«Qara jorǵa» − qazaq bıi

Talant Qylyshbaev,

horeograf, Qazaqstan horeograftar odaǵynyń múshesi:

− Qazaqtyń bılegenin nemese bı­lemegenin anyqtaý úshin, tarıhtyń bizge belgili bastaýyna nazar aýdarǵan jón. Qazaqtyń qazaq bolǵanǵa deıingi ýaqytqa nazar aýdarsaq, 1465-1466 jyldary Uly dalany mekendegen Deshti-Qypshaq memleketiniń bolǵany «Igor jasaǵy týraly jyr» jazbalarynda anyq aı­tylǵan. Bul jyrda ózara qyrqysyp bereke tappaǵan Kıev Rýsi knıazderiniń tusynda qypshaqtardyń ústemdigi baıandalady. Sol zamandaǵy túrkilerdiń «qypshaq oıyny» bolǵandyǵy jóninde tarıhshylardan estýimiz bar. Adjar, túrik, grek, moldova, t.b. ulttardyń bılerinen de kezdesedi. Tipti Borodınniń mýzykasyna qoıylǵan «Poloveskıe plıaskı» bıi qypshaqtardyń ómirin kórsetedi. Keıin sondaı derekterdi jańǵyrtý úshin tarıhshy etnograf, memleket qaıratkeri О́zbekáli Jánibekovtiń bastaýymen «Altynaı» án-bı ansamblinde ejelgi qypshaqtardyń «Alqa qotan» oıyny jańǵyrtylǵan. О́zbekáli aǵamyzdan artyq etnografııany, qazaq mádenıetin onyń ishinde bıge qatysty dúnıelerdi zerttegen adam joq shyǵar. «Alqa qo­tan» qazaqta eki maǵynada túsinik be­redi. Birinshisi aqsaqaldar keńesi, bıler keńesi bolsa, ekinshisi qazaq aýyly­nyń qonystaný júıesindegi ertedegi dóńgelene qorshaý qura ornalasý tártibi.

«Qazaqta bı bolmaǵan» dep kesip aı­tylǵan pikirlerge baılanysty mynandaı oı qoz­ǵaǵandy jón kórip otyrmyn. Joǵaryda aıtylǵandaı, túrgesh, túrik qaǵanatyn odan erterektegi saq, ǵundarǵa tereń­demegende de, qazaq halqynyń aldynda Deshti-Qypshaq memleketi ústem­dik qurǵan. Keıin qa­zaq, ózbek, noǵaı, qaraqalpaq, tatar, bashqurt, qarashaı bolyp taraǵan ulttar óz bılerin saqta­ǵanda, qazaqtar saqtaı almaǵan degen sóz logıkaǵa da, derek-dáıekterge de sáıkes emes. Eger bı bolmasa, «bı» sózi «Bı kúıi» degen kúıdi qaıda jiberemiz?

Qazaqstannyń halyq ártisi, bıshi, baletmeıster Dáýren Ábirovtiń zert­teýlerinde «bı» degen sózdiń etımologııasyna úsh maǵyna berilgen. «Bı» degen doıby oıynyndaǵy bı, bıge shyǵyp sheksiz múmkindik alý, bı bolyp halyq arasynda ádildik jolǵa salyp basqarý nemese bı bılep ózine qaratý. Bul úsh maǵynada da bıge qatysty obektiler qarapaıym emes. «Bı» degen túsiniktiń óte aýqymdy ekendigi aıqyn bilinedi. Kopengagen qalasynda tabylǵan HIII-HIV ǵasyrlardyń tarıhı ádebı jádigerleriniń biri (lat. Codex Cumanicus) «Qypshaqtar sózdiginde» – «bıleımin» degen sózdiń kórsetilgenin Dáýren Ábirov aıtyp ótken.

