«Oitek» arhıtektýrasynyń negizi – ulttyq sana

– Jandarbek Málibekuly, sońǵy jyldary baspa­sóz bette­rin­de sizdiń avtorly­ǵyńyz­ben qurylǵan «Oitek» arhıtektýrasy atty jańa kon­sepsııa jarııa­lanyp júr. Áń­gimeni osydan bastasaq.

 – «Oitek» arhıtektýrasy jaıly aıtýdan buryn shaǵyn kirispe málimet bergen durys. Arhıtektýra degenimiz – kóne grek sózi. Ony qazaqsha tápsirlesek «jaratylys negizi» degenge saıady. Demek árbir zattyń jaratylý qurylymy bar. Onyń syrtynda arhıtektýranyń ózin birneshe topqa bólip qaraımyz. Mysaly, tabıǵat arhıtektýrasy degen sala bar. Oǵan ǵalamnyń jaratylys landshafty jatady. Sol sııaqty ekonomıkalyq arhıtektýra deımiz. Bul – eko­no­mı­kanyń bıik deńgeıin belgi­leıtin uǵym. Al saıa­sı arhıtek­týraǵa toqtalsaq, onyń deńgeıi táýelsiz memleketterdiń álem qaýymdastyǵy aldyndaǵy dá­re­je­simen ólshenedi. Qazirgi jahan­daný úrdisi – saıası arhıtek­týranyń basty kórinisi.

Ekinshiden, bul ǵasyr – arhı­tektýralyq aǵymnyń naryqtyq ekonomıkaǵa bet burǵan dáýiri. Iаǵnı buryn arhıtektýrany tegin qurylys dep túsinip kelsek, qazir onyń damý prosesi men órkendeýi kapıtalǵa baılanyp qaldy. О́tken HH ǵasyr álem arhıtektýrasyna haıtek stılin engizdi. Qazaqstanǵa osy haıtek arhıtektýralyq stı­li aǵylshyn sáýletshisi Norman Foster arqyly keldi. Osy úlgide Nur-Sultan qalasynda Beıbitshilik jáne kelisim saraıy, Hanshatyr, t.b. eńseli ǵı­marattar boı kóterdi. Budan shyǵatyn qorytyndy, arhıtektýra salasynyń damýy eldiń ekonomıkalyq deńgeıine baılanys­ty ekendigi.

Taǵy bir mańyzdy másele, arhıtektýrada keńistikti sezinip, oı qorytý degen túsinik bar. Iаǵnı ótken zamandaǵy fılosofııalyq qubylystardy búgingi sanamen saraptaý. Osy turǵydan qa­ra­ǵan­da, biz ıaǵnı qazaq halqy álem elderimen básekelesý úshin ult­tyq bet-beınemizdi aıshyq­taıtyn arhıtektýramyz bolýǵa tıis.

 – Túsinikti, sizdiń oıyńyzsha qazaq arhıtektýrasyn damytatyn súrleý «Oitek» jobasy ma?

 – «Oitek» jobasy tek arhıtektýramen shektelmeıdi. Ol jaıly keıinirek aıtarmyz. Ol siz aıtyp otyrǵan qazaq arhıtektýrasy burynnan bar, tarıhy da tereń. Oǵan baıtaq dalanyń shyǵysy men batysy, ońtústigi men sol­tús­tigine deıingi aralyqtaǵy  Bozoq, Saraıshyq, Talǵar, Oty­­rar, Syǵanaq, Aqyrtas, Be­­rel, Esik qala­shyqtary men qor­ǵandary dálel bola alady. Sol sııaqty Kókkesene, Aısha bıbi, Babadja hatýn kesene­leri jáne t.b. eskertkishter – ult­tyq arhıtektýramyzdyń álem órke­nıe­tine qosqan úlesiniń bir bóligi.

Jalpy alǵanda, qanymyzdaǵy tektilik pen ult bolmysy – ult ar­hı­tektýrasynyń negizgi sıpaty. Kúndelikti turmysymyzda  salt-dástúrdi ustanǵan, tarıhı sa­baq­tastyqty jalǵastyryp tur­ǵan arhıtektýralyq júıe buzyl­maýǵa tıis. Ulttyń psıhologııasy, shyǵarmashylyq bet-beınesi buzylǵan jaǵdaıda ult ózi­niń jaratylys bolmysyna tán qajettilikterin óteı almaıtyn kúıge dýshar bo­lady. Sodan keıin syrttan kel­gen arhıtektýranyń úlken ekspansııasy eldik sanaǵa ora­san zor nuqsan keltiredi. Ulttyq rýhanı arhıtektýramyz el tolyq erkindikke qol jetkizgen jaǵdaıda ǵana aıshyqty izdenisterge bara aldy. Bul jerde mán beretin dúnıe biz Uly dala mádenıetiniń ózindik tabıǵı arhıtektýrasy men mádenıetin jańǵyrtý arqyly álemdik oı-sana arhıtektýrasymen básekelesemiz.

