Elbasynyń ómiri men qyzmeti taqyrybyna qalam tartyp júrgenimdi kózi qaraqty oqyrman jaqsy biledi dep oılaımyn. Sonyń ishinde osy maqalada qamtylatyn kezeń sóz etilgen jarııalanymdarym da bar. Jaqynda redaksııa tarapynan bul máselege búgingi kúnniń turǵysynan qaıta qaraý jóninde ótinish aıtyldy. Oılanyp, tolǵanyp, qolǵa qaıtadan qalam aldym. Rasynda da, áli de basyn asha, tolyqtyra túsetin jaılar, buǵan deıin aınalymǵa túsirilmegen faktiler bar eken. Munyń ózi Elbasynyń eli úshin etken eńbeginiń erendigine taǵy bir dálel.
Búginde óz azamattaryna beıbit ári berekeli ómirdi qamtamasyz etip otyrǵan, jetilgen naryqtyq ekonomıkasy bar, qazirgi zamanǵy demokratııalyq memleket retinde qalyptasqan táýelsiz Qazaqstan óz bolashaǵyna senimmen qaraıdy. Tarıhı turǵydan alǵanda onyń qysqa, biraq oqıǵalarǵa meılinshe toly jylnamasynda irili-usaqty jeńister jetip artylady. Onyń bárin sanamalap shyǵa da almaısyń.
Al osynyń bári Nursultan Nazarbaevtyń Qazaqstan Kommýnıstik partııasy Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp saılanýynan bastaý alyp edi-aý, munyń ózi sol kezdiń saıası júıesiniń koordınatynda onyń respýblıkanyń birinshi basshysy bolyp bekitilgenin bildiretin.
Sondyqtan da búgingi osy jarııalanym arqyly azamattarymyzdyń zerdesindegi sol jyldardyń basty derekteri men jaǵdaıattaryn taǵy bir ret jańǵyrtqymyz kelip edi.
1985 jyly KSRO basshylyǵyna KOKP Ortalyq komıtetiniń jas ta jigerli jańa Bas hatshysy Mıhaıl Gorbachevtiń kelýin jáne ol jarııalaǵan qaıta qurý, jarııalylyq pen jedeldetý baǵytyn jurtshylyq ystyq yqylaspen qarsy alyp edi. Odan Nursultan Nazarbaev ta shet qala almady. О́ıtpegende she, qaıta qurý jarııa etken bılik sheshimderin qabyldaýdaǵy barynsha ashyqtyq, kásiporyndardyń ózin-ózi basqarýy men eńbek ujymdarynyń óndiristik jáne áleýmettik basqarýdaǵy quqyqtaryn keńeıtý, jergilikti keńesterdiń ókilettikterin nyǵaıtý, naryq elementterin engizý arqyly ekonomıkalyq tıimdilikti arttyrý qajettiligi týraly ıdeıalar – onyń óz senimderimen de, kóńil-kúıimen de úndes edi. Onyń ústine, dúnıetanymy 1960-shy jyldardaǵy Hrýshevtiń jylymyǵy men Kosygınniń reformalary tusynda qalyptasqan Nursultan Ábishuly bul kezde jańa qadamdy jas talap qana emes, keńestik saıası qurylym men ekonomıkadaǵy ahýaldyń mán-jaıynan jaqsy habardar, kemeline kelip úlgergen basshy da edi.
1984 jyly 44 jastaǵy N.Á. Nazarbaev KSRO-daǵy eń jas respýblıka Premer-mınıstri bolǵan kezinde ol qazaqstandyqtardyń Máskeýden qamqorlyq, jeńildikter men artyqshylyqtar emes, bar bolǵany ózderine degen ádil kózqarasty ǵana kútkenin jaqsy túsindi.
О́nerkásip, aýyl sharýashylyǵy, qyzmet kórsetý, áleýmettik qamsyzdandyrý, mádenıet, bilim berý men ǵylym salalarynda qalyptasqan ahýal baıypty da synı taldaýdy, sharýashylyq júrgizýdiń jańa deńgeıine kóshý úshin túbegeıli sharalar qabyldaýdy talap etti. Jaǵdaıdy tereń zerdelep, taldap-tarazylaı kele ári málimetterdiń resmı nasıhattalýy men naqty statıstıka arasynda tań qalarlyqtaı alshaqtyqtardyń bar ekenine kózi jetken saıyn Nursultan Nazarbaev munyń ózi muztaýdyń tek sý betindegi bóligi ekenin jáne túbegeıli de sheshýshi is-qımyl ýaqytynyń jetkenin túsindi. Kesheýildeýge bolmaıtyn edi.
1986 jyldyń aqpanynda bolǵan Qazaqstan Kompartııasynyń HVI sezinde kertartpa júıege qarsy alǵashqy jarııaly soqqy berýdiń sáti keldi. Sezde kútilgen jyp-jylmaǵaı esepter men dástúrli nasıhattyq qyzyl sózdiń ornyna ótkir ári eń mańyzdysy, budan ári tózýge bolmaıtyn toqyraýly jáne keleńsiz qubylystardyń bári jóninde naqty ıesi atalyp kórsetilgen syn aıtyldy. Sezdegi «basty shyryq buzýshy» basqa emes, naq respýblıka Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵasy Nursultan Nazarbaev boldy.
Syn aýyl sharýashylyǵy men ekonomıkanyń basqa da sheshýshi sektorlaryndaǵy biliksizdik, ysyrapshyldyq, urlyq-qarlyq, kózboıaýshylyq pen alaıaqtyqtyń soraqy faktilerin túıredi. Ásirese, qarqynynyń baıaýlaýy bıýdjet qarajatyn kórikti qurylystarǵa, qala syrtyndaǵy rezıdensııalarǵa buryp áketýmen tikeleı baılanysty turǵyn úı qurylysyndaǵy ahýalǵa ótkir syn aıtyldy.
E.N. Áýelbekov, V.P. Demıdenko, A.G. Korkın, M.R. Saǵdıev sekildi basqa da jetekshilerdiń sózderin de azýsyz deýge bolmas, óıtkeni, sezdiń barysynyń ózi de ózgeshe edi. Degenmen, sol kúnderdiń basty dem berýshisi bolý N.Á.Nazarbaevtyń úlesine tıgen edi.
