Naýryz meıramynyń tarıhy ǵylymı zerdeleýdi qajet etedi - Nursan Álimbaı

– Eń aldymen, Naýryz dástúriniń 2009 jyldyń 30 qyrkúıeginen bas­tap IýNESKO-nyń adamzattyń mate­rıal­dyq emes mádenı murasynyń re­prezentatıvtik tizimine engendigin eske sala keteıin. Osynaý aıtýly jaıt BUU Bas Assambleıasynyń «Halyqaralyq naýryz kúni» dep atalatyn 2010 jylǵy qararynyń qabyldanýyna negiz boldy. Qazaq elinde ejelden atalyp kelgen Naýryz merekesine 1926 jyly belgili sebeppen tyıym salynǵan bolatyn. Araǵa kóp jyl salyp tek 1988 jyly ǵana qazaq eli áz Naýryzben qaıta qa­ýyshty. Atalmysh ýaqytta Naýryzdyń búkilhalyqtyq deńgeıde merekelenýi, sóz joq, ult mádenıetine óziniń aıryqsha uıymdastyrýshylyq qaıratkerligimen de, san salaly zertteýlerimen de ól­sheýsiz úles qosqan О́zaǵanyń, О́zbekáli Jánibekovtiń esimimen tyǵyz baılanysty ekendigin erekshe aıtqan lázim. Alaıda, memlekettik deńgeıde resmı moıyndalýy QazKSR Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń 1991 jyldyń 15 naýryz kúni qabyldaǵan «22 naýryz meıramy – halyqtyq kóktem merekesi» Jarlyǵynan keıin ǵana múmkin boldy. Al 2001 jyldan beri memlekettik mereke retinde atalyp keledi.

– Resmı deńgeıde toılanbaǵanymen de, Keńes zamanynda aýyl-aýylda úı-úıdi aralap kóje ishýdiń ózi bir mereke edi ǵoı.

– Naýryz merekesin atap ótý qarııasy kóp aýyldardyń berekesi bolatyn. Ár úıde arnaıy naýryzkóje daıyndaý úrdisi áli kúnge jalǵasyp keledi. Degenmen de qaımaǵy buzylmaǵan aýyldyń qazynasy bolǵan qaıran ájelerimiz ben analarymyz pisirgen osynaý ǵajaıyp taǵamnyń til úıirer erekshe dámi aýyzdan ketpeıdi-aý.

– Ulyq merekeni elimizdiń ár óńirinde ózinshe jón-joralǵysymen atap ótip jatady. Desek te kópshilikti Naýryz­dyń paıda bolý tarıhyna qatys­ty derekter men dástúrli qaza­qy ortadaǵy toılaný barysyna qatys­ty jaıttar qyzyqtyratyny anyq.

