Aqtóbe qalasynyń 41-razezd aýdanynda Ahmedjan Qoıshyǵulov atynda kóshe bar. Al onyń qandaı adam bolǵanyn, qaı dáýirde ómir súrgenin, elimizge sińirgen eńbegin kópshilik jurt bile bermeıdi. Bilmegendikten de, keıingi kezderde kóshelerge kim-kóringenniń esimi beriletin boldy dep orynsyz kinálap jatady. Eger aldyn ala túsindirý jumystary júrip, kóshe ataýy berilgen tulǵa týraly jan-jaqty maǵlumat berilse, ómirden ótip ketken adamdy bulaı jańsaq ǵaıbattaýǵa oryn qalmas edi. Biz biletin jáne osy maqalanyń arqaýy bolǵan Ahmedjan Qoıshyǵululy iri tulǵa, memleket jáne qoǵam qaıratkeri.
Aqtóbe qalasynyń 41-razezd aýdanynda Ahmedjan Qoıshyǵulov atynda kóshe bar. Al onyń qandaı adam bolǵanyn, qaı dáýirde ómir súrgenin, elimizge sińirgen eńbegin kópshilik jurt bile bermeıdi. Bilmegendikten de, keıingi kezderde kóshelerge kim-kóringenniń esimi beriletin boldy dep orynsyz kinálap jatady. Eger aldyn ala túsindirý jumystary júrip, kóshe ataýy berilgen tulǵa týraly jan-jaqty maǵlumat berilse, ómirden ótip ketken adamdy bulaı jańsaq ǵaıbattaýǵa oryn qalmas edi. Biz biletin jáne osy maqalanyń arqaýy bolǵan Ahmedjan Qoıshyǵululy iri tulǵa, memleket jáne qoǵam qaıratkeri.
Bastaý
Meniń aldymda qujattar jatyr. Bulardy onyń jaqyn inisi, meniń synyptas dosym, energetıka salasynyń belgili mamany Sansyzbaı Qýatov elimizdiń ortalyq muraǵattarynan suratyp aldyrǵan. Onyń kópshiligi qaıratkerdiń bir kezde óz qolymen toltyrylǵan is qaǵazdary. 1964 jyldyń 2 qańtarynda orys tilinde jazylǵan ómirbaıanynda ol mynadaı derekter beredi. «Men, Qoıshyǵulov A.Q. 1905 jyly Aqtóbe oblysynyń Oıyl aýdanynda Aqshataý aýyldyq keńesinde Kalının ujymsharynda kedeı-sharýanyń otbasynda dúnıege kelip, 1922 jylǵa deıin turdym. Ákem Qoıshyǵul Ajaıpov usta boldy, 1945 jyly dúnıeden ótti. Sheshem 1951 jyly qaıtys boldy. 1912 jyldan 1918 jylǵa deıin eki klastyq orys-qyrǵyz ýchılıshesinde, 1918 jyldan 1921 jylǵa deıin Orynbor qalasynda muǵalimder semınarııasynda oqydym. Qazan tóńkerisimen baılanysty oqýdyń úshinshi kýrsynan kettim...
1922-1924 jyldar aralyǵynda Oral qalasy, Qaratóbe, Oıyl kentterindegi baılanys júıesinde poshtalyq-telegraftyq qyzmetker bolyp jumys jasadym. 1924 jyldan 1927 jylǵa deıin Qyzyl Armııada óz erkimmen qyzmet etip, Saratov qalasyndaǵy atty ásker bóliminde vzvod komandıri boldym.
Ásker qatarynan oralǵannan keıin, eki jyl sot-tergeý organdary júıesinde jumys istedim. Mańyzdy ister boıynsha tergeýshi, aýdannyń prokýrory qyzmetterin atqardym. 1929 jyldan 1938 jylǵa deıin elimizdiń Ishki ister mınıstrliginde jaýapty qyzmetterde istedim.
1938 jyldan 1939 jylǵa deıin Ońtústik Qazaqstan oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy qyzmetinde, 1939-1940-jyldar aralyǵynda Qazaq KSR-ynyń Avtokólik halyq komıssarıatyn basqardym. 1940-1942-jyldary Halyq komıssarlary keńesi tóraǵasynyń orynbasary, Qazaq KSR-y Memlekettik baqylaý halyq komıssary qyzmetterinde jumys istedim.
1942 jyldan 1947 jylǵa deıin Qazaqstan Ortalyq partııa komıtetiniń qorǵanys ónerkásibi boıynsha hatshysyna, munan keıin úshinshi hatshysyna saılanyp, partııanyń basshylyq qyzmetterin júrgizdim.