Bul týraly kóp jyldar ótkennen keıin eske alǵan kezde, sol erekshe sezdiń oqıǵalary beıresmı qoǵamdyq pikirde san-saqqa júgirtile sóz bolǵanyn aıta alamyn. Ol kezde táýelsiz BAQ-tar da, ózgeshe oılaıtyn basqa zańdy pikirtalas alańdary da bolmaǵandyqtan, árıne, ondaı joramal-topshylaýlar «dastarqan basynda» ǵana sóz etilip jatatyn. Bireýler ol sezdi Bas hatshy is pen pikirtalastarda «beıqamdyq pen jaıbaraqattyq» ahýalynan arylýdy talap etken KOKP Ortalyq komıteti Saıası bıýrosynyń jańa baǵytyna shyraı tanytý dep eseptedi. Ekinshi bireýlerge ol Máskeý jaqtaǵy bas kórermenniń kóńilinen shyǵýǵa eseptelgen ózindik saıası qoıylym bolyp kórindi. Úshinshi bireýler «ortalyq» osyndaı forma arqyly birinshi hatshy Dinmuhamed Qonaevtyń ornynan úmitker saıası kúshterdiń baıqaýyn ótkizdi degen boljamdy usyndy.
Alaıda, munyń bári qııalı boljaýlar ǵana edi. Naqty jaǵdaı odan birshama kúrdeli ári dramatızmge toly bolatyn.
Nazarbaevty kópten biletinderge onyń jigerli kúreskerlik minezi de jaqsy málim. Ol burynnan-aq máımóńkelikti bilmeıtin ári oıyn jasyrmaı aıtatyn batyl edi, al 1985 jyly bastalǵan jarııalylyq kezeńi onyń kúresin partııalyq-apparattyq qupııalylyqtyń tumshamaly aqparattyq noqtasynan aryltyp, barsha qoǵam úshin jarqyratyp kórsetip berdi. Bul jerde ol úndemeı qala almady.
Qarsy áreket te kóp kúttirgen joq. «Bas kóterýshige» qarsy qatań qysymmen birge naǵyz oqshaýlaý áreketi de uıymdastyryldy. N.Á. Nazarbaevtyń qarjylyq jaǵdaıyn tekserýge, sondaı-aq, onyń qyzmet babyn teris paıdalanyp, memleket qarjysyn jeke múddesin qanaǵattandyrýǵa nemese eńbeksiz tabys tabýǵa paıdalanyp júrgen-júrmegenin anyqtaý jóninde arnaıy qyzmet organdaryna mindetter júkteldi. Nursultan Ábishulynyń baqytyna qaraı oǵan kúıe jaǵatyn materıaldardy «jerden qazý» eshkimniń qolynan kele qoımady.
Birshama alǵa ozyńqyrap baryp aıtar bolsaq, nebári 2 jyl ótkende N.Á.Nazarbaevqa qarsy mundaı shabýyldy birinshi hatshy D.A. Qonaevtyń ornyna kelgen Gennadıı Kolbın de qoldanyp kórdi. Kolbın KOKP Ortalyq komıteti men KSRO Memlekettik qaýipsizdik komıtetindegi baılanystaryn paıdalana otyryp, úırenshikti ádisterin qoldanǵanymen, ol N.Á.Nazarbaevty qorqytyp, bedelin túsire de almady, «kurmetti» joǵarylatý jolymen respýblıkadan ketire de almady, onysynyń bári de sátsizdikke ushyrady.
Úlken tózimdilik ári kádimgi adamı ádeptilik tanyta otyryp, Nursultan Ábishulynyń óz basy tap bolǵan sol bir qyrsyqtar týraly keıinnen qysqa ǵana qaıyratynyna tań qalasyz. 1989 jyly odan suhbat alýǵa Almatyǵa kelgen «Izvestııanyń» arnaýly tilshisi Pavel Gýtıontovtyń ózine: «1986 jyly Siz Qazaqstannyń sol kezdegi partııa basshylyǵyna alǵashqy bolyp qarsy shyqpap pa edińiz?» degen suraǵyna N.Á. Nazarbaev: «Men qazir ol týraly aıtpaı-aq qoısam deımin... Aıtarym, toqyraý kezeńinde respýblıka basshylyǵynda qalyptasqan stıl men ádisterdegi eleýli kemshilikter týraly ózim minberinen ashyq aıtqan respýblıkalyq partsezden keıin basyma bult úıirildi. Alaıda, birneshe aıǵa sozylǵan qysymǵa tózip baqtym. Onyń ústine jınaqtaǵan tájirıbem – tym táýelsiz bolý meni burynnan da «óz ustanymymdy saqtaı biletindeı» etip shyńdaǵan», dep jaýap berdi.
1986 jyldyń 16 jeltoqsanynda Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń «18 mınóttik pleným» degen atyshýly ataýǵa ıe bolǵan uıymdastyrý plenýmynda D.A.Qonaev birinshi hatshy qyzmetinen bosatylyp, onyń oryntaǵyna G.V.Kolbın otyrǵyzyldy.
Qaıta qurý úderisi bastalmaı jatyp-aq is júzinde óz urandarynyń qadirin ózi ketirdi.
Ozyq oıly ókilderiniń pikiri arqyly kezekti kadr ózgeristerimen kelispeýshilik tanytqan qazaqstandyqtar úshin qysyltaıań kezeń bastaldy.
1986 jylǵy Jeltoqsan oqıǵalary men qazaq halqynyń basyna túsken aýyr synaq týraly az jazylǵan joq. Alaıda, men bul arada tanymal quqyqtanýshy jáne tarıhshy, akademık Ǵ.S.Saparǵalıev jasaǵan myna bir tujyrymdy keltireıin: «...Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń jańa birinshi hatshysyn taǵaıyndaý týraly KOKP Ortalyq komıtetiniń sheshimine narazy bolǵan jastar respýblıka astanasyndaǵy alańǵa shyqqanda olarǵa qarsy qarý qoldanyldy, odan keıin ólim jazasyna deıin úkim shyǵarýǵa baryp, qatysýshylarynyń kóbin sottady. Sonysymen Kommýnıstik partııa ózine-ózi úkim shyǵardy, kóp adam odan syrt aınaldy. Partııany taratqan kezde halyq narazylyq tanytqan joq. Sóıtip, Kommýnıstik partııa men Keńes memleketiniń taǵdyryna tarıhı núkte qoıyldy».
Sol kezdegi problemalar úshin men bar jaýapkershilikti bir Kolbınniń basyna úıip-tógý oıynan aýlaqpyn. Olar oǵan deıin de, odan keıin de bastan asyp jatatyn. Basty másele osyndaı is jaǵdaıyn qalyptastyrǵan saıası júıeniń ózinde edi. Tipti, sondaı júıeniń ózi de kadr taǵaıyndaýda qatty qateleskenin moıyndaýǵa májbúr boldy.
