qyrǵyzstan tarapy atalǵan merzimde mindetin oryndap úl­ger­medi. Osyǵan baılanysty mem­le­ket­ter basshylary 2018 jyl­ǵy 14 mamyrda Sochı qala­­synda merzimdi taǵy da eki jyl­ǵa, ıaǵnı 2019 jyldyń 12 tamy­zyna deıin uzartý týraly hatta­maǵa qol qoıdy. Degenmen, Qyr­ǵyzstan tarapy úshin bul mer­zim de jetkiliksiz boldy. Sol sebep­ti memleketter basshylary 2019 jylǵy 29 mamyrda Nur-Sultan qalasynda Joǵarǵy Eýra­zııalyq ekonomıkalyq keńes otyry­synyń sheńberinde «48 aıdan» «72 aıǵa» deıin, ıaǵnı 2021 jyl­dyń 12 tamyzyna deıin uzartý týra­ly hattamaǵa qol qoıdy», dedi osy qujatqa qatysty baıandama ja­saǵan Qarjy mınıstri Er­ulan Jamaýbaev.

Zańǵa sáıkes, 2021 jylǵy 15 ta­myzǵa deıin Qyrǵyzstan Eýra­zııa­lyq ekonomıkalyq odaqtyń talaptaryna sáıkes EAEO kedendik shekarasyndaǵy ótkizý pýnktterin jańǵyrtýǵa tıis. Veterınarlyq, sa­nıtarlyq, fıtosanıtarlyq, radıa­sııalyq baqylaý júrgizýge ar­nalǵan jabdyqty jáne kedendik baqylaý júrgizýge arnalǵan tasy­maldanatyn jabdyqty, onyń ishin­de tekserip qaraýǵa arnalǵan rentgen tehnıkasyn ornatýy qajet.

«Qyrǵyzstannyń keden beket­terinde zamanaýı jabdyqtar ornatylyp jatyr. Onyń kómegimen laýazymdy tulǵanyń qatysýynsyz skanerleý arqyly taýarlardy baqylaý júzege asyrylady. Bar­lyǵy avtomattandyrylǵan: aq­parat skanerlenip, ortalyq keden organyna beriledi. Onda qa­jet­ti monıtorıng júrgiziledi. О́tki­zý pýnktterinde taýardy sáıkes emes ataýmen deklarasııa­laý ja­ǵ­daılaryn anyqtaýǵa kó­mek­te­setin táýekelderdi basqarý jú­ıe­sin qoldaný josparlanyp otyr», dedi depýtat Sergeı Karplıýk.

Sondaı-aq Senat depýtattary «Qazaqstan Respýblıkasy men Bi­rikken Arab Ámirlikteri ara­syn­daǵy sottalǵan adamdardy berý týraly shartty ratıfıkasııalaý týraly» zańdy qabyldady. Shart bas bostandyǵynan aıyrý túrin­degi jazany óz otanynda odan ári óteý úshin sottalǵan adamdardy eki memleket arasynda aýysty­rý múmkindigine baılanysty máse­lelerdi retteıdi.

Atalǵan zań jobasyna qatys­ty baıandama jasaǵan Bas proký­rordyń orynbasary Marat Ah­met­janovtyń aıtýynsha, BAÁ-daǵy jekelegen qylmys túrleri Qazaqstan zańdarynda joq.

«Mysaly, olarda Oraza buzý, qoǵamdyq jerde ishimdik ishý, neke­siz jynystyq qatynasqa túsý qyl­mys sanalady. Biraq eki eldiń zańy boıynsha negizgi qyl­mys pen jaza túrleri uqsas. Jalpy, biz basqa el­de qylmys­tyq jaýapkershilikke tartylǵan aza­mattarǵa qol sozýymyz kerek. Sebebi memleket úshin shetel­degi azamattardy qorǵaý – Konstı­týsııa júktegen mindet. Son­dyq­tan qylmys jasady dep aıyp­tal­ǵan azamattardan bas tartpaımyz», dedi ol.

Bul sharttyń maqsaty – sot­tal­­ǵandardy jazasyn elinde óteý­ge jaǵdaı jasaý. Qujatta sottal­ǵan adamdy berý men odan bas tar­tý jaǵdaılary naqty kórsetil­gen. Qazirgi ýaqytta bizdiń alty qazaq­standyq Birikken Arab Ámir­lik­terinde jazasyn ótep jatyr. Shart kúshine engen soń olardy elge qaıtarýǵa múmkindik týady. Qazaqstanda sottalǵan BAÁ azamattary joq.