 – Joǵaryda aıtylǵan «Uly dala arhıtektýrasy» degen uǵym­dy sál keńirek túsindirseńiz?

 – Uly dala – ózine tán tarıhy, mádenıeti, demokratııasy bar úlken mádenı kategorııa. Onyń myńdaǵan jyldan beri kele jatqan ejelgi arhıtektýrasy, organıkalyq arhıtektýrasy, fýnksıonaldy arhıtektýrasy, bıonıkalyq arhıtektýrasy, tabıǵat arhıtektýrasy, taǵy basqasy bar. Tipti Uly dalanyń án men kúıi, bı óneri, dástúri – tunyp turǵan arhıtektýra. Oǵan san salaly ulttyq óıý-órnekti qosyńyz. Bul taqyryp áli zerttelgen joq. Osylardyń ishinde erekshelep aıtarym – aýyl jáne qala arhıtektýrasy. Qazirgi kezde qoǵamda ýrbandalý degen termın aıtylyp júr. Buny qazaqsha «shoǵyrlaný» dep túsingen jón. Iаǵnı aýyldan kelip, qalaǵa shoǵyrlaný.

Mysaly, osyndaǵy aýyl arhı­tek­týrasy durys atqarylmaýy sal­da­rynan qala arhıtektýrasyn­da kóp qatelikter paıda boldy. Burynǵy keńestik dáýirdegi ekonomıkalyq normatıvter, jol qurylysy, ınfra­qurylym, ıaǵnı áleýmettik sa­la sho­ǵyr­laný úrdisine saı bol­ma­dy. Iаǵnı aýyl jáne qala arhı­tektý­rasynyń jónsiz buzylýy sal­da­rynan halyqtyń psıhologııa­sy toqyraýǵa ushyrap túsip, oı-sanamyz damymaı qaldy. Osyndaı kezde deýrbanızasııa jasap, aýyldy kórkeı­týimiz kerek edi. О́ıtkeni Uly dala mádenıetiniń bul ǵasyrdaǵy jurnaǵy – aýyl. Al biz aıtyp júrgen «Oitek» arhıtektýrasynyń negizi Uly dala qundylyǵymen aıqyndalady.

– Uly dala qundylyǵy men «Oitek» arhıtektýrasy qalaı baılanysady?

– Áýeli mynaǵan nazar aýdarý kerek. «Oitek» qazaqtyń «oı» jáne «tek» degen eki sózinen, eki uǵymynan quralǵan. Oı – ulttyq «mendi» aıǵaqtaıdy, sonymen bir­ge ol «qazaqsha oılaý» degendi bildi­redi. Tek – tamyr, ulttyq bol­mys-bitim. Kórkemdikke kelsek, oı men oıý, oı men oıyn, oı men oıaný arnalas uǵym. Odan keıin «Oitek» ar­hıtektýrasy Uly dala tabı­ǵa­tynan nár alady. Mysaly, saq dáýi­­rinen kele jatqan «ań stıli» tu­ma­ry bolsa, «Máńgilik el» – tuǵyry.

«Oitek» arhıtektýrasy degenmiz – stıli jańarǵan Uly dalanyń mádenıet týyndy­sy ári kórinisi. Qa­zaq­stan – kóp etnostyń tatý-­tát­ti bir­liginiń mekeni. Olaı bol­sa, arhıtektýranyń ult­tyq maz­mu­ny – halqymyzdy úıles­tirý­shi, yntymaqtastyrýshy má­de­nı ıns­tıtýt dińgegi dep bi­lińiz. «Oitek» – Uly dala keńis­tiginde tabı­ǵatpen úndesken arh­ıtek­­týralyq úılesimge quryl­ǵan sáýlet óne­riniń tereń týyn­dysy. Onyń ar­­hı­tektýralyq propor­sııalyq ólshemi – halyqtyń áleýmettik jaǵdaıynyń ońtaıly sheshimi.