Burynǵy ústirt qadamdardan bir aıyrmashylyǵy: bul joly Máskeý respýblıkada jabyq sosıologııalyq zertteý sııaqty beıresmı birdeńeni júrgizgen boldy. О́zderiniń oı-nıetin ashyq jarııa etpeı de, sondaı-aq ony onsha jasyrmaı da, arnaıy ýákiletti adamdar túrli salanyń aıtýly tulǵalary arasynda sol kezdegi partııa-keńes basshylarynan Ortalyq komıtettiń birinshi hatshysy retinde kimge kóńilderi aýatynyn bilý maqsatynda saýalnama júrgizdi. Sol jyldardyń qoǵamdyq-saıası leksıkonynda «reıtıng» degen sóz bolmasa da, neǵurlym sátti de optımıstik dıagrammalar Nazarbaevqa kelip toqaılasa bergen.
* * *
Nursultan Nazarbaev Qazaqstan Kommýnıstik partııasy Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp Qazaqstan Kompartııasy OK HV plenýmynda saılandy.
Sol bir tarıhı oqıǵalarǵa orala otyryp, óz paıymdaýymsha, onyń kádýilgi sypaıygershilik sózderi men rásimdik jaqtaryn qaǵaberis qaldyryp, eń basty epızodtaryna ǵana kóńil aýdaryp, muraǵat materıaldaryn tiriltip kóreıin.
Plenýmda alǵashqy bolyp Saıası bıýronyń múshesi, KOKP Ortalyq komıtetiniń hatshysy Vıktor Chebrıkov sóz aldy. «Ortalyq komıtettiń Saıası bıýrosy Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy qyzmetine kandıdatýra týraly máseleni jan-jaqty talqylady. Bul oraıda, Ortalyq komıtettiń Bıýro músheleriniń pikiri de eskerildi. Nátıjesinde biz mynadaı qorytyndyǵa keldik: sizderge, plenýmǵa, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy etip Nursultan Ábishuly Nazarbaevty saılaýdy usynamyn, – dedi ol. – Usynylǵan kandıdattyń ómirbaıanyn aıtyp berýimniń qajeti bolmas – birge jumys istegendikten sizder ony bilesizder. N.Á.Nazarbaev osynda, respýblıkada úlken mektepten ótti, ne istelgenin, budan ári respýblıkada qaıta qurýdy maqsatqa saı ári dáıekti túrde óristete damytý úshin ne isteý kerektigin óte jaqsy biledi. N.Á.Nazarbaevty Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy etip saılaý týraly Saıası bıýronyń usynymyn qoldaýdy ótinemin».
Plenýmda sóz sóılegenderdiń kópshiligi Nursultan Ábishulyn «Qazaqstandaǵy qaıta qurýdyń basty sáýletshileriniń biri retinde» sıpattady jáne baıypty ómir mektebinen ótken, jumysshy ári saıasatker retinde shyńdalǵan ol naǵyz lıderge aınaldy degen pikirler olardyń sóılegen sózderine arqaý boldy.
Ásirese, temirtaýlyq ardager-metallýrg S.V.Drojjınniń: «Men Nursultan Ábishulyn 18 jyldan beri bilemin. Qaraǵandy metallýrgııa kombınatynyń qalyptasýynyń qıyn jyldarynda ol bizde partııa komıtetiniń hatshysy bolyp jumys istedi. Men jumysshy adammyn, ol – partııa qyzmetkeri, biraq bizdiń aramyzda eshqashan kedergi bolǵan emes. Partkom hatshysy kabınetiniń esigi bárimiz úshin árdaıym ashyq bolatyn. Alaıda, onyń jumys orny kóbine kabınet emes, kombınattyń jalyndy sehtary edi. Al men qarapaıym jumysshy retinde aıtaıyn: mundaı adammen jumys isteý jeńil de jaqsy bolmaq», degen sózi aıryqsha áser qaldyrdy.
Pikir almasylǵannan keıin, Ortalyq komıtet plenýmdarynyń búkil tarıhynda tuńǵysh ret bul másele jabyq, jasyryn daýysqa salyndy. Oǵan Ortalyq komıtettiń 158 múshesi qatysty. N.Á.Nazarbaevtyń Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp saılanýyna 154 adam daýys berdi. 4 kisi qarsy boldy. Pleným jabyq jasyryn daýys berýdiń hattamasyn bekitti. Osylaısha, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp Nursultan Ábishuly Nazarbaev saılandy.
* * *
N.Á.Nazarbaevtyń Qazaq KSR basshysy laýazymyndaǵy qyzmetiniń bastalýy asa bir qolaısyz jaǵdaılarda ótti deı salsaq, bul eshnárse aıtpaǵandyq bolar edi.
Ol halyq taǵdyry men onyń halqynyń bolashaǵy tarazyǵa tartylǵan kúrdeli ózgerister ýaqyty bolatyn.
Jańa bastalǵan qaıta qurý ózine júktelgen úlken úmitti, birinshi kezekte – ekonomıkany saýyqtyrý men adamdar ómirin jaqsartýdy aqtamady. 1980-shi jyldardyń sońyna qaraı ekonomıkadaǵy daǵdarys qubylystary jedel asqyna tústi. Odaqtyq ortalyq pen respýblıkalar arasyndaǵy qaıshylyqtar, KOKP-nyń tereńdeı túsken ıdeologııalyq daǵdarysy, ýshyqqan etnosaralyq qatynastar, qoǵamdaǵy áleýmettik kúızelister órshı túsken saıyn basqa da sheshilýi qıyn problemalardyń aýqymy jylymyqta aýnatylǵan qar dombaǵyndaı óse bastady.
Búkil Keńes Odaǵy sııaqty, Qazaqstan da «mıtıngilik demokratııa» satysyna kirdi. Keıde adamdardyń áleýmettik narazylyǵy Jańaózendegi sııaqty stıhııaly janjaldar, sondaı-aq, birqatar oblystardyń iri ónerkásip oryndarynda bolǵan ereýilder túrinde boı kórsetti. Onyń ústine sol ýaqytta Kavkazda, О́zbekstanda, Prıdnestrove men Baltyq jaǵalaýynda azamattyq jáne etnosaralyq teketirester ispetti buryn bolmaǵan qaýipti oqıǵalar oryn alyp jatty.
