G-Global – daǵdarysqa qarsy ustanym

Úshinshi myńjyldyqtyń basy, barlyq boljamdarǵa qaramastan, órkenıettiń evolıýsııalyq-tehnologııalyq damýdyń jańa deńgeıine ótýimen este qalýy tıis edi. Alaıda barlyǵy da kerisinshe bolyp shyqty. HHI ǵasyrda álem burynǵy daǵdarystyq belgilerden qutyla almaýymen qatar, odan da kólemdi ekonomıkalyq jáne qarjylyq kúızeliske tap boldy.

Úshinshi myńjyldyqtyń basy, barlyq boljamdarǵa qaramastan, órkenıettiń evolıýsııalyq-tehnologııalyq damýdyń jańa deńgeıine ótýimen este qalýy tıis edi. Alaıda barlyǵy da kerisinshe bolyp shyqty. HHI ǵasyrda álem burynǵy daǵdarystyq belgilerden qutyla almaýymen qatar, odan da kólemdi ekonomıkalyq jáne qarjylyq kúızeliske tap boldy.

Nazarbaevtyń usynysy – bolashaqty strategııa arqyly kórý

2007-2009 jyldardyń jahan­dyq qarjy-ekonomıkalyq daǵ­darysy kapıtal álemin tur­laý­syzdyqtyń «besinshi buryshyna» qoıyp, is júzinde bolyp jatqan tereń faktorynyń kórinisinen alshaqtatyp, halyqaralyq sarap­shylardyń barlyq «birqalypty» boljamdaryn joqqa shyǵardy. Osy jaǵdaıda Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Prezıdenti Nursul­tan Nazarbaev 2009 jylǵy aq­panda «Reseı gazetinde» jarııa­lan­ǵan «Daǵdarystan shyǵý kil­ti» maqalasynda qazirgi zaman­nyń qarjy-ekonomıkalyq daǵ­da­rysynyń mánisine jan-jaqty salmaqty ǵylymı túsinikteme berdi.

Sol irgeli maqalasynda Elba­sy bul tabıǵı apat jáne de kezdeısoq jaǵdaılar toǵysynyń nátıjesi emestigin, al álem ekonomıkasynyń tereń qateliginiń zańdy saldary ekendigin atap ótti. Elbasynyń pi­kirinshe, daǵdarys bastaýy álem­dik qarjy-ekonomıkalyq sáýlettiń  turaqsyzdyǵynda jasy­ryn jatyr. Osyǵan baılanys­ty, qoldanystaǵy halyqaralyq valıýtalardyń biri de órkenıettiń uzaq merzimdi jáne úılestirilgen damýyna negiz bola almaıdy, sebebi, olardyń barlyǵy «taýarlar men qyzmetter qunyn buldyr baǵalaý» quraldarynyń eskirgen qataryna jatady.

«Biz álemdik daǵdarysqa bú­kil álem bolyp endik jáne osy jahandyq kiltti búkil álem bolyp qana buraı alamyz. Barlyǵy ózimizge baılanysty», dedi N.Á.Na­zarbaev «Daǵdarystan shyǵý kilti» atty maqalasynda. 2009 jyldyń naýryz aıynda II Astana ekonomıkalyq fo­rýmynyń minbesinen Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev álemdik qarjy-ekonomıkalyq sáýletti reformalaýdyń qajettiligi týra­ly negizdep aıtty jáne taýarlar men qyzmetterdiń naqty qunyn kótere alatyn jańa túrdegi biryńǵaı ulttyq valıýtalardan joǵary valıýta qurý múmkindigin qarastyrýdy usyndy. «Jańa úılesimdi júıe qurýdyń negizi jańa álemdik valıýta bolýy tıis ekendigine senimdimin. Ol úshin, eń aldymen, álemniń kóptegen elderi qol qoıǵan jáne BUU maquldaǵan álemdik valıýta týraly jalpyǵa ortaq zań qabyldaý qajet…», dep atap ótti Elbasy.

Bul ıdeıany II Astana ekono­mıkalyq forýmynyń qatysý­shy­lary, sonyń ishinde Nobel syılyǵynyń laýreattary Robert Mandell men Edmýnd Felps, aldyńǵy qatarly halyqaralyq damý ınstıtýttarynyń sarapshylary, sondaı-aq, Eýrazııanyń asa iri korporasııalarynyń basshylary yqylaspen qoldady, ol keıin «jıyrmalar tobyna» arnalǵan qorytyndy usynystarda kórinis tapty. Búkilálemdik ınnovasııalyq qordyń prezıdenti Devıd Stıýart Hılldiń pikirinshe, «Nursultan Nazarbaevtyń usynysy – bul tek sanaly qadam ǵana emes, sonymen qa­tar, bolashaqty strategııalyq kórý. Onyń dálelderi men qo­rytyn­dylaryn kóptegen saıası bas­shy­lar nazarǵa alýlary qajet. Ol álemdik jaǵdaıdy tolyq kórip otyr...».