«Oitek» arhıtektýrasynyń túp-tuqııany jaıly aıtsaq, birin­shiden, ol Uly dala mádenıeti­niń erekshelikterine baılanysty qa­byldanatyn arhıtektýralyq sheshim­der. Ol tabıǵatpen, dala saryny kúıler arqyly, sol sııaqty qoldanbaly óner týyndylarynyń damý júıesi tárizdi úılesimdilikte qurylǵan bolýy shart. Mysaly, Qurmanǵazynyń «Saryarqa», «Kóbik shashqan», «Kishkentaı», «Aq jeleń» sııaqty kúılerindegi formatıvtik negiz – logıkalyq jolmen sanaǵa áser etý. Jáne onyń tereń maǵynasy – parasatqa, aqyl-oıymyzǵa dóp túsip kómkerilgende, kúıdiń keremetteı oryndalý tásili men tehnıkalyq ádistemeleri áser etkenin baıqaımyz.

Soǵan qaraǵanda «Oitek» arhı­tektýrasynyń rýhanı tiregi – ult­tyq sana, parasat, aqyl. Sana – pálsapalyq uǵym. Ol – ári qubylys, ári rýhanı aına. Tabıǵı túısik pen túsinik áseri. Halyqtyń bolmys-bitimi hám kóneden kele jatqan ata-baba amanaty. Erteden qalyptasqan salt-dástúr, qadir-qasıet ólshemi. Sana túsinigi turaqtylyqty, eńbekti, birlikti, tynyshtyqty, jaýapkershilikti, talapty, izdenisti bildiredi. Uly dala mádenıetiniń sana ólshemi tabıǵatpen astasyp, mádenı qundylyqtardy saqtaýǵa, dáripteýge jáne jalǵastyrýǵa múm­kindik beredi. Ulttyq sana ulttyq mádenıetpen zerdelenedi. Táýelsizdik sanasy Uly dala tur­ǵyn­darynyń bodandyqtan ary­lýyn, erkindik pen bostandyq ıesi ekenin kórsetedi. Iаǵnı «Oitek» arhıtektýrasynyń ǵylymı-teorııa­lyq jáne praktıkalyq, ádistemelik arqaýy – Uly dala mádenıetiniń tarıhy, ádet-ǵuryp negizi, dástúr jemisi.

– «Oitek» arhıtektýrasynyń rý­hanı tiregi ulttyq sana, pa­ra­sat, aqyl dedińiz. Osy tujy­rym­dy jeke-jeke túsindirip berseńiz?

 – Adam balasy sana, parasat, aqylsyz kategorııalyq túsinikke jetýi múmkin emes. Qazaqta «Bala ber, bala berseń sana ber, sanasyz bolsa ala ber» degen támsil bar. Keńistikte sana, parasat, aqyl-oı tujyrymdamasy ulttyq logıkadaǵy eldik múddege negizdelýge tıis.

Parasat – jeke tulǵaǵa tán qadir-qasıet. Adamnyń adamgershilik túsinigi. Parasattyń kisilik qasıeti – ádildik, adaldyq, derbestik, aqyl­dylyq, raqymshylyq. Sonymen qatar izgilik, bilim men izdenis, jaýap­kershilik sezimderi adamdy para­satqa kóteredi. Parasattyń bir ba­lamasy – zerde. Intellekt tek bilimmen kelmeıdi, tereń tanymmen, dástúrge taban tiregen bilikpen keledi.

Aqyl – adamǵa bitken erekshe qasıet. Aqyl – taýsylmaıtyn jetis­tik. Aqyl – darııa, oı – teńiz. Aqyl – tozbas bilim mólsheri. Aqyl – sabyr serigi. Aqyl – baılyq, aqyl – baqyt ıesi. «Aqyl azbaıdy, bilim tozbaıdy» deıdi halyq danalyǵy. Bul kategorııalar – Uly dala keńis­tiginde tabıǵatpen úndesken arhı­tektýralyq úılesimniń rýhanı sıpaty. Naqtyraq aıtsaq, «Oitek» arhıtektýrasynyń fılosofııalyq negizi – ulttyq sana – parasat – aqyldan órbip, el men jer ıesiniń tektiligin aıshyqtaıdy.