Nursultan Ábishulynyń abyroıyna qaraı, mundaı qıyn sátterde ol jurtshylyqpen batyl júzdese bildi, olarǵa ne aıtatynyn da biletin. Degenmen, keıin sol kezderde ol ózin «qyzdyrylǵan tabadaǵydaı» sezingenin de jasyrmaı aıtyp júrdi. Sol kezdiń kóptegen saıasatkerleriniń aıasynda onyń azamattyǵy men adamı adaldyǵy erekshe baıqalyp turatyn. Problemalar qanshalyqty ótkir bolǵanymen de, ol eshqashan sol máselelerdi ashý-yzasy shegine jetken adamdarmen ashyq talqylaýdan boı tartqan emes. Sol kezde narazylyq qarsylyqtary meılinshe buqaralyq ári uıymdasqan sıpatqa ıe shahterler men metallýrg jumysshylar arasynda onyń joldastyq mánerde ashyq ári sondaı-aq áke aıtatyndaı salıqaly sóz saptaýy kóptiń aýzynan shyǵyp jatatyn aýzyńnan aq maı aǵyzamyn deıtin qurǵaq ýádelerden qıly qymbat baǵalanatyn. Osyndaı kózbe-kóz kezdesýler men áńgimelesýlerden keıin qarapaıym jumysshylardyń, brıgadırler men seh masterleriniń: «Bizdi túsingeni ári qurmettegeni úshin rahmet. Kezekti ótirikpen toıdyrmaı, bizge ashy shyndyqty aıtyp bergeni úshin rahmet» degen moraldyq qanaǵat sezimmen taraıtyndyqtaryna tańdanatyn eshteńe joq.
Problemalar men olardy sheshý joldary týraly tujyrymyn Nursultan Nazarbaev sol 1989 jyly Máskeýde bolǵan KSRO halyq depýtattary I seziniń minberinen meılinshe naqty ári dáleldi túrde baıandap berdi.
Onyń sol sóılegen sózi qysqa ári tujyrymdyq baıandaýda jedel sheshilýdi qajet etetin, ózara baılanysty mynadaı 12 aıqyndamadan turdy:
1) keńes azamattarynyń ál-aýqatyna áser etetin taýar tapshylyǵyn joıyp, baǵa ósimin toqtatý;
2) jalpy kórsetkishter jalań ǵana ósip, is júzinde taýar óndirisi tutynýshylar suranysyn qanaǵattandyrmaı otyrǵandyqtan, eldiń qarjy júıesindegi teńgerimsizdikti retteý;
3) buqaranyń is-tájirıbesine súıenbeı jáne aýmaqtyq erekshelikter eskerilmeı ázirlengen sharýashylyq esep ádisterin jetildirý;
4) respýblıkalarǵa odaqtyq mınıstrlikter men vedomostvolardyń óktemdigin, KSRO áskerı-ónerkásiptik kesheniniń monopolııalyq ári baqylaýsyz qyzmetin toqtatý;
5) Aral men Semeıdegi ekologııalyq apatqa, ıadrolyq, áskerı jáne bakterıologııalyq polıgondar men zerthanalardyń zııandy áserine baılanysty problemalardy sheshý;
6) kiristerdiń odaqtyq jáne respýblıkalyq bıýdjetter arasynda ádiletti bólinýin qamtamasyz etý;
7) odaqtyq vedomstvolardyń jalpyodaqtyq strategııalyq nysandarda jergilikti halyqqa kemsite qaraýshylyǵy sııaqty (máselen, Baıqońyrda, Maıqaıyńda jáne t.b.) zalaldy kózqarastan arylý;
8) jergilikti atqarýshy organdarǵa keń ókilettikter berý maqsatynda jergilikti ózin-ózi basqarýdy jetildirý;
9) turaqsyzdyq qaýpiniń aldyn alý, qoǵamdaǵy tártiptik talaptardy kúsheıtý;
10) halyqtar dostyǵy men shynaıy ınternasıonalızm rýhyn saqtaý, totalıtarızmnen onsyz da basqalardan kóp zardap shekken orys ulty men Reseı halqyn totalıtarızmniń qylmystarymen shatastyrmaý;
11) respýblıkalar men olardyń ókildikteriniń jalpyodaqtyq organdardaǵy ókilettikterin keńeıtý;
12) 1986 jylǵy Jeltoqsan oqıǵalarynan keıin ultshyl dep ádiletsiz ári dálelsiz aıyptalǵan qazaq halqynyń ar-ojdanyn qorǵap qalý.
Ári bul sózderdiń Máskeýde – áli de qudiretti, bárin de bılep-tósteýshi odaqtyq ortalyq basshylyǵynyń aldynda aıtylǵanyn atap kórsetken jón.
Sóıtip, sol ýaqyttyń kúrdeli de qaıshylyqty jaǵdaıynda N.Á.Nazarbaev óziniń barlyq kúsh-jigerin ol kezde kún tártibinde turǵan basty túıindi problemalardy sheshýge: túbegeıli ekonomıkalyq reformalar baǵdarlamasyn iske asyrý men adamdardyń turmysyn jaqsartýǵa, odaqtyq ortalyq pen respýblıka arasyndaǵy ókilettikterdi naqty bólýge, áleýmettik turaqtylyq pen etnosaralyq kelisimdi nyǵaıtýǵa shoǵyrlandyrdy.
* * *
Ekonomıkanyń kúrt quldyraýy, Odaq óńirleri arasyndaǵy sharýashylyq baılanystardyń úzilýi, odaqtyq ortalyqtyń dáıeksiz is-áreketiniń aıasyndaǵy óndiristi uıymdastyrý men olardyń arasyndaǵy kiristi bólýdegi sumdyq teńgerimsizdiktiń saqtalýy halyqtyń tolyq kedeılenýine, taýarlyq ári azyq-túliktik tapshylyǵyna dýshar etip, kúnnen kúnge órisin keńeıte túsken beı-berekettikti toqtata almady.
Bul rette Qazaqstannyń jaǵdaıy KSRO-nyń halyq sharýashylyǵy kesheni qurylymynda oǵan shıkizattyq ról berilgendigimen kúrdelilene tústi.
Sonyń saldarynan respýblıka óndirilgen astyqtyń jartysyna jýyǵyn, ettiń 1/3-in, shıki munaıdyń 90%-ten astamyn, kómir men qara metall kenderiniń 3/4-in, tústi metall men qorytpalardyń 2/3-in syrtqa shyǵardy, munyń bári adam aıtqysyz tómen baǵamen satqyzyldy. Sonymen bir mezgilde, Qazaqstanǵa jeńil ónerkásip pen temirjol kóligine arnalǵan jabdyqtardyń 95%-ine deıin, metall kesetin stanoktardyń 2/3-in, toqyma buıymdary men maqta matalarynyń 45%-in, avtomobılderdi, aýyl sharýashylyǵy tehnıkasyn, turmystyq tehnıkany – tolyq, halyq tutynatyn taýarlardyń basym bóligin syrttan ákelýge týra keldi. Sonyń nátıjesinde, balamasyz aıyrbas saldarynan Qazaqstan dotasııa beriletin respýblıka degen kemsitýli kúıge tústi.