2009 jyldyń sáýir aıynda  Boaos Azııalyq forýmynyń konferensııasynda sóz sóıleı otyryp, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Konfýsııdiń: «О́zgeris jelin sezingen kezde aqymaq jelden qorǵanys salady, al danyshpan dıirmen salady»,  degen qanatty sózin keltirdi. Osylaısha ol Azııa forýmyna qatysýshylarǵa eski damý paradıgmasyn aýystyrýǵa biregeı «tarıhı múmkindik» baryn eskertti. Sol jyldyń qyrkúıek aıynda «Izvestııa» gazetinde ja­rııalanǵan «Besinshi jol» ǵy­lymı-irgeli maqalasynda avtor eko­nomıkalyq qundylyqtardyń zamanaýı júıesine obektıvti jáne tereń baǵa berdi. Sonymen qatar, ekonomıkanyń irgeli ózgerisi aǵymynda ótip jatqan álemdik úrdisterdi turaqty ólsheý jáne túzetý mańyzdylyǵy atap ótildi.

Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń maqalalarynda jáne halyqaralyq forýmdarda sóılegen sózinde baıandalǵan jan-jaqty tarazylanǵan ǵylymı kózqarastary búgingi tańda turaqtanýdyń áleýmettikke qarsy, sonyń ishinde proteksıonıstik sharalar emes, túpkilikti qaıta qurýdy talap etetin qazirgi zamannyń obektıvti shyndyǵymen qarama-qaıshylyqqa túsken eski damý paradıgmasynyń teorııalyq kirispesine aınaldy. Sonymen birge, qazirgi zaman tarıhyna shyn máninde aıryqsha máni bar álemdik ekonomıkanyń jańa qurylymyn qurý bastamasy  jalpyǵa ortaq halyqaralyq talqylaýdan bastap, ony jahandyq saıası salaǵa ilgeriletýdiń alǵashqy qadamdaryna deıin kóptegen evolıýsııalyq joldy basynan keshti. Bul úrdistiń lokomotıvi 2008 jyly Astanada Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń bastamasymen qurylǵan Eýrazııalyq ekonomıkalyq klýbynyń biregeı ǵylymı-yqpaldastyq tuǵyrnamasy boldy.

Bul joba iske asýǵa 2007 jylda-aq, Elbasy Sankt-Peterbýrgtegi halyqaralyq ekonomıkalyq forýmda sóz sóıleı otyryp, biryńǵaı birlestik sheńberinde álem ǵalymdary men praktıkterin shoǵyrlandyrý ıdeıasyn alǵa tartqanda joldama aldy. Mundaı ǵylymı-yqpaldastyq tuǵyrnama álem tarıhyndaǵy teńdesi joq derek ekeninde shúbá joq. Naqty tájirıbede zamanaýı saıasatkerlerdiń eshbiri óz áreketterinde ǵylym men tájirıbe sekildi progrestiń mundaı jetekshi kúshine súıengen joq. Osy yqpaldastyrý qurylymyn qura otyryp jáne onyń zııatkerlik áleýetin daǵdarysqa qarsy is-qımyldyń kólemdi jobalaryna baǵyttaı otyryp, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti ýaqyttyń qýatty meınstrımine – qazirgi zamannyń jahandyq talaptaryna shoǵyrlandyrylǵan jaýap izdeýge bastama berdi. «Oıyn teorııasy» patrıarhy, Nobel syılyǵynyń laýreaty Djon Neshtiń aıtýynsha, ǵalamshardyń aldyńǵy qatarly sarapshylaryn biriktire otyryp, Qazaqstan daǵdarysqa qarsy halyqaralyq únqatysýdyń iri oshaǵyna ǵana emes, jahandyq ózgeris jeli soǵa bastaǵan jerge aınaldy.