1947-1950-jyldary Qyzylorda oblystyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy, odan keıin úsh jyl Qazaq KSR Mınıstrler keńesiniń janyndaǵy sý sharýashylyǵy basqarmasy bastyǵynyń orynbasary, 1954-jyldary elimizdiń aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń orynbasary laýazymdaryn atqardym.
1955 jyldan 1961 jylǵa deıin Qazaq KSR Mınıstrler keńesi janyndaǵy Qonystanýshylardy ornalastyrý jáne uıymdastyrý bas basqarmasyn basqaryp, sol jyldyń qarasha aıynda odaqtyq mańyzy bar zeınetkerlik demalysqa shyqtym.
1922 jyldan 1932 jylǵa deıin komsomol múshesi, 1932 jyldan KOKP múshesimin, partııalyq jazam joq.
Alǵan marapattarym: eki «Qyzyl juldyz», Eńbek Qyzyl Tý, I dárejeli Uly Otan soǵysy jáne «Qurmet belgisi» ordenderi. «Uly Otan soǵysynda sińirgen eńbegi úshin», «Germanııany jeńgeni úshin», basqa da birneshe medaldar.
Úılengenmin, áıelim, eki ulym, bir qyzym bar. Balalarym joǵary bilimdi, óz mamandyqtary boıynsha jumys isteıdi».
Mine, osydan bir jyly kem, elý jyl buryn, óz qolymen jazylǵan resmı qujattan eli úshin qyzmet etken azamattyń búkil ómir joly kórinip tur. Biz sol ónegeli ǵumyr, úlken eńbektiń úsh kezeńin ǵana oı eleginen ótkizbekpiz.
Memýardaǵy málimet
Aldyńǵy esimdi búginde kúlli álem biledi. Uly Otan soǵysynyń sheshýshi jyldarynda asa ońtaıly qarý jasaǵan jáne ony keıin jetildirgen maman. Sol esimi ańyzǵa aınalǵan ataqty M.T.Kalashnıkovtyń «Qarý jasaýshy-konstrýktordyń jazbalary» dep atalǵan kitaby bar. 1992 jyly Máskeýdiń Áskerı baspasy Áskerı memýarlar serııasy boıynsha shyǵarǵan (Kalashnıkov M.T. Zapıskı konstrýktora-orýjeınıka / Lıteratýrnaıa zapıs M.M.Malygına. – M.:Voenızdat, 1992. – 304, [28] s. – (Voennye memýary). – 50 000 ekz. – ISBN 5-203-01290-3).
Osy kólemdi kitapta avtor Qazaq KSR Ortalyq partııa komıtetiniń qorǵanys ónerkásibi jónindegi hatshysy qyzmetin atqarǵan Qoıshyǵulov týraly da jazady. Biz kitaptyń sol tusyn tolyq aýdaryp usynýdy jón kórdik.
* * *
«Soǵys kezinde qolynda óz betimen jasaǵan pıstolet-pýlemeti bar jaraly aǵa serjanttyń aıaq astynan paıda bolýy talaılardy, onyń ishinde, súıegine deıin kásipqoı áskerı adamǵa birqatar kúdik týdyratyny túsinikti edi: qarý qaıdan júr, qandaı maqsat? Meniń oıda joqta sap ete túsýimdi oblystyq áskerı komıssarıattyń adıýtanty tap solaı qabyldady. Men oǵan jaraly bolýyma baılanysty demalysta bolǵan kezde pıstolet-pýlemettiń jańa úlgisin jasaǵanymdy jáne ózimmen birge sony alyp kelip otyrǵanymdy baıandaǵanymda, onyń shyn máninde esi shyǵyp ketti.
Men áskerı komıssardyń ózine jete almadym, adıýtanttyń buıryǵy boıynsha taban astynda tutqynǵa alyndym. Pıstolet-pýlemettiń úlgisin menen sol jerde tartyp aldy, belbeýimdi sheshtirdi. Bir sózben aıtqanda, asqan qyraǵylyq tanytyldy jáne ol jerde eshkimge renjýdiń reti de joq edi. Maǵan bári aıqyndalǵanyn, tez sheshilýin kútip jatýdan basqa eshteńe qalmady.