Qalyptasqan daǵdarysty jaǵdaıda N.Á.Nazarbaev óndiristi turaqtandyrý, respýblıka ekonomıkasynyń shıkizattyq baǵytyn eńserý, odaqtyń ishindegi kólbeý ekonomıkalyq baılanystardy nyǵaıtý, biryńǵaı ekonomıkalyq keńistikti saqtaý jóninde batyl sheshimder qabyldady.
Alaıda, ortalyqtyń myqty óktemdigi saqtalǵan, keıde aqyl-oıǵa syımasa da odaqtas respýblıkalarǵa qandaı da bir jol berýdi qalamaıtyn, olardyń arasyndaǵy ókilettikterdiń arajigi naqty ajyratylmaǵan ahýalda ekonomıkany reformalaýdaǵy barlyq qolǵa alynǵan ister máni jaǵynan oń nátıjege jetkizbeı, uzaq ýaqyt yrǵalyp-jyrǵalýǵa ákelip tireıtin. Bul jaǵdaıat Keńes Odaǵynda jańa Odaqtyq shart jobasynyń aınalasynda órbigen talas-tartysty kóbine-kóp ýshyqtyra tústi.
Nursultan Ábishuly respýblıkalardyń ortalyqpen qaǵıdatty jańa negizdegi ózara qarym-qatynasqa kóshýiniń negizgi ıdeologtarynyń biri boldy. Ol Odaqtyq shartqa jedeldete qol qoıý – túpki maqsat emes, san alýan problemalardyń, eń aldymen, ekonomıkalyq problemalardyń túıinin sheshýdiń alǵysharty ekenin birneshe márte qadap turyp aıtqan-dy.
N.Á. Nazarbaev, álbette, ortalyq partapparat fýnksıonerleri, áskerı-ónerkásip kesheniniń, odaqtyq mınıstrlikter men vedomstvolardyń basshylary tarapynan odaqtyq tóreshildiktiń belsendi de óte pármendi qarsylyǵyna tap boldy. Degenmen, Nursultan Ábishuly pragmatık retinde keıin sheginer joldyń joq ekenin de aıqyn paıymdady.
О́zderiniń jaıly mártebesin saqtap qalýǵa múddeli, qasań qaǵıdany ustanýda olardan kem túspeıtin ári sany jaǵynan birshama kóp top Qazaqstannyń ózinde de bar edi. Belgili dıplomat, qoǵam qaıratkeri jáne pýblısıst M.I.Esenálıev keıinnen bul jóninde bylaı dep jazdy: «...Áskerıler, ortalyqtyń odaqtyq fılıaldarynyń jobalaýshylary – ondaǵan jyldar boıy jalaqy, medısınalyq qyzmetti paıdalaný jáne basqa da máseleler jaǵynan erekshe jaǵdaıda boldy. Olar Máskeýge baǵynyp, respýblıkanyń, sonyń ishinde, qazaqtardyń muń-muqtajyn aıtpaǵannyń ózinde, jergilikti bılikti kózge ilmeı, «temir shymyldyqtyń» arǵy jaǵynda ómir súrdi. Dalada jaqsy mektepterdiń, aýrýhanalardyń, klýbtardyń joqqa tán ekeninde olardyń jumysy da bolǵan emes... Sondyqtan, respýblıka egemendiginen shahterler, metallýrgter, hımıkter, munaıshylar «qoryqpaıdy». Olar derbes egemen respýblıkada jaǵdaılary nashar bolmaıtynyn túsinedi. Al qorǵanys salasynyń ókilderi, odaqtyq jobalaý ınstıtýttarynyń «aq jaǵalylary» jaıly ómirden aıyrylyp qalýdan seskenedi. Olarǵa Qazaqstanda ómir súrip, jumys isteý, biraq Máskeýge baǵyný óte unaıdy. Bul qolaıly edi».
Keıinirek, KSRO-da Odaqtyq sharttyń jobasymen belsendi jumys júre bastaǵanda, Nursultan Ábishuly máseleniń mańyzdylyǵyn paıymdaı otyryp, ózimizdiń qazaqstandyq nusqany ázirleýge bastamashylyq jasady. Onyń ózeginde jatqan negizgi oılar 1990 jylǵy 10 qyrkúıekte Qazaq teledıdary arqyly berilgen «Birlik pen toptasý úshin» dep atalatyn Qazaqstan halqyna arnaǵan Úndeýinde naqty belgilengen bolatyn. «Biz múldem jańa negizde – Egemen memleketter odaǵynda ómir súrýdi bastaımyz. Onyń máni aıdan anyq: respýblıkalar óz aýmaǵyndaǵy ulttyq baılyqty ıelenýge, paıdalanýǵa ári bılik etýge aıryqsha quqyq alady. Buǵan memlekettik egemendiktiń materıaldyq negizi bolyp tabylatyn – jer, onyń qoınaýy, sý, áýe keńistigi men basqa da tabıǵı resýrstary, búkil ekonomıkalyq jáne ǵylymı-tehnıkalyq áleýeti kiredi. Odaqtyń ózi respýblıkalardyń eriktilik, ózara múddelilik jáne teń quqyqty áriptestik bastaýlaryna negizdeledi. Respýblıkalar ókilettikteriniń bir bóligin óz qalaýynsha Odaqtyń ózderi qurǵan jańa basqarý organdaryna berýine de bolady. Bul sıpaty jaǵynan el aýqymynda birtutas basshylyqty talap etetin qyzmet salalary: irgeli zertteýler, qorǵanys baǵdarlamalary, atom ónerkásibi, ǵarysh júıeleri jáne t.b. bolmaq».
Bul Nursultan Ábishulynyń KSRO-nyń bedeldi ári yqpaldy saıasatkerleri qatarynda kórinip, halyq arasynda kóp tanymal bola bastaǵan kezi ekeni esh tańdanys týǵyzbasa kerek.
Jyldar óte kele, ol bedel endi basqa tarıhı jaǵdaılarda saqtalyp qana qoımaı, sonymen birge, halyqaralyq deńgeıde eleýli óse tústi.