Eger qazaqtarda bı bolmasa joǵaryda keltirilgen mysaldar, dálelder qaıdan paıda boldy?! Orhon-Enıseı jazbalarynda, Mahmud Qashqarı, Marko Polo jazbalarynda qazaqtyń bıleri týraly jazylmaǵanyn nemese jazylǵanyn aıta almaımyn. Bárin bilip, zertteý múmkin emes. Eger ol kezderi bı jyn-shaıtannyń isi dep eseptelse, árıne jazbalardan tys qalýy ábden múmkin. Barlyq aq­paratty bilmegennen keıin, qazaqta joq, bolmaǵan nemese bárin bilemin degen oı adasýǵa ákep soǵady. Mysaly, HIH ǵasyrda nemis shyǵystanýshysy, saıa­hatshy Klaprot Genrıh Iýlıı «Azııa. Polıglot» basylymynyń avtory, 1805 jyly kóktemde Qazan, Perm, Eka­terınbýrg, Tobolsk, Omsk, Tomsk, Kras­noıarsk qalalaryn aralap Irkýtskige jetip, ol jerden túńǵus, bashqurt, ıakýt, qyrǵyz, qazaq halyqtarynyń turmysy men tilderin zertteý úshin jasaǵan ekskýrsııa kezinde salynǵan sýretteriniń birinde «Tansýıýshıı kazahı» bıi beınelengen. Mundaı faktiler dálel emeı nemene?! Qaı halyqtyń bı ónerin zerttep qaraǵanda da, eń basy elikteýden bastalyp, keıinnen turmystyq, ańshylyq, t.b. odan ári qazirgi kórip júrgen deńgeıge deıin damyǵandyǵyn baıqaımyz. «Tartys», «aýdaryspaq», «asyq oınaý» sııaqty prosester, qazaq bıinde áli kúnge deıin kezdesedi. Mysaly, biz­diń zamanymyzda da bul oıyndar kún­delikti turmystan qalyp barady. Sondyqtan sol oıyndardy, «ádet-ǵuryptardy» umytpaý úshin bı kompozısııalary arqyly saqtap otyrǵan durys. Qazaqtyń sońǵy 300 jylynda bı týraly qaı jerde, qandaı derekter jazylǵan degende, Shara Jıenqulovadan, erterek bılegen Jalpaqbas Orazǵalıev, Ysqaq Byjybaev, Berikbol Kópenuly (Aǵashaıaq) syndy bı tarıhynda iz qaldyrǵan adamdardy qaıda jasyramyz? Arystan aqsaqaldyń nemese basqa elden kelgen qandastarymyzdyń «men alyp keldim», «men jaryqqa shy­ǵardym» degenderi múmkin ersi es­tilgen shyǵar. Biraq ol mádenıet qa­zaqtiki dep turmystyq jaǵdaıda bı­lenetin bı dep qarastyrylatyn bolsa horeografııa ónerin tolyqtyratyny sózsiz. Ol bıdegi kórermenge dóreki kórinetin qımyldary, ómirde kezdesetin adamnyń qatty, shalt, aqyryn, daýys­tap, aıqaılap aıtqan sózderi bolýy múmkin. Iаkı bı oryndaýshynyń nemese áńgime aıtýshynyń sheberligi dese de bolady. Biz, bıshiler qaýymy, mem­lekettik deńgeıde ótip jatqan ha­lyqaralyq mádenı is-sharalarda ul­tymyzdyń mádenıetimen tanystyramyz. Onyń ishinde qolóner, salt-dástúr, kórkemóner, án men bı.