– Naýryz týǵan kúnnen bastap tir­shilikte bastalǵan kórkem qubylystar kóz qýantyp jatqanymen de, onyń tarıhyn bir áńgimeniń aıasyna syıdyrý múmkin emes. Qazaqtyń aýyzsha tarıhnamasynyń asa kórnekti ókili Máshhúr Júsip Kópeı­ulynyń málimetine qaraǵanda, naýryz aıynda bastalatyn qoǵamdaǵy jáne tabıǵattaǵy jańarý, órkendeý, ósip-óný úrdisine pármen beretin uly kúsh – kók seńgir aspan keıpindegi Táńiri (er adam) men búkil tirshilik ıesi týatyn Jer Ananyń ózara juptasýy eken. Muny esh ásiresiz dúnıeniń jaratylysy týraly kóshpeliler tujyrymdamasynyń erekshe qyry retinde baǵamdaýǵa ábden bolady. Al ǵalymdardyń basym kópshiligi, sonyń ishinde, asa kórnekti aǵylshyn ırantanýshysy Merı Boıs Naýryz josyn-joralǵysynyń genezısin biz­diń jyl sanaýymyzǵa deıingi HII–H ǵasyrlarda ındoırandyq etnomádenı ortada ornyqqan zoroastrızm ilimimen jáne osy ilimniń ınstıtýttarymen baılanystyrady. Ǵalym atap kórsetkendeı, ındoarıılik mıfologııalyq qısyn bo­ıynsha, qudaılar panteonyndaǵy bas qudaı Ahýra-Mazdanyń qyzy Ardvıdsýra órkendeý qudaıy retinde jyl saıyn qys mezgilinde jan tásilim etip, kóktem týa sala (ıaǵnı qazirgi aǵymdaǵy kúntizbege sáıkes naýryz aıynda) tirilip otyrady eken. Ardvıdsýraǵa atalmysh ýaqyt­ta jan bitýi jan-janýarlardyń jappaı tóldeýine, ósimdikter dúnıesiniń ósip-ónýine dem beredi eken desedi. Sóı­tip, adam balasy úshin toqshylyq tir­shi­liktiń bastaýy ispettes osynaý aı­týly qubylystyń toılanýy Naýryz túrinde qazirgi zamanǵa deıin jetip otyr degenge saıady ǵalymnyń oı-tu­jyrymy. Alaıda, ǵylymda mundaı oı-­tujyrymǵa kereǵar keletin pikir­­­­­­ler de barshylyq. Kórneki mysal re­tin­de biraz ǵalymdardyń parsylyq termın dep esepteletin «novrýzdyń» (naýryzdyń) kóne kopt tilinde kezdesetin «nııarýs» sóziniń ırandyq fonetıkalyq túrleniske ushyraǵan túri degen kóz­qarastaryn aıtýǵa bolady. О́ıtkeni «nııarýs» uǵymy – óziniń ıdeologııa­sy men tujyrymdamasy hám atqarylý reti jaǵynan Naýryzdyń josyn-jo­ralǵysyna óte uqsas kopt elinde jyl saıyn kóktemniń bas kezeńinde atalyp otyrǵan ǵuryptyq merekeniń ataýy deıdi. Al kopt elinde bul mereke, bizge jetken derek boıynsha, jyl sanaýymyzǵa deıingi VI ǵa­syrdyń ózinde atalyp ótken eken. Demek Naýryz meıramynyń tek tamyry áli de ǵylymı zerdeleýdi qajet etedi. Alaıda qazaq jerinde Naý­ryz merekesi kórshiles otyryqshy elderden aýysyp, ornyqqandyǵy esh daý týǵyz­­baıdy. Osyǵan baılanysty keı­bir ǵalymdardyń Naýryz kóshpeli ortada paıda boldy degen kózqarasynyń shyn­dyq­qa janaspaıtyndyǵyn aıta ketken jón.

– Sońǵy jıyrma shaqty jyldyń ishinde Naýryz tarıhyn zertteýge baılanysty kóptegen zertteýler, ǵylymı kópshilik basylymdar jaryq kórgen. Keıde basylym betterinen negizsiz jazylǵan derekterdi de kezdestirip qalamyz...

– Kúni búginge deıin Naýryz taqy­rybyna baılanysty elimizde jaryqqa shyqqan basylymdardyń uzyn sany myńnan asady eken. Bulardyń báriniń tanymdyq taǵylymyn tómen baǵamdaýǵa bolmas. Olardyń ishinde teorııalyq jaǵynan erekshe nazar aýdaratyndary da barshylyq. Deı turǵanmen, birazynyń «men bilemdikpen» jazylǵandyǵyn ańǵarý da qıyn emes. Eń aldymen, bul gápti ǵana emes, ulttyq tarıhnamadaǵy basqa kemshin jaıttardy da otandyq áleýmettik jáne gýmanıtarlyq ǵylym salalarynyń áli de bolsa «bir qaınaýy» jetpeı jatqan kúıimen túsindirýge bo­lady. Elimizde álemdik deńgeıdegi myq­ty ǵylymı orta qalyptassa, mundaı ol­qylyqtardy «súrip tastap» otyrar edi.

– Osy oraıda mýzeı mamandary tarapynan da az zertteýler jasalǵan joq. Naýryz merekesin dástúrli atap ótýdiń ózindik erejesi deımiz be, álde tártibiniń áleýmettik erekshelikteri jaıyndaǵy ǵalymdar tujyrymy qandaı?