Bul fenomenniń ózeginde Nursultan Ábishulynyń boıyndaǵy durys pragmatızm sıpaty jatyr.1980-shi jyldardyń aıaǵyndaǵy jańa Odaqtyq sharttyń qol qoıylýyna qatysty onyń kózqarasyna tap osy pragmatızm áser etti. Keńestik kezeńnen keıingi keńistiktegi ıntegrasııa máselelerindegi onyń birizdi saıasatyn da osy pragmatızm aıqyndaıdy.
Eýrazııalyq ıntegrasııany memlekettiń turaqty damýynyń yqpaldy tetikteriniń biri retinde qarastyra otyryp, ol 1994 jyldyń ózinde, KSRO-nyń úıindisiniń ústinde burynǵy keńestik respýblıkalar óz táýelsizdigin ornyqtyrýǵa árekettenip jatqan kezde Eýrazııalyq odaqty qurý jónindegi ıdeıany usyndy.
Nazarbaevtyń berik seniminshe, qaýyrt jahandanyp jatqan álemde bolashaq iri ıntegrasııalyq birlestikterge tıesili. Buǵan balama joq.
Arada 20 jyl ótkende, ústimizdegi 2014 jyldyń 29 mamyrynda elimizdiń elordasy Astanada Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs óziniń mańyzy jóninen tarıhı Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly shartqa qol qoıǵan kezde bizdiń bárimiz Qazaqstan basshysy ıdeıasynyń tamasha júzege asýynyń kýási boldyq.
Saltanatty rásimde sóılegen sózinde Nursultan Ábishuly qurylǵan odaq tek qana ekonomıkalyq bolyp tabylatynyn, qatysýshy memleketterdiń táýelsizdigi men saıası egemendigi máselelerine eshqandaı da áser etpeıtinin málimdep, Qazaqstannyń bul istegi kózqarasyn berik ári shegendep belgilep berdi. «Bizdiń birlestigimizde saıası egemendik berik ári myzǵymastaı. Bul aksıoma. Ol, ol ma, ekonomıkalyq ıntegrasııa tap osy ulttyq memlekettilikti nyǵaıtyp, turaqty ekonomıka arqyly ony edáýir bekemirek etý úshin damytylýda», dep atap aıtty Prezıdent.
* * *
1980-shi jyldardyń sońy burynǵy KSRO-nyń barlyq halyqtarynyń arasynda etnızm dúrbeleńi men buryn-sońdy bolmaǵan ulttyń ózin-ózi tanýyndaǵy rýhanı serpilisimen erekshelenetin edi. Ondaǵan jyldar boıǵy tyıym salýlardan keıin adamdar ulttyq damýdyń mańyzdy problemalary: jalpykeńestik jasandy mádenıettiń bir izge salynýshylyǵynyń zardaptary, tereń assımılıasııalyq úderister, ulttyq erekshelikterin, salt-dástúrlerin joǵaltý, ana tilderdiń joıylý qaýpi týraly ashyqtan ashyq aıtylyp jatty.
Alaıda, atalǵan úderis 1986 jylǵy Jeltoqsan oqıǵalarynan keıin jáne sonyń izinshe qazaq halqyna qatysty bastalǵan qýǵyn-súrginnen soń Qazaqstanda qalyptasqan asa kúrdeli moraldyq-psıhologııalyq jaǵdaıda ótip jatty. KOKP Ortalyq komıtetiniń 1987 jyldyń shildesinde qabyldanǵan qaýlysynda qazaq halqyna «qazaq ultshyldyǵy» degen qııanatty da dálelsiz aıyp taǵyldy, al basqasha oılaýǵa táýekeli jetken basqarý oryndardaǵy jergilikti kadrlarǵa, mundaıda ulty qazaq bolmasa da, kemsitý men qoqan-loqy kórsetý naýqany qanat jaıdy. Sondyqtan azamattar arasynda ózara senimdilikti qalpyna keltirmeı turyp, kóp ultty respýblıkadaǵy ózge isterdiń tabysty júrýi múlde múmkin emes bolatyn.
Mundaı jaǵdaıda tilder týraly zań jobasynyń qoǵamda ótkir pikirtalastar týǵyzýy túsinikti ahýal edi.
Osylardy tereń sezine otyryp, Nursultan Ábishuly pikirtalastyń barlyq taraptar quqyn bir qalypqa túsiretin ári tilderdiń bir de birine artyqshylyq berýge jol bermeıtin, salmaqty, sentrıstik kózqarastyń jaqtaýshysy retinde zań jobasyn ázirleýge jáne ony alǵa jyljytýǵa belsendi aralasty.
Sondyqtan parlamenttik pikirtalastar bastalmas buryn óziniń sóılegen sózderiniń birinde N.Á. Nazarbaev zań jobasyn aldyn ala halqymyzǵa bylaısha túsindirip berdi: «Taıaýda baspasózde tilder týraly Qazaq KSR zańynyń jobasy jaryq kóredi, ony respýblıka ǵalymdary men mamandarynyń, mádenıet qaıratkerleriniń úlken toby uzaq ýaqyt boıy daıyndady. Bul qujatqa túbegeıli baǵa berip jatqym kelmeıdi, bul – búkil qazaqstandyqtardyń isi. Tek jobanyń quqyqtyq tujyrymdamasynyń basqa respýblıkalarda qabyldanǵan osy taqylettes zańdar tujyrymdamalarynan, atap aıtqanda, onyń ınternasıonaldyq mánin kúsheıtý turǵysynan aıtarlyqtaı erekshelenetinine nazar aýdarǵym keledi. Jańa zańnyń avtorlary basshylyqqa alǵan basty ólshemderdiń biri respýblıkaǵa atyn bergen halyqtyń shynaıy órken jaıýyna basqa ulttar adamdarynyń quqyqtary men bostandyqtaryna qysym jasaý esebinen qol jetkizýge bolmaıtyndyǵy týraly tereń oı bolatyn. Jergilikti ult tiliniń naqty qorǵalýyn barsha jurtshylyq túbegeıli sharadan – oǵan memlekettik mártebeniń zańdy túrde bekitilip berilýinen shyn máninde ádil ańǵaryp otyr. Alaıda, osyndaı qadam jasala otyryp, barlyq halyqtar tilderiniń erkin damýyna da zańnamalyq jolmen kepildik beriletin bolady. Bul oraıda orys tili ultaralyq qatynas tili retindegi óz fýnksııalaryn laıyqty atqara beretin bolady, ol burynǵydaı árbir halyqtyń, árbir adamnyń qýatty zııatkerlik áleýeti rólin saqtap qalady».