* * *
Úshinshi táýlik ótti, al meniń taǵdyrym áli sheshilgen joq. Bir mezette túske qaraı esik ashylyp, tabaldyryqtan áskerı komıssarıattyń meni sonshalyqty azap shektirip, qapalandyrǵan adıýtanty kórindi. Ol maǵan belbeýimdi, pıstolet-pýlemetimdi qaıtaryp berdi jáne sondaı jyly sóılep:
– Joldas aǵa serjant, tómen túsińiz. Onda sizdi kólik kútip tur. Tek áýeli ózińizdi tártipke keltirińiz, – dedi.
Baspaldaq boıymen túskenim sol edi, podezden-aq kóshede, shynynda da, qara tústi jeńil kóliktiń turǵanyn kórdim. Adıýtant qolymen ony kórsetip, esigin ashýdy umsyndy. Endi meniń bas qatyrýyma týra keldi: mundaı qurmet ne úshin, kim maǵan qamqorlyq jasap otyrǵan?
Kólikke otyrǵan soń munyń mánisin janymdaǵylardan suradym. Olar birden:
– Qazaqstan Kompartııasynyń Ortalyq Komıtetine, Ortalyq Komıtet hatshysy joldas Qoıshyǵulovqa sizdi jetkizýge buıryq boldy, – dep kesip aıtty.
* * *
Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń hatshysy meni yqylas qoıyp tyńdady. Ol, árıne, qolónershilikpen qoldan jasalǵan qarýdyń meılinshe jetildirýdi qajet etetinin birden túsindi. Oǵan tehnıkalyq qujattar negizdelip daıarlanýy keregin de bildi. Áli de onyń birnesheýin jáne jetilgen túrin jasaý kerek bolatyn. Tek ony qaıda jasaýǵa bolady? Joldas Qoıshyǵulov telefon tutqasyn alyp, ózin bireýmen jalǵastyrýdy surady. Sosyn maǵan burylyp:
– Bizde qarý jasaý isiniń asqan bilgiri bar. Shyndyǵynda, ol avıasııalyq, ekinshi rangadaǵy áskerı ınjener Kazakov – Máskeýdiń avıasııalyq ınstıtýtynyń fakýltet dekany. Men ony qazir osynda shaqyrdym. Mine, endi, sonymen birge jumys isteıtin bolasyń. Fakýltettegi joǵary kýrstyń stýdentteri sizderge tehnıkany jobalaýdy, syzýdy, esepteýdi úıretip, járdemdesedi. Onda bárin qaıta jasaýǵa, jetildirilgen úlgilerin daıarlaýǵa baılanysty jumystardy jaqsy meńgere alasyzdar. Bul iste olardyń baı tájirıbeleri bar. Qural-saımandarmen, qondyrǵylarmen de jaqsy jabdyqtalǵan. Men ol jerde birneshe ret boldym. Instıtýtta jumys isteıtin kóptegen mamandardy, ǵalymdardy bilemin, – dedi.
Kazakov kelgesin:
– Andreı Ivanovıch, aǵa serjantty ózińizdiń qamqorlyǵyńyzǵa alýdy ótinemin. Onyń sizge usynatyny bar, meniń oıymsha, bul is qyzyqty jáne bolashaǵy aıqyn is. Jas konstrýktorǵa járdemdesip, úlgini birge jasap kórińizder. Jumys barysy týraly maǵan habarlarsyzdar. Atý synaǵy júrer kezde, birden habar aıtyńyzdar. Pıstolet-pýlemettiń alǵashqy synaqshysy bolǵym keledi. Tabys tileımin, – dep shyǵaryp saldy.
* * *
Instıtýtta jumys toby quryldy. (kúndelikti jumys jaǵdaıynda ony Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń arnaýly toby dep atadyq). Oǵan pıstolet-pýlemettiń budan arǵy úlgilerimen aınalysý tapsyryldy.
* * *
Synaq qalanyń syrtynda, taýda ótetin boldy. Qoıshyǵulov áldebir general-maıormen birge keldi. Pıstolet-pýlemettiń jumysymen tanysyp, onyń qaltqysyzdyǵyn birinshi bolyp tekserdi. General-maıor qarýdyń jumysy jóninde óziniń oıyn bir sózben bildirdi:
– Jaqsy.
– Nesi bar, áskerı maman joǵary baǵa berdi, – dedi Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń hatshysy Qoıshyǵulov maǵan jaqyn kelip. – Rasynda da, osy sóz shyndyqqa sáıkes kele me, soǵan ózim jeke kóz jetkizgim keledi. Buǵan jas konstrýktor qalaı qaraıdy? Qarsy bolmaı ma?
Men ózimniń rızalyǵymdy bildirdim.