– Meniń qarastyrylyp otyrǵan taqyryp jónindegi kózqarasym 2017 jyly ekinshi ret tolyqtyryp Memlekettik ortalyq mýzeı ǵalymdary jaryqqa shyǵarǵan «Qazaqtyń etnogra­fııalyq kategorııalar, uǵymdar men ataýlarynyń dástúrli júıesi» atty jalpy kólemi 500 baspa tabaqty quraıtyn irgeli ǵylymı ensıklopedııadaǵy Naýryz merekesine baılanysty maqa­lalar sıklinde tolyq kórinis tapty. Osy maqalalardyń dástúrli qaza­qy ortada Naýryz merekesiniń dástúr­li atqarylý retine baılanysty tus­tarynyń tujyrymdamalyq jaǵyna ǵana toqtalyp óteıin. Eń aldymen, Naýryz josyn-joralǵysyn atap ótetin barlyq halyqtar sııaqty kóshpeli tirshilik keshken qazaqy ortada da Naýryz «Adam – Qoǵam – Tabıǵat» dep atalatyn belgili uly trıada arasyndaǵy úılesimdilikti qamtamasyz etýge baǵyttalǵandyǵyn aıryqsha atap ótken jón. Dástúrli sosıým ataýlynyń, sonyń ishinde kóshpeli qoǵamnyń da, qalypty tynys-tirshiligi úshin atalmysh úılesimdiliktiń sheshýshi ról atqarǵandyǵy túsinikti jaıt bolsa kerek. Dástúrli qazaqy ortada osynaý uly mindet, Naýryzdyń bir-birimen ózara sebep-saldarlyq baılanysy ekologııalyq, sharýashylyq, áleýmettik jáne sımvoldyq-ǵuryptyq fýnksııalary arqyly júzege asty. Birinshi jáne ekinshi fýnksııa boıynsha – erterekte Naýryz qarsańynda búkil aýyl bolyp, eń aldymen, tóńirektegi bulaqtardyń kózderin arshıtyn, qudyqtar shegendeletin, ózen-kólderdiń kúndelikti sý alatyn jáne sýat retinde paıdalanatyn tustaryn tazalaıtyn. Al qazaq eginshileri bolsa, aryq pen toǵandy sý qalypty júretindeı kúıge keltiretin, qajetinshe kópirler men ótkelder salatyn, burynǵylary jóndeýden ótetin, aǵash otyrǵyzylatyn. Úshinshiden – Naýryzdyń alǵashqy kúni tań sibirlep ata salysymen-aq, aýyldyń jasy kishi er azamattary úlkendermen kórisip, sálem beretin. Artynsha bul úrdis aýyl adamdary arasyndaǵy jas jáne jynys erekshelikterine baılanysty Naýryz merekesi aıasynda atqarylatyn ártúrli josyn-joralǵylar, oıyn-saýyqtar jáne as-taǵam – naýryzkóje berý barysynda jarasymdy jalǵasyn taýyp jatatyn. Osy sátte adamdar arasyndaǵy ártúrli ókpe-renish ataýly múldem keshirilip, tipti buǵan deıin ártúrli sebeptermen ózara jaýyǵyp ketken jandar da bir-birine «jasyńa jas qosylsyn» degen ısi qazaq erekshe qasterleıtin ıgi tilek aıtysatyn. О́ıtkeni baıyrǵy qa­zaqy ortada týǵan kúndi atap ótý salty múldem bolmaǵan. Naýryz merekesi ba­rysyndaǵy mundaı kisilik qarym-qatynastyń kúndelikti tirshiliktegi áleýmettik baılanystan ózindik sım­volıkalyq mándi kórnekiligimen erek­shelenetindigi sondyqtan. Bul «kórneki» áleýmettik baılanysty, beınelep aıt­qanda, dástúrli qazaqy ortada ejelden ornyqqan «ata-baba jolynyń» buljymas hám úılesimdi prınsıpteri men normalarynyń «ahýaldyq montaj­dalǵan» kórinisi retinde de baǵamdaýǵa bolady. Naýryz josynynyń tórtinshi sımvolıkalyq mándi ǵuryptyq fýnksııasy – ketik nemese burnaǵy jamaý ydys ataýlyny hám jaramsyz eski-qus­qy buıymdardy «moǵal oshaq» dep atalatyn arnaıy qazylǵan jer oshaqta órtep, sońynan múldem kómip tastaıdy. Bul Naýryz josyn-joralǵysynan týyndaıtyn jańarý ıdeıasynyń júzege asýymen qatysty. Tipti Naýryzdy atap ótý barysynda «qan shyǵarý» osynaý uly josynnyń atalmysh ıdeıasyna kereǵar bolady dep mal soıylmaıdy. Dástúrli qazaqy ortadan jalǵasqan salt boıynsha naýryzkójeniń jeti elementiniń biri retinde qystan jetken súr ettiń paıdalanylatyndyǵy son­dyqtan. Naýryz merekesi kezinde ǵana emes, osy aı týǵanda kókti julýǵa, ósip turǵan aǵashty syndyrýǵa, ań-qusty aýlaýǵa qatań tyıym salynady. Bul jaıt­­tar naýryzdyń órkendeý, ósip-óný ıdeıasymen tyǵyz baılanysty.

– Áńgimeńizge rahmet.