Salmaqty kózqarastyń arqasynda 1989 jyldyń qyrkúıeginde qabyldanǵan «Tilder týraly» Qazaq KSR-iniń Zańy belgili bir dárejede etnosaralyq qarym-qatynastardyń ótkirligin tómendetip, respýblıkadaǵy turaqtylyqty nyǵaıtýǵa septigin tıgizdi.
Nursultan Nazarbaev qazaq ultynyń shynaıy órleýi Qazaqstan halqyn quraıtyn barlyq etnostardyń bir mezgilde ári jan-jaqty ulttyq-mádenı damýy jaǵdaıynda ǵana múmkin ekenin únemi atap kórsetip otyrdy.
Nátıjesinde respýblıkada 1989 jyldan, keıinnen 1995 jyly qurylǵan Qazaqstan halqy Assambleıasynyń túp negizi bolǵan ulttyq-mádenı ortalyqtar ashyla bastady. Kóptegen etnostyq toptar, sonyń ishinde bir kezderi Qazaqstanǵa májbúrlep jer aýdarylǵan nemister, koreıler, polıaktar, lıtvalyqtar, qyrym tatarlary, meshet túrikteri, vaınahtar, qarashaılar men balqarlar, grekter jáne basqalar ózderiniń tarıhı otandarymen úzilgen baılanysty qaıta jańǵyrtýǵa kiristi. Qazaq ultynyń baǵzy zamandardan bergi tabıǵı oshaǵy bola otyryp, Qazaqstan álemge tarydaı shashylyp ketken qazaq dıasporasyn jınaı bastady, 1992 jyly qurylǵan Dúnıejúzi qazaqtarynyń qaýymdastyǵy sonyń ortalyq uıymyna aınaldy.
Nursultan Ábishulynyń kóne zamandardan tamyr tartatyn Naýryz meıramyn qalpyna keltirý jónindegi kúsh-jigerine de osy turǵydan kelgen jón. Qazaqstanda Keńes ókimeti ornaǵannan keıin bul meıram 1980-shi jyldarǵa deıin 60 jyldan astam ýaqyt boıy halyqtyń ómirinen «shet qalǵanyna», bireýler atap ótse de – jasyryn, shaǵyn otbasylyq aıada, kóbine óz shańyraǵynyń muqııat jabylǵan esiginiń arǵy jaǵynda atap ótkenine qazirgi jastar, sirá, tańǵalatyn shyǵar.
Qaıta qurý kezinde Qazaqstanda Naýryzdy qalpyna keltirýdi uıǵarǵanda, ertede ony qalaı ótkizgenin áńgimelep bere alatyn aqsaqaldar kóp bola qoıǵan joq. Osyǵan baılanysty Nursultan Ábishuly tarıhshy-ǵalymdardy, ádebıetshilerdi, óner qaıratkerlerin jumyldyrdy. Bizdiń ómirimizge tabıǵattyń ózi tartý etken Jańa jyldyń kelýi saltanaty osylaısha oralǵan bolatyn, ol ýaqyt óte kele ulttardyń bári birdeı qosylyp qazaqstandyqtar atap ótetin búkilhalyqtyq merekege aınaldy.
О́ziniń tarıhy men mádenıetine mundaı uqypty ári muqııat kózqaras kóp jyl ótken kezde Prezıdenttiń «Mádenı mura» uzaq merzimdi memlekettik baǵdarlamasy týraly bastamasynan kórinis tabady. Ony jurtshylyqqa tanystyra kele, N.Á.Nazarbaev áńgime ulttyń ózin ózi ustaýynyń patrıarhaldyq pishinderin qalpyna keltirý týraly emes, bizge rýhanı kúsh beretin, tarıhtyń býyrqanǵan tolqynynda ózimizdi saqtap qalýǵa kómektesetin kóne zamanǵy jáne qazirgi zamanǵy úlgileri týraly bolyp otyrǵanyn aıtqan bolatyn.
Ult máselesin durys ta ashyq sheshý baǵytyn dáıekti iske asyra otyryp, N.Á. Nazarbaev alǵashqy kezektegi isterdiń biri retinde KOKP Ortalyq komıtetiniń 1987 jylǵy shildede qabyldanǵan atyshýly «qazaq ultshyldyǵy» týraly qaýlysynyń kúshin joıýǵa qol jetkizý maqsatyn qoıdy. Sóıtip, KOKP Ortalyq komıtetiniń 1989 jylǵy 19 qyrkúıekte ótken plenýmynda sóz sóıleı kelip, N.Á. Nazarbaev osy qujat týraly bylaı dedi: «Onda dálelsiz ǵana emes, halyqtyń ar-namysyna tıetin tujyrym-symaqtar da jiberilgen. Mysalǵa, «qazaq ultshyldyǵy» degen túsinik boı kórsetedi. Biraq, prınsıpinde, qandaı da bir tutas halyqqa osyndaı izgilikke jat belgiler tán bolýy múmkin be? Álbette, joq! Ári men oǵan kámil senimdimin. Jáne ulttyq demokratııanyń bolmaıtyny sekildi, qazaq, orys, ózbek, latysh jáne taǵy sol sııaqtylardyń ultshyldyǵy degenniń bolýy da múmkin emes. Respýblıka kommýnısteri men jurtshylyǵynyń pikirin bildire kelip, Ortalyq komıtetten qazaq halqynyń adaldyǵy men ar-namysyna nuqsan keltiretin, onyń ınternasıonalıstik mánine kóleńke túsiretin qaýlynyń qate qaǵıdalaryn qaıta qaraýdy suraımyn». Aqyr aıaǵynda namysqa tıetin sol qaýlynyń kúshi joıyldy.
Sonymen bir mezgilde, Jeltoqsan oqıǵalarynan zardap shekkenderdi aqtaý isi bastaldy: oǵan qatysýshylardyń kóbiniń quqyqtary qalpyna keltirilip, qalypty ómirge qaıta oraldy. Bul jumystyń áldebir jerde emes, Nursultan Nazarbaev basqaryp otyrǵan dál sol Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq komıtetiniń ǵımaratynda bastalǵanyn kóp adam bile de bermeıdi. Jeltoqsan oqıǵalaryn zertteý komıssııasyn 2 ret qurýǵa týra kelgeni belgili. Alaıda, bolǵan istiń naqty beınesin qalpyna keltirý qajet edi.
