Shegesiz meshit shejiresi

Álqısa, 1206 jyly seljuqtar araldyń tasty topyraǵymen ir­getasyn qalaǵan desedi. She­ber­diń esim-soıy este joq. Ańyzǵa súıensek, ǵımarat osy aımaqqa kelgen ıslam dinin ustanýshylarǵa tıesili. Sodan ǵoı, túrikter bir­de-bir shegesiz tur­ǵyzylǵan 800 jyldyq tarıhy bar Char­shambadaǵy meshitin buldaıtyny. Al orystar Kıjıdegi shirkeýdi mádenı qundylyǵynyń bastaýy sanaıdy. Qury­lys ıesi jalǵyz baltamen órnektep, ke­ıin quralyn kólge laqtyryp ketken kó­rinedi. Árıne, munyń bári siz ben bizge ertegideı kórinýi múmkin. Biraq sulýlyǵyn joǵaltpaǵan jasampaz ǵımarattar aqıqat­shyl. Báz-baıaǵy keıpinde.

Endi elge oralaıyqshy. Bizde mynandaı bar, mynandaı bar dep, álemniń nazaryn ózimizge aýdarýǵa bolady-aq. Dese de qazaqtyń ba­ıyrǵy qarapaıymdylyǵy qasy­nan qalsyn ba? Orta ǵasyr sáýlet óne­­riniń ozyq úlgileri Babaja hatýn, Aısha bıbi keseneleri, Qa­rahan mazary, Qo­ja Ahmet Iаsaýı kesheni ýaqyt tezi­nen ótip, máń­gilik muraǵa aınaldy emes pe? Ba­ba­lardyń sarqytyndaı sáýletti jádi­gerler qaıta qalpyna kelip, endi shók­pes­teı bıik­ke jaıǵasqan. Sondaı erekshe eskert­kish­terdiń biri, shegesiz salynǵan – Jar­kent meshiti. Qala ortalyǵyna orna­lasqan bul keshendi ǵımarattyń san alýan ádemi naqysh­tarmen bezendirilgen qabyr­ǵalary, jaq­taýlaryndaǵy órnekteri, qaı­qy shatyry, munarasy kózdiń ja­ýyn ­alady. Kórg­en saıyn orys­tar Epıfanıı shir­keýi­men te­ńes­­­tirip ketedi eken. Bul tus­ta bú­lik shyǵa­rýymyzǵa bolatyndaı. Epı­fanıı qaı­da? Jarkent qaı­da? Ara-tura aýyz­ǵa al­masaq, kór­shimizdeı qadirlep, kúnde kóńil bó­lip jatqanymyz joq. Nesin jasy­ramyz. Já, bul endi óz aldyna bó­genaıy bólek áń­gime.

Hosh, búginde «Jarkent meshiti kórkem-sáýlet murajaıy» atanyp, alystan kelgen qonaqqa qushaǵyn jaıyp, týrızmniń bir tetigine aınalyp otyr. Osy tusta tarıhtan taǵan tartsaq bolatyndaı. Mu­na­raly meshittiń salynýynyń nátı­jesinde Jarkent 1882 jyly ýezd ortalyǵy bolyp bekitiledi. Sebebi meshit qabyrǵasy ýezge baǵynysh­ty Narynqol, Kegen, qyrǵyzdar­dyń birqatar aımaqtary men Shon­jy, Qoǵaly, Saryózek, Jarkent óńiri turǵyndarynan jınalǵan qarajatymen turǵyzylǵan. Jer­gilikti ha­lyq saılaǵan qurylys­tyń bas merdigeri, kópes – Ýálıahýn Iýldashov, bas sáýletshisi – jer­gilikti halyq Muqan dep ataǵan qytaı sheberi Hon Pık.

Qazirgi Jarkent qalasynan 200 shaqy­rym jerdegi Ketpen taýynan emen, qara­ǵaı bóreneleri ógiz arbamen tasyp ákelin­gennen keıin Hon Pık bastaǵan Buqara, Sa­marqannan shaqyrylǵan 75 sheber jumysqa kiristi. Sheberler tek qurylys materıal­daryn súrgilep, shaýyp, jýan bórene tireý­lerdi kóleńkede arnaıy shyt mataǵa orap keptirip, taqtaılarǵa aıshyqty sýretter oıýǵa birneshe jyl arnaıdy. Sóıtip aldyn ala daıyndalǵan qu­rylys materıaldary bir shegesiz qurastyrylyp, 1892 jyldyń jazynda juma meshiti boı kóteredi.

Bir tańǵalarlyǵy, qytaılyq sheber jobasyn qupııalap, jeke dara óz josparymen júrgizdi. Alaıda bolashaq ǵımarattyń jal­py kórinisi men sáýletshilik erek­shelikterine baılanysty saldyrýshy bas merdiger men sheber­diń kelisimi bolǵan eken. Keshenniń ­jalpy jobasyna bas qaqpa, kúndelikti bes ýaqyt namaz oqylatyn kishi meshit, medrese, úlken juma meshiti, kúı­dirilgen kók kirpishten qalan­ǵan sándi dýal qorshaý, ońtústik jáne soltústik jaǵyndaǵy qo­sym­­­sha sha­ǵyn qaqpalar engen.