«G-Global» pishinindegi jańa shyndyq

Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń jahandyq bastamalaryn júzege asyrý jónindegi júıeli jumystarda radıkaldy tuǵyrnama retinde Ǵalymdardyń eýrazııalyq ekonomıkalyq assosıasııasy daǵdarys kezindegi ǵana emes, sonymen qatar, daǵdarystan keıingi de damýdyń ońtaıly mehanızmderin jasaýda halyqaralyq ǵylym men tájirıbeniń birikken kúshteriniń áleýetti múmkindikterin álemge pash etti. Osy birlestik sheńberinde belsendi qyzmet etken jyldarynda álemdik ǵylym men tájirıbe ókilderi aǵymdaǵy daǵdarystyń teńdessiz kólemdi saraptamasyn jasady. Nátıjesinde olar zamanaýı ekonomıkalyq tájirıbeniń kóptegen shıelengen máselelerin, sonyń ishinde álemdik qarjy-ekonomıkalyq sáýletin  reformalaý taqyrybyn Astana ekonomıkalyq forýmy, Daǵdarysqa qarsy búkilálemdik konferensııa jáne «G-Global» kommýnıkatıvtik pishinde halyqaralyq talqylaý deńgeıine shyǵardy. Bul pikir­talastardyń qorytyndy qujattaryn BUU-nyń sarapshylary, «G 20» elder toby, aldyńǵy qatarly halyq­aralyq uıymdar men damý ınstıtýttary álem ekonomıkasyn turaqtandyrýǵa aıtarlyqtaı qosqan úles retinde qa­ras­tyrady. Munyń ózinde eýrazııalyq yq­pal­dastyrý tuǵyrnamasynyń jahandyq damý úshin ońtaıly daǵdarysqa qar­sy mehanızmder jasaýdaǵy mańyzy da odan ári joǵary baǵalanyp keledi.

2012 jyldyń maýsym aıynda ótken BUU Bas Assambleıasynyń plenarlyq sessııasyn­da V Astana ekonomıkalyq forýmynyń usynystaryn «Ǵalymdardyń eýrazııalyq ekonomıkalyq klýby» assosıasııasynyń basshysy BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýnǵa, BUU Bas Assambleıasynyń Prezıdenti Na­sır Abd ál-Azız an-Naserge, sondaı-aq, Mek­sıkanyń Syrtqy ister mınıstriniń oryn­basary, «G 20»-daǵy Meksıkanyń sherpasy Lýrdes Arande Bezaýrıge tapsyrdy. О́zi­niń jaýabynda BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn bylaı dedi: «Men qurmetti Qazaq­stan Respýblıkasynyń ókiline ótken aıda bolǵan V Astana eko­no­mı­kalyq forýmynyń nátıjesi bolyp tabylatyn, bizge bergen jaqsy usynys­tary úshin alǵys aıtqym keledi. Olar nazarǵa aly­natynyna jáne «G 20» elderi basshy­larymen, sondaı-aq, «G 20»-nyń Meksıkadaǵy ókildiginiń ókilderimen tal­qylaýda meniń joldaýymnyń kún tár­ti­bin­de kórinis tabatynyna senimdimin. О́z keze­ginde «G 20»-daǵy Meksıka sherpasy Lýr­des Arande Bezaýrı «qazirgi zamannyń ekono­mıkalyq talaptaryna halyqaralyq qarsy shyǵýdyń ajyramas bóligi bolyp tabylatyn...» Astana ekonomıkalyq forýmy usynystarynyń joǵary sapaly mazmunyn atap ótti.

Álemdik qoǵamdastyqtyń Astana daǵ­da­rysqa qarsy pikirtalastaryna qyzy­ǵý­shylyǵynyń artýy – Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazar­baevtyń bastamalary aǵymdaǵy daǵda­rysty joıýda da, daǵdarystan keıingi da­mýdyń jańartylǵan úlgilerin qurý úshin de ózekti ekendiginiń jarqyn kórinisi. So­nymen qatar, qarjy salasynyń júıeli qatelikteri tek ekonomıkany qozǵap qana qoımaıdy. Olar ózderiniń keri áserin jalpy jahandyq áleýmet jaǵdaıyna tıgizedi. Bul jaǵdaılarda damýdyń ekonomıkalyq jáne ózge de aspektileriniń kóptegen ózekti máselelerin únqatysýdyń tar, atap aıtqanda, «G 8» jáne «G 20» pishininde sheshý zamanaýı ózgerister men álem ekonomıkasynyń betalystarynyń júıeli sıpatynyń áserinen meılinshe aýyr bolyp barady. Osyǵan baılanysty V Astana ekonomıkalyq forýmynda Elbasy álemdik qoǵamdastyqty shynaıy adamgershilikke, tózimdilikke jáne shydamdylyqqa negiz­delgen HHI ǵasyrdaǵy álemdi qurýdyń jańa «G-Global» qaǵıdalaryn qurýǵa shaqyrdy.

