Keshe Prezıdent janyndaǵy Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde Parlamentte qaralǵan Qylmystyq, Qylmystyq prosessýaldyq jáne Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksterdiń jaı-kúıi jóninde aqparat jýrnalıster nazaryna usynyldy. Bul jóninde atalǵan kodeksterdi daıyndaýdaǵy jumys tobynyń jetekshileri – Parlament Májilisiniń depýtattary Nurlan Ábdirov pen Ramazan Sárpekov jáne Arman Qojahmetov aıtyp berdi.
Osydan biraz buryn Parlamenttegi Qylmystyq, Qylmystyq prosessýaldyq, Ákimshilik quqyq buzýshylyq jáne Qylmystyq atqarý kodeksi boıynsha jasalyp jatqan jumystyń barysy týraly aıtylǵan bolatyn. Endi sol jumystar oıdaǵydaı júzege asyp, búginde Qylmystyq kodeks, Qylmystyq prosessýaldyq kodeksi, Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeks jáne Qylmystyq atqarý kodeksteri Parlamentte qabyldanyp, Memleket basshysynyń qol qoıýyna jiberilý daıyndyǵynda kórinedi.
Májilisten keıin tártip boıynsha bul kodekster Senattyń qaraýyna jiberilgen. Onda Senat depýtattary konstıtýsııalyq tórt zańnamaǵa ózgerister, usynystar engizgen. Olardyń barlyǵy da Úkimetten kelgen normalardy jaqsartýǵa, ishinara kezdesetin birqatar qaıshylyqtardy joıýǵa baǵyttalǵan. Bul ózgeristermen Májilis te kelisken kórinedi. Jalpy, elimizdiń Parlamenti úlken jumys tyndyrdy, tórt iri negizgi Kodeks daıyn boldy. Jańa Qylmystyq kodeks taqyr jerden paıda bolmaǵany anyq.
Qoldanystaǵy Kodeks 1998 jyly kúshine engen bolatyn. Sodan beri oǵan elý márte ózgerister men tolyqtyrýlar engizilgen kórinedi. Demek, jyl saıyn onyń ýaqyt talabyna sáıkes kelýi úshin tolyqtyrý áreketi jasalǵan. Osy ýaqyt arqyly shyńdalǵan, synaqtan ótken birqatar ózgerister negizinen saqtalǵan. Biraq bul ózgeristerdiń bári belgili bir zań normalarynyń aıasynda ǵana shektelgeni anyq. Onyń ústine osy kezge deıin bizdiń elimiz kóptegen halyqaralyq konvensııalardyń, kelisimder men sharttardyń qatysýshysy atandy. Endeshe, osylardyń bári quqyqtyq normalarmen rettelýi qajet. Mine, osy oraıda jańa Qylmystyq kodeks paıda boldy. Al Qylmystyq-atqarý kodeksi týraly aıtsaq, ol ulttyq basymdy tetikterdi, qoǵamdyq baqylaý komıssııasy men kameralyq shartpen bas bostandyǵynan aıyrylý túrindegi jazasyn alý erekshelikterin qarastyratyn jańa baptarmen tolyqqan.
Qylmystyq prosessýaldyq kodekste 400-diń ústinde qylmystyq sanatqa jatatyn ister, onyń syrtynda basqa da qylmystardy qalaı ashý, qaıtip tirkeý, qalaı dáleldeý, derekterdi qalaı jınaý, aldyn alý, kinálilerdi qalaı jaýapqa tartý, ádiletti sot tóreligin qaıtkende júzege asyrýǵa bolady, saraptamalar qalaı júrgizilýi kerek jáne sottyń sheshimin oryndaý tártibi boıynsha kóptegen máseleler qamtylǵan.
Jalpy, atalǵan kodeksterdi qabyldaýǵa negiz bolǵan sebeptiń biri, qazirgi qoldanystaǵy Kodeks 1997 jyly qabyldanǵan edi. Sodan beri barlyq máseleler boıynsha túrli reformalar ótti. Sondyqtan Elbasynyń Joldaýlarynda aıtylǵandaı, quqyqtyq júıede, sot júıesinde ulttyq quqyqtyq zań normalaryn retteıtin jańa reformalar qajet edi. Soǵan oraı bul máselelerdi retteıtin, joǵaryda aıtylǵandaı, tórt Kodeks Parlament qaraýyna túsip, talqylaýdan ótti.
Mundaǵy negizgi maqsat osy kodeksterdiń keıbir baptary búgingi talap deńgeıinen tabylmaıtyndyqtan, ıaǵnı keıbir túıtkilderdi sheshe almaıtyndyqtan, soǵan oraı qazirgi tańdaǵy qylmystardy tez asha alatyndaı, sózbuıdaǵa salmaı, isti sozbaı sot sheshimin ádil de tez shyǵarý múmkindigin qarastyrý kózdelgen bolatyn. Bul talap oryndaldy. Bir ǵana Qylmystyq prosessýaldyq kodekstiń ózi eki bólikten, 674 baptan turady eken. Endeshe, ómirge joldama alǵan jańa kodekster el ıgiligi úshin tórelik etýde iske asady degen úmit bar.
Aleksandr TASBOLATOV,
«Egemen Qazaqstan».