Býyn bıi ishki Qytaıdan kelgen degen pikirge bylaı jaýap berer edim. Ol bıdiń ataýy da, qımyldary da Keńes Odaǵy kezinde tipti ómirinde Qytaı túgili, jarytyp orys kórmegen Narynqol aýdanynyń mehanızatory bılep kórsetkennen, zertteýshi O.Vsevolodskaıa-Golýchkeevıch jazyp alǵan. Maqalada aıtyp otyrǵan, «Qara jorǵa» ishindegi bı qımyldary sol mehanızatorlar kórsetken, býyn bıiniń qımyldary dep aıtar edim. Árıne, kóp nárse oryndaýshyǵa da baılanysty bolady. Mysaly, áńgimeni maıyn tamyzyp aıtatyn nemese ándi óte keremet aıtatyn onyń ústine sózben aıtylǵan óleńge bılengen bıde sýretshiler, aqyn, jazýshylar, sazgerler óz kásiptik kózqarasymen qarap ár maman óz isin aıtýy zańdy. Maqala avtory jazýshy retinde sol ánniń sózine syn salsa orny bir bólek, al mádenıetke onyń ishinde horeografııaǵa, sol mamandyqtyń mamandary syn aıt­qan durys shyǵar. Al «Qara jorǵa» bıin qazaqstandyq baletmeıstrlerdiń qoıǵan nusqasy da bar. Negizinde «Qara jorǵa» kúıiniń 3-4 nusqasy bar ekeni belgili. Qazirgi kezdegi sol uly daladan tamyry tartatyn ózbek, qaraqalpaq, tatar, t.b. ulttardyń bıleri de HH ǵasyrdyń basynan bastap qana, keń damı bastaǵanyn bilemiz. Eger qazaq ortaǵa qarap ózgermese, nege biz qazaqtar baıaǵy zamandaǵydaı shapan kıip emes, sándi ton ishikter, atqa minip emes, neshe túrli kólikke, túıe shanamen emes, poıy­z, ushaqtarmen júremiz. О́ıt­keni zaman ózgerip, orta damyp jatyr. Ortamen mádenıet, ǵylym da damyp keledi. In­tegrasııasyz mundaı salalar damymaıdy. Sondyqtan tyńdaýshylarymyz qazaqta bı bolmaǵan dese, endi ortamen paıda boldy dep qabyldap, eger qazaqta bı az bolǵan dese zamanǵa, ortaǵa baılanysty ózgergen túri dep qabyldaýǵa bolady.

Farıda Alıeva,

A.Seleznev atyndaǵy Almaty horeo­grafııalyq ýchılıshesiniń tarı­hı-turmystyq jáne qazaq bıiniń muǵalimi, Mádenıet qaıratkeri:

− Men halqymyzdyń salmaqty, baısaldy, tekti degen sózderimen ke­lisemin. О́z basym qazaqtyń kórkem ádebı tilin, tárbıesin, mádenıetin, boıyma sińirip óskenmin. Alaıda qazaq halqynyń bı mádenıeti bolmaǵan degen pikirge ke­lispeımin. Árıne, qazaq bıiniń damýyna kóp nárse kedergi boldy. Onyń basty sebebi – halqymyzdyń kóshpeli ómir súrýinde. Degenmen, qazaq halqynda bıdiń bolǵanyn ónertanýshy, tarıhshy, etnograf, ǵalymdardyń eńbekteri kórsetip otyr. Osyǵan qosa, bul máselege kóptegen orys, Eýropa saıahatshylary da toqtalǵan. Qazaqtyń bı óneri erte zamannan qalyptasyp, ǵasyrdan-ǵasyrǵa jalǵasyp kele jat­qan mura dep senimdi túrde aıta ala­myn.

Seraly Tleýbaev,

Shymkent saz kolledjiniń dırektory, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor:

− «Qara jorǵa» degen ol qazaqtyń bıi emes, biraq onyń ishindegi biraz bı elementteri qazaqtyń bıinde bar nárse. Ol býyn bıi. Biraq sońǵy jyldary Qytaı qazaqtary aıtyp júrgen «Qara jorǵa» ániniń sózderi tipti sanaǵa jat. Qulaqqa túrpideı tıedi. Iá, qazaqtyń bıine jatqyza almaımyn. Ony saraptap, jóndep jasaýǵa árıne bolady. Kelgen zattyń barlyǵy qazaqtiki eken deýimiz ol da durys emes. Kezinde Shuǵyla Saparǵalıqyzynyń «Taýys qus» bıi, «Aqqý» bıi qazaqtiki bolyp ketken edi. Ol qazir sál toqtaldy ǵoı. Kóp bı baıqaýlarynda boldy. Qazir baıqaýlarda ondaı bıler azaıyp, ózimizge tán qazaqtyń bıleriniń sany artyp keledi. Sol sııaqty «Qara jorǵa» da basynda burq etip shyqqanymen, ol da saıabyrsyp qaldy. Ol bıdiń de zamany ótti. Elimiz úlken memleket bolǵannan keıin tek kásibı bıshi, kásibı horeograftar emes onyń ishinde áýesqoı horeograftardyń, bıshilerdiń bolýy da zańdy.