Halyqaralyq ekonomıkalyq saıasatty odan da konstrýktıvti qurý jáne daǵdarysqa qarsy jahandyq sheshimder izdestirý maq­satynda ol qazirgi «G 20» únqatysý pishi­nine qosymsha retinde «G-Global» elde­ri tobyn qurý týraly usynysyn alǵa tart­ty. Forým sheńberinde Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Prezıdenti Astanada Álemdik daǵdarysqa qarsy josparyn jasaý úshin Daǵdarysqa qarsy búkilálemdik konferensııa ótkizý qajettiligi týraly aıtty. Mu­nyń ózinde álemdi ekonomıkalyq ózgertý jumystary BUU-nyń qamqorlyǵymen ótý kerektigi atap ótildi. Mundaı qajettilik ekonomıkanyń barlyq úderisteriniń údemeli jahandanýymen eriksiz qabyl­da­nyp otyr, ol BUU qyzmetiniń ekonomı­kalyq quramasynyń paradıgmasyn aýystyrýdy meńzeıdi. Sondaı-aq, Elbasy álem daǵdarysy sebepterin boljaý jáne joıý valıýtalyq jáne saýda-ekonomıkalyq retteý salasyndaǵy álemdik qurylymdar jumysynyń basty máni bolýy tıis eke­nin atap kórsetti. 2012 jylǵy 21 jeltoq­sanda Birikken Ulttar Uıymy Bas Assam­bleıasynyń  qararymen Astana qalasynda Daǵdarysqa qarsy búkilálemdik konferensııa ótkizý týraly usynysty BUU-ǵa qaty­sýshy barlyq 193 el qoldady.

Astana ekonomıkalyq forýmynyń ha­lyq­aralyq ekonomıkalyq kún tártibin qalyp­tastyrýdaǵy kóppolıarly álemniń logı­kasyn jetkizýshi retinde róliniń ósýin esepke ala otyryp, aǵymdaǵy jylda Qazaq­stanǵa VI Astana ekonomıkalyq forýmy men Daǵdarysqa qarsy búkilálemdik konferensııa sheńberinde «G 20»-nyń Reseılik ókildiginiń aýtrıch-sharasyn ótkizý senip tapsyryldy. Búkilálemdik ekonomıkalyq forýmnyń negizin salýshy jáne atqarýshy tóraǵasy Davos Klaýs Shvabtyń pikirinshe, kapıtalıstik júıe jáne onyń búgingi pishini qazirgi zaman úlgisimen úılespeıdi. Osy­ǵan baılanysty saıası jáne qarjy ısteblısh­mentine yntymaqtastyqtyń «jańa stılin» qurǵan durys bolady, ol paıda bolyp jat­qan qıynshylyqtardy birlese jeńýge múmkindik beredi.

 Bul – Qazaqstannyń absolıýtti moıyndalýy

2013 jyly VI Astana ekonomıkalyq forýmy men Daǵdarysqa qarsy búkilálemdik konferensııa pikirtalasyna álemniń 12 myń delegaty, sonyń ishinde dúnıejúziniń 136 elinen 3200-den astam ókil qatysty. Ortalyq bankter basshylary, ekonomıka jáne qarjy mınıstrleri deńgeıinde ótkizilgen alǵashqy Daǵdarysqa qarsy búkil­álemdik konferensııa álemdik ekonomıkany saýyqtyrý boıynsha aldaǵy birlesken áreketterdiń shegin anyqtady. Astanada Daǵdarysqa qarsy búkilálemdik konferensııa qazirgi zamannyń negizgi prob­lemalaryn BUU Bas Assambleıasynyń jáne «G 20» elderi toby ókildiginiń tikeleı qoldaýymen elderdi daǵdaryssyz álemge ilgeriletýde birtutas oqıǵaǵa aınaldy. Munyń ózinde konferensııa BUU sheńberinde úzilgen pikirtalastardy jalǵastyryp qana qoıǵan joq, sonymen qatar, álemdik daǵdarysqa qarsy dıskýrsta ózindik mártebesi, orny jáne mańyzy bar derbes format retinde qalyptasty.