Jalpy, shyǵys halqy qurylys óne­­rine jastardy qasyna ertip jú­rip úı­re­tedi. Qurylys salasynda­ǵy ózindik qoltań­balaryn urpaǵyna muragerlikke qaldyratyn bolǵan. Al meshittiń jobasyn jasyrǵan Hon Pık te sondaı ózindik erekshe atamura úlgisi bar shyǵys she­berleriniń biri de biregeıi bolatyn. Sondyqtan ol Jarkent me­shitiniń qurylysyna birde-bir shege qoldanbaı, órnektelgen aǵashty qııýlastyrý arqyly jasady.

Murajaı mamandarynyń aıtýynsha, bas meshittiń kóne qytaı úlgisinde qos qa­batty qaıqy bel shatyry 122 bórene baǵa­­nalarǵa bekitilgen. Ásirese shatyr qu­ry­lysy aıryqsha kúrdeliligimen erek­she­le­nedi. Meshit shatyry­nyń jıekterin ıip, qaıyq tárizdes etip kóterýge «daý», «gýn» dep ata­latyn ımek syryqtar paıda­la­­nylǵan. Ǵajaıyp syrly ǵıma­rattyń qabyr­ǵalarynda, shatyr qaptaldarynda 1500-den astam alýan túrli sýret, arab-parsy til­derindegi kóne jazý úlgileri bar. Bul oıý-órnekterdi zertteýshiler taqyryptyq mazmunyna qaraı bir­neshe topqa bóledi. Olar – jer­gilikti halyqtyń oıý-órnek na­qysh­tary, geometrııalyq keskinder, qor­shaǵan tabıǵat, ósimdikter men jan-janýar­lar dúnıesi, dinge qatysty belgi sharttar.

Bas meshittiń tórindegi dinbasy otyratyn minber sákiniń bosaǵa tusyndaǵy qabyrǵaǵa úndi halyq­tarynyń úlgisimen ańyzdarǵa arqaý bolǵan záıtún «ómir aǵashy» keskindelgen. Sheberlerdiń áshe­keıge, sándi pishinderge, túske kóp mán ber­gendigin tek ǵımarat kelbetinen ǵana emes, qoldanbaly óner buıymdarynan – ádemi shyraǵ­dandardan, aǵashtan oıyp istelgen sándi minberden de baıqaý qıyn emes. Munda kóbinese aq, qara, qyzyl, jasyl, sary, kók túster óte sátti, úılesimdi qoldanylady.

Shyny kerek, Qytaıdyń, Ja­po­nııanyń, úndiniń erterektegi ǵıma­rattarynyń kóp­shiligi aǵashtan sa­lynǵan. Shyǵys sáýlet óneriniń bul ereksheliginiń ózindik sebepteri bar, sonyń eń bastysy – aǵashtan jasalǵan ǵımarattardyń zilzalaǵa tózimdiligi. Meshit qurylysynyń ózindik ereksheligi men daralanyp kórinetin bóliginiń biri – bas qaqpa. Ol Ortalyq Azııa men Qazaq­stannyń dástúrli sáýlet ónerine tán pishinde. Portaldyń ıdeıa­lyq, kórkemdik jaǵynan atqaratyn qyz­meti – kórnekilik pen asqaqtyq. Bul ádet­te qurylystyń ózge bólik­terimen salys­tyrǵanda onyń kóle­min ulǵaıtý arqyly júzege asyrylady eken.

Qala turǵyndarynyń qaı-qaı­sysy bol­syn meshittiń qyr-syry­na qanyq. Tur­ǵyndar keshenniń ishki formasynan ha­lyqty birlikke bastaıtyn úlken ıdeıa­ny kóretinin aıtady. Jalpy, portal ıin­disi ósimd­ik sarynyndaǵy ashyq tústi órnek­termen kórkemdelgen de, onyń syrtqy beti­niń mańdaıshasy gúl oıýlarmen, arab jaz­balary­men tol­tyrylǵan úsh oıyndymen bitedi. Portalmen búıirles kúm­bez tó­beli eki bólme meshit qyz­metshilerine arnal­ǵan. Bas qaq­panyń ońtústik, soltústik qa­byr­ǵalarymen janasa medrese úıi orna­lasqan. Munda kezinde jer­gilikti jastar bastaýysh dinı bilim alǵan. Osynyń bári qyzmetke arnalǵan ǵımarattar sáýletiniń ha­lyq qolónerimen tyǵyz baıla­nysta ekendigin dáleldeıdi. Me­shit qurylysynyń jumysyna ártúr­li ult ókilderiniń qatysýy da ǵı­maratqa ózindik erekshe túr be­rip, ár ulttyń sáýletshilik, sán­deý úlgi­leri keń qol­­­danylǵany baı­qalady. Bul týraly bury­ny­raqta jýrnalıst Myrzaǵalı Nurseıit jazǵan bolatyn.

О́kinishke qaraı, qazaq dala­synda boı kótergen kórnekti me­shit kezinde keńes ıdeo­logııa­sy­nyń qysymyna tap bolady. Túl­­ki zamannyń túrtpegi aqyry ǵıma­rattyń qaq­pasyn ishinen japtyrdy. Dese de biregeı óner týyndysyn óltirmeýge tyrysqan qara­sha qun­dy jádigerdi qunttap, qansha dáýir almassa da búginge jetkizdi. She­gesiz meshittiń shejiresi osyndaı.