Ol úlgini úlken qulshynyspen synap kórdi. Sirá, pıstolet-pýlemettiń is-qımyly qatty unaǵan bolý kerek. Onyń atýǵa áýestengeni sondaı, biz ózimizben birge alyp kelgen patronnyń qalaı taýsylǵanyn ańǵarmaı qaldyq. Ortalyq Komıtettiń hatshysy jerden kóterilip, barlyǵymyzǵa úlgili jumysymyz úshin alǵys aıtty jáne maǵan:
– Sen keremet eńbektendiń. Alaıda, bizdiń pikirimiz áli de aqyrǵy emes. Biz tek sizdiń tabystaryńyzǵa birge qýana alamyz. Sheshýshi sózdi endi atys qarýynyń mamandary aıtady. Sondyqtan, joldas Kalashnıkov, Samarqandqa barýǵa jınalyńyz. Onda qazir Dzerjınskıı atyndaǵy Artıllerııa akademııasy ornalasqan.
Sol jerde jáne Kazakovka nazar aýdaryp:
– Andreı Ivanovıch, Sizden Orta Azııa áskerı okrýginiń Áskerı keńesine jáne Samarqandtaǵy professor Blagonravovqa usynys hat ázirleýińizdi suraımyn. Men olarǵa ózim qol qoıamyn, – dedi.
Qatelesý jáne keshirim
Soǵysqa deıin taǵdyryn Qazaqstanmen baılanystyrǵan Kalashnıkovtyń keıin esimi álemge tanylǵan, qandaı ataqty adam bolǵany kópshilikke belgili. Ol óziniń memýaryn da arada jarty ǵasyr ótkennen soń jazyp otyr. Ýaqyt úlken kisiniń jady kóp nárseni kómeski tarttyratyny kezdesip turatyn jaǵdaı. Konstrýktor da bir kezdegi oqıǵany, ózine qamqor bolǵan basshynyń eńbegin sol kúıi esinde saqtaǵanmen, aty-jónin jazǵanda qatelesedi. Árıne, ózi ómirden áldeqashan ótkenmen Ahmedjan Qoıshyǵulovtyń artynda qalyń el, otbasy, bala-shaǵasy, urpaǵy bar. Jasy ulǵaıǵanmen joldasynyń da kózi tiri. Qyzy Ásııa Ahmedjanqyzy oqymysty adam. Kitaptan ákesi týraly jazylǵan joldardy oqıdy. Sosyn osy bir-eki jyldyqta, Kalashnıkov Qazaqstanǵa kelgen kezde kitap týraly alǵysyn, pikirin aıtyp hat tapsyrady.
Iri adam ár kezde iriligin kórsetedi ǵoı, ataqty konstrýktor ony eleýsiz tastaı salmaı, mynadaı jaýap hat jazypty:
«Qurmetti Ásııa Ahmedjanqyzy!
Sizdiń hatyńyzdy qyzyǵyp oqyp shyqtym jáne ol jetpis jyl buryn ótken oqıǵalardy eske saldy. Sol alys jyldarda sizdiń ákeńizdiń nazar salyp, baǵa jetpes kómek kórsetýiniń, yqpal jasaýynyń arqasynda meniń taǵdyrym túbirimen ózgerdi. Men qarý jasaýshy-konstrýktor boldym!
О́ziniń memlekettik qyzmetinen kúni-túni bas bura almaı júrgenine qaramastan, ol meniń alǵashqy qarýymnyń úlgisi – qoldan jasalǵan pıstolet-pýlemetti ilgeriletýge is júzinde járdem berip, soǵys kezinde Qazaqstanǵa qonys aýdarǵan áskerı mamandarǵa qaýyshtyrdy. Sol arqyly men atys qarýyn jasaıtyn konstýktorlyq jumysqa qosyldym.
Keshigip te bolsa, men ózimniń estelik kitaptarymda sizdiń ákeńizdi «Qaıshyǵulov» dep qate ataǵanym úshin keshirim suraımyn.
Habaryńyz jáne quttyqtaýyńyz ben tilegińiz úshin shyn júrekten alǵys aıtamyn. Shyn kóńilden sizge, sizdiń týysqandaryńyzǵa densaýlyq, jaqsylyqtar tileımin!
Bas konstrýktor, Reseı Federasııasynyń Batyry, eki márte Eńbek Eri, general-leıtenant M.T.Kalashnıkov» dep qol qoıǵan. Hat ótken jyldyń qarasha aıynda jazylǵan.