VI Astana ekonomıkalyq forýmy men Daǵdarysqa qarsy búkilálemdik ko­n­fe­rensııanyń plenarlyq otyry­synda sóz sóılegen Qazaqstan Respýb­lı­ka­sy­nyń Prezıdenti Nursultan Nazar­baev «G-Global» kommýnıkatıvtik tuǵyr­na­masy­nyń negizinde halyqaralyq ózara áre­ket etý mańyzdylyǵyn atap ótti. BUU-nyń Daǵdarysqa qarsy josparyn jasaýǵa halyqaralyq qoǵamdastyqtyń joǵary nazary jaǵdaıynda «G-Global» ınteraktıvti tuǵyrnamasy daǵdarysqa qarsy saıasattyń jańa aksentterin ǵana emes, eski oılaý stereo­tıp­terinen erkin dáýirdiń jańa dúnıeta­nymyn qalyptastyratyn jahandyq kom­mý­nıkasııa bolyp tabylady. Jyldar kók­jıeginde álemdi búgingi mıllıard adamnyń sanasynda kontýr qalyptasqan shyndyq qana kútedi. Sankt-Peterbýrg qala­synda ótken «G 20» Sammıtinde Qazaq­stan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaev kóptegen damyp kele jat­qan elderdiń kózqarastary asa mańyzdy sheshim qabyldaǵan kezde túpkilikti nazarǵa alynbaıtynyn atap ótti. «...Qazaqstan sekildi elderdiń daýsy tyńdalýy úshin men eki jyl buryn G-Global jobasyn alǵa tarttym. Bul «G 8» jáne «G 20»-nyń balamasy emes, ol aqparattyq-kommýnıkatıvtik alań retinde iske asyp jatqan  ǵalamdyq ún­qa­tysýdyń qosymsha quraly», – dedi Elbasy.

 Sammıt sharalary sheńberinde BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýn ekonomıkalyq qaýipsizdiktiń halyqaralyq saıasatyn qalyptastyrýdaǵy Qazaqstannyń rólin joǵary baǵalady. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentimen kezdesý barysynda ol bylaı dep atap ótti: «Qazaqstandy «G 20» Sammıtine shaqyrý eldiń ekonomıkalyq damýyndaǵy tabystary men jetistikterin absolıýtti moıyndaý, onyń halyqaralyq mártebesiniń artqany, sondaı-aq, mem­le­kettiń jahandyq ekonomıkalyq máselelerdi sheshýdegi róliniń kýási dep bilemin. Siz Qazaqstandy óńirlik qaýipsizdikte mańyzdy ról atqaratyn elge aınaldyrdyńyz jáne munyń bárine Sizdiń lıderlik qasıetińizdiń arqasynda qol jetkizilip otyr. BUU-nyń Daǵdarysqa qarsy josparyn álem memleketteriniń kópshiliginiń jasaý jáne qabyldaý úrdisin odan ári demokratııalaý jáne ǵalamshardyń árbir turǵynyna shyn máninde ǵalamsharlyq máni bar joba jasaýǵa tikeleı qatysýǵa quqyq berý maqsatynda G-Global vırtýaldy pishininde pikirtalas úzdiksiz túzimde júrgiziledi. 2014 jyldyń mamyr aıynda VII Astana ekonomıkalyq forýmy kezinde ótkiziletin II Daǵdarysqa qarsy búkilálemdik konferensııada álemdik qoǵamdastyq BUU-nyń Búkilálemdik Daǵdarysqa qarsy jospary jobasyn qabyldaýy tıis, ony júzege asyrý jahandyq ekonomıkanyń jáne tutastaı alǵanda, órkenıettiń aldaǵy taǵdyryn belgileıdi». Álemdik qoǵamdastyq Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevty múmkinniń jáne múmkin emestiń shegin keńeıtý qabileti bar lıder retinde minezdeme bere otyryp, onyń  qazirgi zamannyń jańa ekonomıkalyq saıasatyn qalyptastyrýdaǵy róline joǵary baǵa beredi.

Onyń shyn máninde úzdik bastamalaryn jan-jaqty qoldaı otyryp, álem ǵalymdary men saıasatkerleri jahandyq turlaýsyzdyq jaǵdaıynda Qazaqstan basshysynyń naq ózi qazirgi zamannyń aıqyndaýshy meınstrımine aınalǵan jańa ekonomıkalyq damý  yqpalyn anyqtaı alǵanyn atap ótedi. Jer betin topan sý basa almaıdy, árqashan kún bar, deıdi. Daǵdarys pen alasapyran álem ekonomıkasyn kúızeltpes úshin onyń qarjylyq negizin irgeli túrde turaqty etý qajet. Bul búgingi tańda barlyq órkenıet basymdyqtarynyń artyqshylyǵy bolyp tabylady.

Serik NО́GERBEKOV,

Parlament Senatynyń depýtaty.