«Qazaqta bı joq» degen pikirdi oılanyp aıtý kerek. Mýzyka bar jerde, bı qatar júredi. Álemde bar zatty qazaqta joq dep kemsitpeý qajet. Nemis halqynda eki-úsh qana qımyl bar, sodan qanshama bı shyǵaryp otyr. Orta Azııa boıynsha salystyrsaq, eń kóp qol qımyly qazaq bıinde! Barlyq halyqtan erekshe. Biz nege bar qımyldarymyzdy, joqqa shyǵarýymyz kerek? Mundaı nárselerdi qoıý kerek.

Ǵaınıkamal Beısenova,

ustaz, Shara Jıenqulovanyń shá­kirti:

− Qazirgi kezde qazaq halqyn dástúrli, sulý, tabıǵı qubylys retinde sıpattaıtyn erekshe bılerimiz damydy. Búkil álem qazir bizdiń qazaqtyń bıine tańǵalady. Alǵashqy bı óneriniń qarlyǵashtary Shara Jıenqulova, horeograftar D.Ábirov, Z.Raıbaev syndy baletmeısterlerdiń arqasynda tamasha bıler dúnıege keledi. Men qazaq halqynyń bıge ıkemi joq dep aıta almaımyn. Kerisinshe, óte qabiletti. Erkekter de, áıelder de óte epti, maıysyp, myń buralyp turady. Qazaqtyń bıi minsiz, tamasha! Búkil álem bekerge qol soqpaıdy. Qazaq bıi – halyqtyń rýhanı baılyǵyn, rýhyn kórsetedi.

Aıgúl Qulbekova,

pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, ónertaný professory:

− Qazaqta bı óneri bolǵandyǵy ras. Bizdiń «bılerimizdiń kóbi saqtalmady, nege jetpedi» dep renjýimiz orynsyz. Sebebi qazaq óz tarıhynda qanshama dúrbeleńdi, adamzat tarıhynda bolmaǵan ashtyqty, jutty bastan keshirdi. Bul juttan keıin qazaq halqynyń asyl azamattary, zııaly qaýym ókilderi birinen soń biri atyldy. Tarıhymyz talaýǵa tústi. Tonaldy. О́rteldi. Joǵaldy. Osyn­daı jaǵdaıda júrgen halyqqa bı bılep kóńil kóterý qaıdan bolsyn? Negizi bul bıdiń aty «Býyn bı», «Qara jor­ǵa» degen keıingi ataý.

Aıgúl Tátı,

«Astana Balet» teatrynyń balet­meısteri, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri:

− «Qara jorǵa» – qazaqtyń bıi. Qa­zaqtyń bıi bolmaǵan degendi qaı jaqtan shyǵaryp alyp otyrǵanyn túsinbeımin. Ol mentalıtetke baılanysty. Qazaqtyń úlken-kishige degen bir-birine degen syılastyǵy, qarym-qatynasy sony aıtqan bolar. Bıge «óner» dep qarap otyrǵan joq, bıdi qarym-qatynas quraly retinde qarap otyr. Másele – kózqarasta. Mysaly, biz dombyra kúılerine asa qurmetpen qaraımyz. О́ner dep qaraımyz. Toıda tanymal bolǵan «Qara jorǵa» ániniń sózine men de kóńilim tolmaı renjigenmin. Ne sebepti ájelerimiz keńkildep, atalarymyz selkildep júr dep. Onyń ústine bir-birine tónip bılegen ne sumdyq degen pikirde bolǵanym ras. Biraq bul qazaqta bı bolǵan joq degen sóz emes.

Toıǵan Izim,

professor, Qazaq ulttyq bıiniń ǵylymı-ádistemelik zerthanasynyń meńgerýshisi:

− Biz – jaı ǵana qazaq bıin bılep, ómirimizdi soǵan arnap, qazaq bıinen sabaq berip júrgen adamdar emespiz, sonymen qatar solardyń barlyǵyn zerttep júrgen ǵalymdarmyz. Marko Polo júrip ótken jerlerde, ıa bolmasa, N.Savıchevtiń Qurmanǵazynyń úıinde bıdi sýretteıtin, onyń bergi jaǵynda 1934 jyly Alma­tyda ótken Búkil qazaqstandyq halyq ónerpazdarynyń 1-shi sletine qatysyp, el arasyndaǵy bıshiler týraly jazǵan Qanabek Baıseıtovtiń derekteri, tarıhshy, etnograf, bı óneriniń janashyry О́zbekáli Jánibekovtiń eń­bekteri, Muhtar Áýezovtiń aıtqany bar. Jalpy, qazaqta bı bolmaǵan degenge esh kelispeımin. Bı degenimiz ne? Bı degenimiz – dene qımyly. Sonda basqa halyqtyń denesi qımyldaı alady, al qazaqtyń denesi qımyldamaı ma? Adam bolǵannan keıin, bı alǵash «ap» dep «ym-ısharattan» týǵan dúnıe. Al maǵan endi qazaq «ym-ısharatpen» sóılespegen dep kórińiz. Kıiz basýdy bı qylyp sahnaǵa shyǵaryp júrmiz. Qysta qystaýǵa, jazda jaılaýǵa kóship júrgen qoıshynyń qyzymyn. Qoldaǵy bar dúnıe qoldaǵy qoıdyń júnin iske asyrý boldy. Sondyqtan kıiz basylyp, tekemet basyp, kıizdiń ústine oıý salyp, «syrmaq» dep atap ilip qoıatyn. Kıizdi jalǵyz adam basa almaıdy. Kór­shilerimiz, aǵaıyn-týystar bar, qyzdar bar, úlken apalarymyz basqaryp, qoly­nyń kúshi bar qyz-kelinshekterge bas­qyzyp dúnıe qylǵan. Sol tekemetter aıaqtyń astynda bálenbaı jyl jatqanda jyrtylmaıtyn, kazirgi kilemnen de myqty bolǵan. Ol kıiz basý kezinde sol úıdiń ıesi dastarqanyn jaıyp, eńbek etip jatqan qyz-kelinshekterdiń aldyna as qoıyp, ánderin aıtyp, júnderin sabap, bilektegende, dene qalaı qozǵaldy? Sonyń barlyǵy – dene qımyly. Al toı-tomalaqta sekeńdemegen eken dep qazaqta bı bolmaǵan degenge kelise almaımyn. Qazaqtyń ár qımyly bıge bergisiz bolǵan.

Tańerteń turǵanda úıde eń úlken adam bolsa, kelin aldynan kesip ótpegen. Kútip turyp, sálemin jasap, úlken kisini ótkizip jiberip baryp ótken. Qazir bizde qazaq bıin oqytý barysynda «sálem», «tájim» degen túsinikter bar. Qazir kez kelgen adam qazaqta bı bar, bı joq dep aralasa beretin bolypty. Nege kúı tartatyn, óleń aıtatyn, án shyǵaratyn qazaqtyń denesi qımyldamaı qatyp qalǵan dep oılaıdy keıbireýler? «Qara jorǵa» dep atalǵan ánge bılenip júrgen bı týraly aıtylǵaly, 15-20 jyl bolyp qalǵan shyǵar. Ol bılerdi biz de qoshtaǵan joqpyz. Ony men radıodan da, teledıdardan da talaı aıtqanmyn.

Túıin: Iá, pikir alýandyǵy, syn degen qashanda kerek. Ásirese, óner adamdaryna aýadaı qajet. Biraq qazaq ónerinen «bı» janryn múldem alyp tastaǵan qalaı bolar eken? Men bul maqalany jazý úshin arnaıy mamandardyń pikirin, kózqarasyn bildim. Sóıtsem, meniń túısigim aldamapty. Barlyq kásibı bı ónerinde júrgen mamandardyń kóz­qarasy bir jerge toǵysyp otyr. Bı – qozǵalys. Máńgilik qozǵalys. Qara­paıym qımyldan bastap, eńbek etken ár adamnyń, ańshylar men jaýyngerlerdiń, sulý qyzdardyń ásem júrisi men tabı­ǵattaǵy ásem qubylystardyń barlyǵy da qımyl-qozǵalys retinde ǵasyrdan-ǵasyrǵa jalǵasyp, kórkemdik deńgeıge kóterilgen kezi. Bı – tirshiliktegi ár qubylystyń kórkemdik deńgeıge kóte­rilgen sáti. Sondyqtan «joqty» aıtpas­tan buryn ótkenimizge salaýat aıtyp, bar eńbekti joqqa shyǵarmaıyq.

Erkebulan AǴYMBAEV,

Nur-Sultan qalasy ákimdiginiń «Naz» memlekettik bı teatrynyń dırektory