«Qazir Birikken Arab Ámir­lik­terinde, ókinishke qaraı, bizdiń 6 azamatymyz, onyń ishinde 5 er adam jáne bir áıel adam qamaýda otyr. Tıisinshe, osy zańǵa el Pre­zı­denti qol qoıǵan kezde Qazaqstan Respýblıkasynyń Bas prokýratýrasy ýákiletti organ retinde olardy otanyna qaıtarý sharalaryn qabyldaıdy», dedi depýtat Sáýle Aıtpaeva.

Balalardyń qaýipsizdigine – basty nazar

Sonymen qatar Senattyń jal­py otyrysynda depýtattar bir­qatar saýal joldady. Dana Nurjigitova balalardyń quqyq­taryn qorǵaý boıynsha sharalar qabyldaý týraly másele kóter- di.

«Halyqaralyq tájirıbeni saralap, qylmystyq zańnama qol­danysyn taldap, balalarǵa qarsy jynystyq sıpatta jasalǵan qylmystyń barlyq túrlerine qatysty jazany qaıta qarap, qatańdatý boıynsha usynystar ázirleýdi suraımyz», dedi senator Bas prokýrorǵa joldanǵan óz saýalynda.

Sondaı-aq depýtat Memleket basshysynyń osy másele boıynsha bergen tapsyrmasynyń oryndalý barysy týraly aqparat berýdi surap, bul saladaǵy halyqaralyq konvensııalarǵa qosylý jáne ım­ple­mentasııalaý boıynsha zań­namalyq usynystar engizý qajet­tigin atap ótti.

Depýtat keltirgen statıstıkaǵa súıensek, Qazaqstanda sońǵy 4 jyl­da osyndaı qylmystar úshin 1868 adam kináli dep tanyl­ǵan. Olardyń 539-y ǵana 10 jyl­ǵa de­ıingi merzimge bas bostandy­ǵynan aıyrylǵan. Bıyldyń ózinde ǵana kámeletke tolmaǵan balalarǵa qarsy jasalǵan qylmys 8 paıyzǵa ósken.

«Muny toqtatý úshin qatań jaza qylmysty jasaǵan adamǵa ǵana emes, sol qylmysqa jol ber­gen, faktilerdi jasyrǵan, qyl­mys­kerdiń jaltarýyna múmkindik bergen azamattarǵa da qoldanylýy kerek dep oılaımyz», dedi Senat depýtaty.

Al depýtat Narıman Tóreǵa­lıev óz kezeginde vıse-spıker N.Ábdirov jáne ózge de senatorlar bastaǵan depýtattyq toptyń atynan Premer-Mınıstrge saýal joldady. Onda jasóspirimderdi kıberbýllıngten qorǵaý shara­larynyń kerektigi aıtylǵan. Bul taqyryp sońǵy ýaqytta BAQ-ta qyzý talqylanyp keledi.

Depýtattyń aıtýynsha, álem­dik statıstıka boıynsha adam kúnine 6-7 saǵat ınternet­te otyrady. Sondyqtan kıberbýllıngtiń qurbany kez kelgen adam bolýy múmkin. Alaıda zardap shek­kender men olardyń qýdalaý­shylarynyń negizgi jasy 11-16 jas aralyǵyndaǵy jas­óspi­rimder. Senator elimizdegi jasós­pirim­derdiń 12%-ǵa jýyǵy osy kıber­býllıngten zardap shegip otyr­ǵanyn jetkizdi.

«Áleýmettik jeliler arqyly taralǵan oıyndar «Kók kıt», «Tynysh úı», «Qyzyl japalaq», «Meni saǵat 04:20-da oıat», t.b. dúnıe júzin dúrliktirip qana qoı­maı, endi osyndaı oıyndar qazaq tilinde paıda bola bastaǵany qoǵamdy alańdatyp otyr. Ishki ister mınıstrliginiń málimetine sáıkes, Arys qalasynyń  turǵyny «Vkontakte» áleýmettik jelisi jáne «Telegram» messendjeri arqyly balalardy sýısıdtik sıpattaǵy oıyndarǵa tartqany  anyqtaldy. Sondyqtan dál qazirgi qoǵam úshin adamnyń quqyqtaryn, sonyń ishinde balalardyń qu­qyq­taryn qorǵaý, olardy býllıng pen kıberbýllıngten saqtaý mańyzdy», dedi N.Tóreǵalıev.

