El damýyn kásiporyndar úlesi aıqyndaıdy

Jalpy, 2009 jyldan «Bogatyr Kómir» JShS qazaqstandyq «Samu­ryq-Energo» AQ pen kompanııa aksııa­sy paketiniń 50 paıyzyn ıelengen reseılik RÝSAL kompanııasymen birlesken kásiporynǵa aınaldy. Iаǵnı, aksıonerlerdiń birlesken sheshimine sáıkes, kompanııany basqarý ár bes jyl saıyn aýysyp otyrady. Belgilengen kezeń aıaqtalyp qaldy, endi aldaǵy 2014 jyldyń qańtarynan bastap kásiporyn «Samuryq-Energo» AQ basqarýyna ótedi.

Jalpy, 2009 jyldan «Bogatyr Kómir» JShS qazaqstandyq «Samu­ryq-Energo» AQ pen kompanııa aksııa­sy paketiniń 50 paıyzyn ıelengen reseılik RÝSAL kompanııasymen birlesken kásiporynǵa aınaldy. Iаǵnı, aksıonerlerdiń birlesken sheshimine sáıkes, kompanııany basqarý ár bes jyl saıyn aýysyp otyrady. Belgilengen kezeń aıaqtalyp qaldy, endi aldaǵy 2014 jyldyń qańtarynan bastap kásiporyn «Samuryq-Energo» AQ basqarýyna ótedi.Bul kúnderi «Samuryq-Energo» AQ elimizdegi kómir, elektr qýatyn óndirýmen jáne taratýmen aınalysatyn, sondaı-aq, tutynýshylarǵa satýdy qolǵa alyp otyrǵan iskerlik júıeleri jan-jaqty jumys isteı­tin kompanııaǵa aınalyp otyr. «Bogatyr Kómir» JShS bas dırektory Vıktor Shýkınniń aıtýynsha, birlesken kásiporynnyń úlesine elimizde óndiriletin energetıkalyq shıkizattyń 40 paıyzy tıesili. Kómir óndirý kólemi jaǵynan elimizdegi 30 ozyq kásiporynnyń qataryna qosyldy. Jyl saıyn «Bogatyr» kenishi 40 mıllıon tonnadan astam kómir óndiredi. Keler jyldary ıaǵnı, aldaǵy onjyldyqtyń sońyna deıin bizdiń elimiz Reseıdiń elektr stansalaryna 50 mıllıon tonnadan astam kómir jetkizbekshi. Osyndaı úlken maqsat kenishte eńbek etip júrgen árbir kenshi eńbegine jiger, senim qosary sózsiz. Al «Samuryq-Energo» AQ bolashaqta eýrazııalyq mańyzy bar básekege qabiletti elektr qýatyn óndiretin alyp energetıkalyq holdıng, ıaǵnı osy salada Ulttyq operator bolýdy josparlap otyr. О́ıtkeni,  mundaı úlken maqsattarǵa jetý úshin «Samuryq-Energo» AQ bizdiń elimizde ǵana emes, sonymen qatar, ózge elderde de kómir shyǵarý jáne óndirý boıynsha óndiristi damytýǵa uzaq merzimdi strategııalyq jospar jasady. Qazir ekibastuzdyq kenshiler aldynda «Bogatyr» jáne «Shyǵys» kenishterinde kómir óndirýdiń ozat, ınnovasııalyq tehnologııalaryna kóshýdiń jáne kómir óndirý tásilderin jańartý jobalary kútip tur. Bul jylyna 16,0 mıllıon tonna kómir óndirý degen sóz. Atalǵan jetistikke óndiristik qýatty nyǵaıtý arqyly jetpekshi. Baıqap qarasańyz, qazir elimizdiń kúndelikti tynys-tirshiliginde qýat kózderine qajettilik qarqynmen ósýde. Sondyqtan, «Bogatyr