Qazaq – tekti halyq. Endeshe, ult­­tyq sáýletimiz de tektiliktiń ne­giz­­­de­­rinen qurylýǵa tıis. Osy oraı­­da «Oitek» arhıtektýrasynda hal­qy­­­myzǵa tán gýmanıstik aqyl-oı, bostan­dyq, erkindik, qonaqjaılyq, ashyqtyq, qajyrlyq, qaırattylyq, qaısarlyq sekildi saq dáýirinen kele jatqan etnogenezıs belgileri bar. Mysaly, Abaıdyń danyshpandyq tujyrymdamasy ár ýaqytta ultqa, jerge, elge, halyqqa taza parasat­pen qaraýdy, ony rýhty sanamen túsinýdi úıretedi. Abaı bıigi, ıdeıa­sy – otandyq arhıtektýra sala­syndaǵy basty ıdeologııamyz. Ol ár kez adamgershilik optımıstik joldy ashyp otyrady.

 – «Oitek» arhıtektýrasynyń bolashaǵy jaıly jáne onyń kásibı arhıtektýraǵa qatystylyǵy týraly ne aıtasyz?

– «Oitek» arhıtektýrasynyń bolashaǵy jaıly aıtar bolsam – táýelsiz eldiń erkin oı ólshemderi – bir el, bir taǵdyr, bir Otan birliginiń sáýlet ónerindegi jıyntyǵy bolýmen qatar, qazirgi álemdik keńis­tiktegi jahandanýǵa qarsy ımmýnıtet bolatyn dala órkenıetiniń qýatyna aınalýǵa tıis. Keńistikte adamnyń tabıǵatpen úılesimdiligi arhıtektýralyq tutastyqqa aınalyp jatsa, bul – el muratynyń júzege asqany.

Odan keıin «Oitek» – arhıtektýra, jobalaý, qurý ınstıtýttarynyń eldik negizi. Ol búgingideı ýrbanızasııa júıesinde qoldanbaly arhıtektýra óneriniń strategııalyq baǵdaryn aıqyndaı alady. Táýelsiz eldiń úılesimi men armanyn jetki­zetin ulttyq «Oitek» arhıtektýramyz qalyptasyp, damyp, salalanyp jatsa, álem buǵan yqylaspen qarary anyq.

Sóıtip, qajet kezinde ulttyq erek­shelik óz qoınaýynan dala má­denıetiniń qundylyqtaryn birinen soń birin shyǵaryp otyrady. Eger qajet bolǵan jaǵdaıda, «Oitek» arhıtektýra júıesinde alǵashqy klassıkalyq jáne romantıkalyq neomodern tásilindegi foreskızdik jobalardy syzba formatynda jobalaý, qoǵamǵa usyný qıynǵa soq­pas edi. Jáne de joǵaryda aı­tyl­ǵan oılarǵa baılanysty eski normatıvti qujattardy ǵylymı jáne eksperımenttik úlgide qaras­tyryp, Uly dala mádenıeti negizinde jasaý zamana talaby ekenin túsingen jón.

Bolashaqta «Oitek» arhıtektýra­synyń negizi, júıesi, qurylymy, baǵdary, ádistemesi Qazaqstan Respýblıkasynyń ulttyq qundy­lyqtary arnasynda qalyptasyp, damıtynyna senim zor. Sáýlet óneriniń mindeti – dala mádenıeti múddesin keńistikte ornalastyrý arqyly kórsete bilý bolsa, «Oitek» arhıtektýrasynyń proporsııalyq ólshemi – halyqtyń áleýmettik turmystyq jaǵdaıynyń jaqsarýy.

Odan keıin kópetnosty halyq­tyń birligi men ulttyq negizin bir-birine qarsy qoıýǵa bolmaıdy. Memlekettik negizdi qurýda salmaq memleketquraýshy ultqa túsedi. Ár eldiń saıası-áleýmettik jaǵdaıyna baılanysty arhıtektýralyq qury­ly­mynyń negizin zertteı otyryp, kez kelgen ótkir máseleni parasat pen aqylǵa jeńdirý arqyly ar­hı­tektýralyq sheshimin tabý – mańyzdy is. Odan keıin jas urpaqqa tálim beretin qarııalardyń fýnksıonaldy úılesimdiligin damytpaıynsha, arhıtektýralyq joba jetilgen bolyp eseptelmeıdi. Bolashaq urpaq durys ósip-ónýi úshin barlyq múmkinshilikti tereńnen oılastyrǵan jón.

Áńgimelesken

Beken QAIRATULY,

«Egemen Qazaqstan»