Sol alǵashqy kezeńniń basty qorytyndysyn Elbasy óziniń «Jadymyzda jattalsyn, tatýlyq dáıim saqtalsyn» atty maqalasynda shyǵardy: «...Sol jyldardaǵy saıasatshylar «halyqtar dostyǵyna nuqsan kelgen joq», «keńestik ınternasıonalızm aýyr synda tózimdilik tanytty» degen saryndas ábden jaýyr bolǵan jattandy tirkesterdi duǵa sózindeı jalyqpastan qaıtalaýmen boldy. Alaıda, adamdar dostyqqa syzat túskenin, túrli ult ókilderi arasyndaǵy qarym-qatynasta aıtarlyqtaı salqyndyqtyń paıda bolǵanyn, árqaısylarynyń ózdi-ózi bolyp oqshaýlanýǵa beıimdilik tanyta bastaǵanyn ańdamaı qalǵan joq. Jaǵdaıdy partııa jáne memlekettik organdardyń orasholaq is-qımyly odan saıyn ýshyqtyra tústi, olar ońtaıly da nysanaly jumys júrgizýdiń ornyna mátibıliktiń báz-baıaǵy dástúrlerine basyp, materıaldyq jaǵynan da, uıymdyq jaǵynan da dáıektelmegen uzyn-sonar «is-sharalarynyń josparyn» jasaýmen shektelip júrip jatty.
Táýelsizdik alǵannan keıin ǵana elimizde qazaq halqynyń tilin, ádet-ǵurpy men salt-dástúrin shyndap qalpyna keltirýdi maqsat tutqan rýhanı órleý bastaldy.
Sonymen, totalıtarlyq júıe qorlyq kórsetip, jábirlegen halyqqa, saıyp kelgende, Qazaqstandy meken etken basqa da halyqtarǵa qysym jasaý tyıyldy. Máńgilikke tyıyldy dep senemin».
Sol kezde totalıtarlyq júıeniń qylmystyq qyzmetiniń budan da basqa soraqy faktileri ashylǵanyn atap ótýimiz qajet. Aral teńizi alabyndaǵy ekologııalyq apat pen Semeı ıadrolyq polıgony týraly aqparat jalpyǵa jarııa etildi. Osyndaı jaǵdaıda 1989 jylǵy 27 aqpanda jasalǵan ıadrolyq jarylystyń saldarynan qorshaǵan ortaǵa taralǵan radıoaktıvtik shyǵaryndy týraly habar jurtshylyqty dúr silkindirip, olardy ıadrolyq synaqtarǵa qarsy baǵyttalǵan qýatty «Nevada-Semeı» qozǵalysyna ulasqan narazylyq aksııasyna alyp shyqty.
Aıtqandaı, Qazaqstanda ornalastyrylǵan jappaı qyryp-joıatyn qarýdyń ınfraqurylymyn joıý týraly máselede qazaqstandyq zııatkerler alǵash ret bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵaryp jumys isteýdiń úlgisin kórsetti. Eger Oljas Súleımenov adamdardy «Nevada-Semeı» qozǵalysyna «Polıgon joıylsyn!» degen uranmen biriktirse, Nursultan Nazarbaev óz ókilettikterin paıdalana otyryp, bul prosesti qısyndy núktesine jetkizdi.
Qazir bul týraly umytylyp ta barady, alaıda resmı Máskeý ol qozǵalystyń dúnıege kelýinen qatty úreılendi. Bul týraly belgili halyqaralyq zertteýshi, professor Chjen Kýn Fý «Qazaqstan geosaıasaty: ótken men bolashaqtyń arasynda» atty kitabynda bylaı dep jazady: «1989 jyly uıymdastyrylǵan «Semeı-Nevada» ıadrolyq synaqtarǵa qarsy qozǵalys qazaq ultynyń quqyqtaryn qorǵady, sondyqtan da Qazaqstan KP Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysy buǵan senimsizdikpen qarady. Muny bir kezderi ultshyl qozǵalys dep sanaý qabyldanǵan bolatyn. Alaıda G.V. Kolbındi N.Á. Nazarbaev almastyrǵannan keıin bul problemaǵa basa nazar aýdarylyp, qozǵalys ózine tańylǵan ultshyldyq belgilerinen birte-birte aryla bastady. Semeı polıgonynda sońǵy ıadrolyq synaq ótkizilip, sosyn ol jabylady degen sheshim qabyldandy. Osydan keıin qozǵalys, basqa reńkterden ada, taza ıadrolyq jarylystarǵa qarsy qozǵalysqa aınaldy».
Bul týraly O.Súleımenov bylaı dep eske alady: «...Ortaq pikirge keldik – úsh mekenjaıǵa – KOKP Ortalyq komıtetine, KSRO Joǵarǵy Keńesine, KSRO Mınıstrler kabınetine hat jazý kerek. Respýblıkalyq organdarǵa emes, óıtkeni, polıgon Máskeýge baǵynatyn... Kúnder ótip jatty, jaýap kútip júrmiz. Jaýap bir aptadan keıin keldi. Bir mekenjaıdan – Mınıstrler kabınetinen. Úkimettik komıssııa ushyp keldi. Tekserdi. Bári qalpynda. Degenmen, ún qatqandaryńa rahmet. Bizdiń Ortalyq komıtetke men barǵan joqpyn: basshylarmen qatysymyz sonshalyqty emes edi, onyń ústine, olar qandaı kómek kórsete alsyn».
N.Á.Nazarbaevtyń kelýimen Ortalyq komıtettiń kózqarasy kúrt ózgerip sala berdi, ol ózi saılanǵan bes kúnnen keıin-aq, 1989 jylǵy 27 maýsymda shyǵarmashylyq jáne ǵylymı zııaly qaýym ókilderimen kezdesip, mán-jaıdy túsindire otyryp bylaı dedi: «Eń qatty oılandyratyn máselelerdiń biri – Qazaqstandaǵy ekologııalyq jaǵdaı, – dedi ol. – Osynda qatysyp otyrǵandardyń keıbiri «Nevada» qozǵalysyna respýblıkalyq deńgeıde qoldaý kórsetile me dep surady.
Kórsetiledi, bul týraly baspasózde jarııalandy da. Semeı oblysyndaǵy polıgon jónindegi másele kúrdeli nárse. Biz «Nevada» qozǵalysyn qoldaımyz ári onyń maqsaty izgi dep esepteımiz. Búgingi tańda onda oń ózgerister bar – Semeı polıgonynda jarylystar sany qysqaryp, olardyń kúshi azaıtylýda, óńirdegi densaýlyq saqtaýdy, barlyq áleýmettik