Kómir» kompanııasy da osy qajettilik údesinen shyqpaqshy. Mysaly, aldaǵy jyldary Ekibastuz MAES-1 stansasynyń qýattylyǵyn qaıta qurýǵa arnalǵan jumystar aıaqtalady, Ekibastuz MAES-2 stansasy (aksıonerleriniń biri Reseıdegi «RAO EES» ABQ bolyp tabylady) №3 energoblokty iske qospaqshy. Sol kezde bul stansalardyń kómirge degen qajettilikteri bir jylda 18 mıllıon tonnaǵa deıin jetedi. Buǵan Astana, Qaraǵandynyń jylý elektr stansalarynyń qýattylyǵyn qosyńyz. Tipti, qurylysy Balqash kóliniń ońtústik-batys jaǵasynan bastaý alatyn «Balqash jylý elektr ortalyǵy da ekibastuzdyq «Bogatyr» úshin kómir satýdyń jańa bir naryǵyna aınalady. Jyl saıyn Balqash jylý elektr ortalyǵyna 9 mıllıon tonna kómir jetkiziledi. Sóıtip, 2020 jylǵa deıin elimizdiń ındýstrııalyq kartasynda «Bogatyrdyń» kómirin tutynatyn ózge de energetıkalyq qýatty kásiporyndar qatary da kóbeıe túsedi. Jalpy, «Bogatyr» kenishi únemi jańǵyrtylyp jańar­týdan ótip otyrmaq. Bul kúnderi munda kómir óndirý 280 metr tereńdikte júrgizilýde. Kenshiler úshin bul kómir tıeýdiń mólsherin ósirýde ári tehnıkanyń óndiristik ónimdiligin tómendetedi, ónimniń baǵasyna da teris áserin tıgizedi. Sondyqtan, 2016-2018 jyldar aralyǵynda kásiporyn kómir tasymalyn jaqsartýdyń sıkldi-arnaly tehnologııasyna kóshpek.  Aldaǵy jyldary energetıkanyń kómirge degen qajettiligi óse beredi. Osyǵan saı, kásiporynda «Shy­ǵys» kenishin keńeıý, jań­ǵyrtý jobasynyń jumystary bastalyp ta ketti. 2020 jyldan soń bul kenishtiń qýattylyǵyn 8 mıllıon tonnaǵa deıin ósiretin sıkldi-arnaly tehnologııalyq júıe engiziledi. Osynyń esebinen «Bogatyr Kómir» kompanııasynyń jalpy óndiristik qýattylyǵy jylyna 58 mıllıon tonna kómirge jetedi. Árıne, qazir kómir naryǵy turaqty emes, onyń maýsymdyq ózgeristeri de  bar. Mysaly, 2008 jyly kásiporyn tutynýshylarǵa – 46,2 mln. tonna, 2009 jyly – 35,4 mln.tonna, 2010 jyly –  38,7 mln.tonna, 2011 jyly – 40,1 mln.tonna, 2012 jyly – 44 mıllıon tonna kómir jiberdi. Al, bıyl kásiporyn Reseıdiń elektr stansalaryna 41,5 mıllıon tonna kómirdi jibermekshi. Kásiporynnyń damýy óndiristi jańartýǵa, jańǵyrtýǵa, jańa tehnologııaǵa baılanysty. Qazir «Bogatyr Kómir» JShS rotorly jáne bir shómishti ekskavatorlardy jańartý jobasyn aıaqtady. Kompanııa álemdik óndirýshilerdiń kómir kenishterine arnalǵan avto­aýdarǵyshtar satyp aldy. Ke­nishterde «Caterpillar», «Komatsu» jáne «BelAz» sııaqty mashınalardyń 27 birligi jumys jasaıdy. «Bogatyr Kómir» JShS ekologııalyq qorshaǵan ortany qorǵaýǵa baılanysty kóp kóńil bólýde.