Bozdaqtardy qurmetteý – urpaqqa paryz

Senat depýtaty Álimjan Qur­taev Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Premer-Mınıstri A.Mamınge joldaǵan depýtattyq saýalynda qapyda tutqynǵa túsken, jat jerde kóz jumǵan birneshe júz myńdaǵan qazaqstandyq jaýyn­gerdi Ekinshi dúnıejúzilik soǵys­tyń 75 jyldyǵyna oraı aqtaý máselesin kóterdi.

Depýtattyń aıtýynsha, aqtal­maǵandardyń biri – soǵys qurbany Álim Almat. Ol 1939 jyly qyzyl ásker qataryna shaqyrylyp, 1941 jyly elge qaıtar kezde soǵys bas­talyp ketedi. Maýsym aıynyń sońynda Á.Almat dıvızııadaǵy 560 adammen birge tutqynǵa túsedi. Biraq qazaqtyń birtýar perzenti Mustafa Shoqaıdyń jary Marııa Shoqaıdyń kómegimen tutqynnan bosap shyǵyp, mýzyka ýchılıshesine oqýǵa qabyldanady. Talantty mýzykant áýeli Parıjdegi konservatorııada oqıdy, keıin túrik elshiligi arqyly Túrkııa azamattyǵyn alady. Sol elde ómirden ozdy.

«Bul – bir adamnyń taǵdyry. Mun­daı adamdar júzdep, myń­dap sanalady. Qorǵanys mınıstr­liginiń bergen málimeti boıyn­sha, Qazaqstannan soǵysqa attan­ǵan azamattardyń sany – 1 196 164 adam. Sonyń ishinde 322 462 adam maıdanda kóz jumǵan. So­ǵys­tan oralǵandardyń sany – 595 153 adam, al soǵystan oralma­ǵan­dardyń sany – 601 011 adam. Demek, Álim Almatpen taǵdyrlas 600 myńnan astam adam bar degen sóz. Hatymyzdy ázirleý barysynda Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa qatysýshylardyń naqty sanyn bilmek bolyp, Qorǵanys jáne Ishki ister mınıstrligine, Ulttyq qaýipsizdik komıtetine suraý salyp, hat jazdym. Jaýdyń tutqynyna túsken qazaq jaýyngerleriniń aqtalǵan jáne aqtalmaǵandarynyń sany jóninde aqparat alý úshin quzyrly mekemeler syrǵytpa jaýap jazyp, bir-birine siltedi. Ishki ister mınıstrliginiń jaýabynda arhıvtik qujattardyń qupııa ekeni aıtylǵan. Sonda biz tutqyndardyń taǵdyryn kimnen jasyryp, qupııa ustaımyz? Keńestiń kelmeske ketkenine 30 jylǵa jýyqtasa da, quldyq sanadan aryla almaı, jat elde joqtaýsyz qalǵan boz­daq­tarymyzdyń rýhynyń aldynda dármensizdik tanytyp otyrmyz. Álemniń barlyq elderi jeriniń tutastyǵy, halqynyń azattyǵy úshin kúresken jaýyngerlerin aq­tap, memlekettik aktiler qabyl­dady. Sóıtip aqıqat pen ádildikti qalpyna keltirdi.

Qorǵanys mınıstrligi soǵys­tan qaıtpaǵandardyń sany 601 011 adam degen derekti jarııalady. Japon, nemis, amerıka halqy so­ǵysta ólgen ár soldatynyń súıe­gin, topyraǵyn eline aparyp, qur­mettep jerleıdi. Eger biz ádilet­tilik saltanat qursyn desek, soǵys tutqyndarynyń barlyǵyn aqtaý týraly arnaýly qaýly shyǵa­ryp, memlekettik deńgeıde obek­tıvti baǵa berýimiz kerek», dedi senator Á.Qurtaev. 

Á.Qurtaev osyǵan baılanys­ty mynadaı máselelerdi sheshýdi usyndy. Soǵys tutqyndaryna qa­tysty resmı málimetter tııanaq­talyp, bir júıege keltirilip, ha­lyq­qa ashyq qoljetimdi bolýy tıis ekenin atap ótti. Sondaı-aq tut­qynda qaza tapqan barlyq jaýyn­gerimizdiń taǵdyryn tolyq zerttep, aty-jónin elge jarııalaý qajettigin jetkizdi.