«Qoıshyǵulovtyńkók arbasy»
Aqtóbe oblysynyń ákimi Arhımed Muhambetovtiń ózi bastamashy bolyp qabyldattyrǵan «Kórkeıe ber, týǵan jer!» aksııasy bar. Bıyl ekinshi jyl jalǵasýda. Osy shara Ahmedjan aǵamyzdyń el ishinde ańyzǵa aınalǵan is-áreketin esime salady. Respýblıka basshylyǵynda qyzmet istegen jyldarynda óziniń týǵan aýdanyna birneshe kók arba jibergen ǵoı. Qazirgi jastar arbanyń ol kezdegi qadiri túgili, onyń ne ekenin de kóz aldaryna elestete almaýy múmkin. Árıne, soǵystan keıingi týǵan urpaq biledi arbany, birneshe túri bar onyń. О́gizge jegetin yrdýan arba. Al mynaý salystyrmaly túrde atqa jegýge de yńǵaıly, arnaýly zaýyttan shyqqan ásem kók arba. Ol zamanda mundaı arbaǵa mingen adam baı balasyndaı shalqyp otyrady. О́ńirde munan ózge ondaı arba joq, sondyqtan, halyq «Qoıshyǵulovtyń kók arbasy» dep atap ketken. Osyny ana jyly bireý qatelesip, baspasózde «Qoıshyǵulovtyń kók shaıy» dep jazdy. Kók shaı emes, óziniń týǵan jeri Aqshataýǵa jáshiktep úndi shaıyn jibergen kezderi de bolǵan. Alysta júrse de aǵamyzdyń týǵan aýdany, týǵan jerine degen saǵynyshy, sálemdemesi bul. Stalınniń «shash al dese bas alatyn» qatal zamanynda da muny eshkim qyzmet babyn paıdalaný dep aıyptamaǵan, túsingen. Eger azamattyń óziniń otbasyna, týma-týysqandaryna, týǵan jerine shapaǵaty, qaıyry tımese qandaı adam bolǵany. Men bul jerde zańdy, tazalyqpen bolatyn jaqsylyqtar týraly aıtyp otyrmyn.
Zeınetker bolyp júrip te
Basshylyq qyzmetten alpysynshy jyldardyń basynda zeınetkerlikke shyǵyp ketse de, óziniń sanaly ǵumyrynda dúmdi jerlerde qyzmet atqarǵan Ahmedjan aǵanyń sol kezdegi astanamyz Almatyda abyroı-bedeli joǵary bolǵan. Ár qoǵamnyń óziniń jumys ádisi bar. Keńestik zamanda jol, kópir, bóget syndy iri nysandardyń qurylysyn josparǵa engizý aqyret edi. Osy qıyndyqtardy Qoıshyǵulovtyń tikeleı aralasýymen, jetpisinshi jyldary Oıyl aýdanynyń basshylyǵynda bolǵan azamattar jeńildetip júredi. Sonyń arqasynda Oıyl ózeninen, Kelbatyrdan halyqqa qazirge deıin qyzmet etip kele jatqan berik kópir turǵyzylady, tas joldar, ondaǵan bógetter, toǵandar salynady. Bul sharýalardyń kiltin Ahmedjan Qoıshyǵulovtyń qalaı tapqany jaıynda sol tusta Oıyl aýdandyq jol mekemesin basqarǵan ári jaqyn inileri, marqum Aqqalı Berǵalıev qyzyq hıkaıa etip shertýshi edi.
Aqtóbe topyraǵynda týyp, qoǵam qaıratkerine, respýblıka basshylyǵyna deıin kóterilgen Ahmedjan Qoıshyǵulov elim, Aqtóbe aımaǵy dep ómirden eńirep ótken erlerdiń biri. Sol joldaǵy is-áreketi búginde ańyzǵa aınalǵan áńgime. Demek, sondaı adamǵa Aqtóbe shaharynan kóshe buıyrýy – erdiń, azamattyń qadirin bilgendik. Bolashaqta sol kóshede Ahmedjan Qoıshyǵulov eskertkishi tursa jarasymdy bolar edi.
P.S.: Osy maqala redaksııada ázirlenip jatqan kúnderi ınternette mynadaı habar tarady. 23 jeltoqsan kúni ataqty konstrýktor M.T.Kalashnıkov dúnıeden ozypty. Uly Otan soǵysy aıaqtalǵannan bergi kezeńde Ijevsk qalasynda taban aýdarmaı turyp, eńbek etken Mıhaıl Tımofeevıchtiń jasy osy taıaýda 94-ke tolǵan edi.
Amanqos ORYNǴALIEV,
Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi.
Aqtóbe oblysy.