Kelesi kelgen baǵytymyz – Ekibastuzdaǵy Bolat Nurjanov atyndaǵy MAES-1 stansasy. Elektr energııasyn óndirýmen jáne taratýmen aınalysatyn jylý elektr stansasynyń belgilengen qýattylyǵy 4000 MVt. Buǵan deıin ony teńdeı úlespen «Samuryq-Energo» aksıonerlik qoǵamy men «Qazaqmys Toby» ıelenip keldi. Jýyrda Qazaqmys toby Ekibastuz MAES-1 men «Qazgıdrotehenergo» JShS-degi úlesin satý týraly «Samuryq-Energo» AQ-pen keli­simge qol qoıdy. Onyń jalpy quny 1,3 mlrd. dollardy quraıdy. 

Al  kelisim «Qazaqmys» tobynyń táýelsiz aksıonerleri men elimizdiń memlekettik organdarynyń basym bóligi qoldaý kórsetken jaǵdaıda ǵana jasalatyn kórinedi. Bul kelisim Ekibastuz MAES-1 stansasy men «Qazgıdrotehenergo» JShS-ge bastapqy ınvestısııalardan paıda tabý múmkindigin beredi. Stansa Ekibastuzdyń tas kómirin paıdalanady. О́ndirgen elektr energııasynyń basym bóligi elimizdiń energetıkalyq naryǵynda taratylady. Al búginde bul stansada jalpy quny 1 mlrd. AQSh dollarynan asatyn Qazaqmys toby men «Samuryq-Energo» AQ-tyń uzaq merzimdi ınvestısııalyq baǵdarlamasy iske asyrylýda. Baǵdarlama iske qosylmaı turǵan eki energoblokty qalpyna keltirýdi jáne qoldanystaǵy bes energoblokty, jalpy, stansalyq jabdyqtardy kúrdeli jóndeýden ótkizip, jańartýdy, tazartýshy elektr súzgilerin ornatýdy kózdeıdi.

Al jańartý men jobalyq qýattylyqty qalpyna keltirý kestesi 2016 jylǵa deıin jasalǵan. Bul baǵdarlamanyń jalpy quny 280 mlrd.-tan  astam teńgeni quraıdy. Qazirgi ýaqytta eki energoblok ta qalypty jumys isteýde. Budan basqa eki energoblok qosalqy ázirlikte tur. Negizinde stansadaǵy barlyq 6 energoblok jumysqa kiriskende 3000 MVt qýattylyqqa jetedi. Bıylǵy jyldyń 9 aıy ishinde MAES-1 stansasynda 10 032 mlrd. kVt saǵat elektr energııasy óndirilipti. Qazirgi kezde otynnyń qory 465 357 tonna kómirdi, 1771 tonna mazýtty quraıdy. Jyl aıaǵyna deıin taǵy da 1 500 tonna mazýt satyp alynbaq. Sonymen birge, № 4, 6 jáne 8 energobloktary jóndeldi. №8 energoblok ótken jyly stansaǵa 15 mlrd.-tan astam kılovatt saǵat elektr energııasyn óndirip shyǵarýǵa múmkindik berdi. Stansa mamandarynyń aıtýynsha, bul kórsetkish 2011 jylmen salystyrǵanda 13,15 paıyzǵa artyq.  Al, №5 jáne №3 energobloktaryna elektr súzgileri ornatylsa, №7 energoblokta kúrdeli jóndeý júrgizildi. Sonymen birge, №2 energoblokty qalpyna keltirý jumystary merziminen buryn bastaldy. Bul energoblokta qazandyq jabdyqtary, týrbına, generator aıyrbastalady, qosalqy jabdyqtar qalpyna keltiriledi, elektrli súzgiler ornatylady. Josparly shyǵyndar quny 61,5 mlrd. teńgeni quraıdy.Tıimdiligi joǵary bolatyn aýa tazartýshy eki elektr súzginiń ornatylýy aýaǵa taralatyn zııandy zattardyń aýqymyn qysqartady. Zamanaýı elektr súzgiler stansada jumys istep turǵan barlyq energobloktarda ornatyldy. Olardy kúzgi-qysqy kezeńge daıarlaý úshin stansada 64 is-sharadan turatyn baǵdarlama iske asyryldy.

Farıda BYQAI,

«Egemen Qazaqstan».

Pavlodar oblysy.