Senator Otanyn jaýdan qor­ǵaý jolynda kóz jumǵan, jat el­derde qalǵan barlyq soǵys tut­qyn­daryn aqtaıtyn arnaıy qaý­ly shyǵaryp, memlekettik akti qa­byldaýdy usyndy. Sondaı-aq soǵys qurbany, qapyda jaý qolyna túsken Álim Almattyń ómiri men óneri jolynan syr shertetin, jas urpaq úshin taǵylymy mol kórkem fılm túsirý týraly da usynys aıtty.

Jóndelmegen joldyń jaı-kúıi tolǵandyrady

Senator Olga Perepechına Pre­mer-Mınıstrdiń atyna jol­daǵan depýtattyq saýalynda sýb­ven­- sııalar men joǵary turǵan bıýdjetterden beriletin nysanaly transfertter aýyl ákimdikteriniń shyǵystaryn qarjylandyrýdyń negizgi kózi ekenin atap ótti.

Depýtattyń aıtýynsha, Qazaq­standaǵy aýyl turǵyndary óz­deriniń mańyzdy máselelerin 4-shi deńgeıdegi bıýdjet qarjysy esebinen sheshýge múmkindigi bar. Bul sýmen jabdyqtaýǵa, joldardy jón­deýge jáne kútip ustaýǵa, sondaı-aq basqa da máselelerge qa­tys­ty. Degenmen, is júzinde bul sala­lar aýdandyq bıýdjetten qar­jy­landyrylady, keıde múlde qar­­jylandyrylmaıdy jáne jer­gi­likti jurtshylyqtyń bul sheshim­der­diń qabyldanýyna yqpaly joq. Bıýdjettegi tepe-teńsizdik­tiń ne­gizgi sebebi halyq sany 2 myń­nan kem aýyldyq bıýdjetterdiń shy­ǵys­taryn óz kiristerimen qamta­masyz etýdiń tómendiginde. Al eli­mizde olardyń sany 1301-ge jet­ken. Iаǵnı, 56 paıyzdy quraıdy.

Depýtat óziniń sózin qory­tyn­dylaı kelip, bir qyzmetker birneshe fýnksııany qatar oryndaıtyn aýyldyq okrýgterdegi apparattardy 25%-ǵa ońtaılandyrý olardyń jumys sapasyna teris áser etetinin atap ótti.

Atyraý oblysyndaǵy joldar­dyń jaı-kúıi tolǵandyrǵan senator Ǵumar Dúısembaev Úkimet bas­shysy Asqar Mamınniń atyna depýtattyq saýal joldady. Bul óńirde Atyraý – Oral jáne Muqyr – Qulsary avtojoldaryn qaıta jańartý josparlanǵan-dy. Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha «Nurly jol» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda 2025 jylǵa deıin 24 myń shaqyrym respýblıkalyq jol jańartylady.

Depýtattyń aıtýynsha, res­pýblıkalyq mańyzy bar avto­jol­dardyń oblystaǵy jaqsy jáne qanaǵattanarlyq jaǵdaıdaǵy úlesi nebári 66%-dy quraıdy. Ke­ıingi jyldary óńirdegi jol-kólik oqıǵalary da azaımaı tur.

«2021-2023 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet joba­synda osy maqsattarǵa 4,4 mlrd teńge mólsherinde qarajat kózdel­gen. 1 shaqyrym avtojoldy qaıta jańar­týdyń boljamdy quny 400-600 mln teńgeni quraıdy, al qu­rylystyń normatıvtik uzaq­tyǵy – 3 jyl. Kórsetilgen qara­jat pen belgilengen merzimde uzyndyǵy 487 shaqyrym joldy qaıta jańǵyrtý jumystarynyń tabysty bolǵanyna kúmán týady», dedi Ǵ.Dúısembaev.

Depýtat sonymen qatar qat­ty jabyny múlde joq Muqyr – Qulsary jolynyń nashar jaǵ­daıyna alańdaýshylyq bildirdi. Bul avtojol – Aqtaý teńiz porty men Qazaqstannyń qalǵan bóli­gi arasyndaǵy Aqtóbe oblysy arqyly ótetin eń qysqa kólik qatynasy. Avtojoldy qaıta jańar­tý joldy 150 shaqyrymǵa qys­qartýǵa jáne Atyraý – Aqtaý jolyndaǵy kólik sanyn azaıtýǵa múmkindik beredi.

«Memlekettik baǵdarlamada qarjylandyrý kózi kórsetilmegen. Úkimet joǵaryda atalǵan jobalardy qarjylandyrý kózderin anyqtaý jáne olardy ýaqtyly aıaqtaý jóninde qajetti sharalar qabyldaýy qajet», dedi depýtat.