Jýyqta Pavlodar óńirine jolymyz tústi. Osy saparymyzda atamyz qazaqtyń «júre berseń, kóre beresiń» degenindeı, áz áje, abzal ana, qadirli keıýanany jolyqtyrdyq. Jaryqtyq Aqqýly aýdany Jambyl aýyldyq okrýgine qarasty Jańatań aýylynda turady eken. Jasy 93-te, 1930 jyly dúnıe esigin ashqan.
Keıbir adamdar bolady. Jyly júz, ystyq yqylasymen pende balasyn ózine tartyp turady. Bundaı jandar jaıynda atalarymyz «Júzi ıgiden túńilme» degen. Ásirese, aq jaýlyǵyn aıqara tartyp alyp, aýdarylyp-tóńkerilip jatqan myna dúnıege keń peıil, kóregen kóz ári mol sabyr, salıqaly aqylmen tereń tolǵap qaraıtyn, keńshilik pen pendeshiliktiń alma-kezek aýysyp turatyn taǵdyrı zańdylyqty biletin, sol arqyly oqystan tap kelgen qıyndyqqa qulap ketpeıtin, oıda-joqta shurqyrap jetip kelgen baqyt pen baılyqqa baptanyp maqtanbaıtyn analar qanshama. Bul retki biz sóz etip otyrǵan keıipkerimiz Tanaı Naımanbaıqyzy dál osyndaı adam eken. Ony sóılegen sózinen, tereńinde oı tunyp jatqan bólek bolmysynan ańǵardyq.
– E, qaraǵym, burynǵylar «toqsan deıtin keletin jasym ba edi, bylamyq jeıim degen asymda edi» dep tolǵanǵan eken, sol toqsannyń ústine shyǵyp otyrmyn, – dep áńgimesin bastady Tanaı áje. – Men sonaý uly ashtyqtyń aldynda, ótken ǵasyrdyń otyzynshy jyldary Qobda betinde týyppyn. Ata-anam el qatarly qarajon, ózine jeterlik dóńgelek dáýleti bar adamdar eken. 1992 jyly Baı-О́lkeden baýyr kóterip, osynda kóship keldik. Mine, bıyl atajurtqa taban tiregenime 30 jyldan asty. Burynǵylar «Elge el qosylsa – qut» demeı me, sol qutyń myna men bolamyn, balam!
Rasynda burynǵy babalarymyz osy sózdi qalaı taýyp aıtty eken. Elge el qosylýy qut emeı nemene. Aıtalyq, ómirinde 16 qursaq kóterip, sonyń 14-in aman-esen qazdaı shubyrtyp atajurtyna oralǵan áz áje búgingi tańda 54 nemere, 87 shóbere súıip otyr. Keremet emes pe? Esepteńiz, qazaqtyń qarapaıym bir kempiriniń altyn qursaǵy uly qazaqqa 14 bala, 54 nemere, 87 shebere qosyp, barlyǵy 155 urpaq órbitip otyr. Bul degenimiz bir taıpa el. Áz ájeniń basqa isin bylaı qoıyp, dál osy halqymyzdyń demografııalyq jyrtyǵyn jamaýǵa qosqan úlesi úshin-aq bas ııýge turarlyq.
«Asyl ájem, ǵasyr ájem ańsaǵan, Saǵynyshym – sary ormandaı samsaǵan» dep qazaqtyń keremet aqyny Qadyr Myrza Áli jyrlaǵandaı, qazirgi tańda asyl ájeniń nemere-shóberelerinen joǵary bilimdi 23 ustaz, 8 dáriger shyqqan. Bári derlik, abyroıly eńbek etip júr. Osylardyń ishinde bir qyzy Rıza Tynymhan respýblıkalyq dárgeıde «Úzdik muǵalim» atansa, apamyzdyń taǵy bir nemeresi respýblıkamyzǵa tanymal «KaznetSolution» JShS-niń negizin qalaýshy kásipker, óńirlik «Jomart júrek» belgisiniń ıegeri, mesenat Asylbek Týǵanbaı eken.
Hosh sonymen... Apamyzǵa oralaıyq. Bizdi tánti etken dúnıe áz ájeniń áńgimesi. Tereńnen tolǵaıdy, ómirde kórgen-bilgenderi sanasyna jattalyp, túıgeni kókiregine sary altyndaı baılanyp qalǵan. «Toqsannyń tórine shyǵyp otyr ekensiz, bul ǵumyrdan ne kórip, ne túıdińiz?» degenimizde, apamyz tereń kúrsinip alyp, osy bala ne surap otyrǵanyn ózi bile me eken degendeı, oıly júzine oınaqy kúlki úıirilip sál otyrdy da:
– Adam óz ómirin súrgeni bolmasa, taǵdyryn tańdaı almaıdy, shyraǵym, meniń bul ómirden túıgenim: jan balasyna qııanat jasama, seniń sózińnen hám isińnen eshkim zardap shekpesin, sonda ǵana beıbit-tynysh ómir súresiń. Odan keıingi aıtarym, jasymda eńbek tańdamadym, saýynshy da boldym, mektepte aspazdyq qyzmet te atqardym. Eń bastysy, balalarymdy adal eńbegimmen asyradym. Ákem marqum «adamnyń ishken asy adal, qaınatqan qazany taza bolsa, sol úıge baq úıirilip turady» deýshi edi, osydan aınymadym. Odan keıin shyraǵym, ul-qyzdarymdy basqanyń ala jibin attamańdar dep tárbıeledim. Qazir baıqap otyrsam, qazaq balasy oqıyn dese bilimnen kende emes, bárin úırenýge jaǵdaı bar. Tamaǵy da toq, biraq bularǵa tárbıe jetpeı jatqan sııaqty. Qazirgi ata-analar óz balasynyń tálim-tárbıesin mektepke, odan qaldy ustazdarǵa mindet etip qoıǵan. Bul teris. «Bireýdiń joǵyn bireý án salyp júrip izdeıdi» degen támsil bar. О́ziniń otbasy, oshaq qasynyń kúıbiń tirliginen asa almaı, jalaqyǵa súıenip júrgen adam seniń balańdy qalaı tárbıeleıdi. Meniń oıymda otbasynan artyq tárbıe mektebi joq qazaqta. Burynǵylar balasyn «obal bolady», «uıat bolady», «súıekke tańba túsedi» degen úsh-aq sózben tárbıelegen. Osy úsh sóz bizdiń sanamyzdan ótip, súıegimizge sińdi jáne osy tárbıe tetigin balalaryma sińirýge tyrystym, – dedi áz áje.
Sóz joq, ájemiz durys aıtady. Qandaı bir ulttyń joıylyp ketpeı ómir súrýi, basqa halyqtardyń aldynda eńsesi bıik bolýy ulaǵatty tárbıe kórgen urpaǵynyń kemeldigine baılanysty. Buny káriqulaq, eskikóz apamyz bilip otyr. Osyndaı kókiregi dańǵyl, oıy ornyqty, tanymy tereń qarııalardy dańǵyl jazýshy Sábıt Muqanov «Dala akademıgi» dep tegin aıtaǵan ǵoı. О́ıtkeni Sábeńder ótken ǵasyr basynda eýropalyq úlgide bilim alyp, eseıgen shaǵynda jer sharynyń talaı memleketine tabany tıgen, bir sózben aıtqanda, kópti kórip, kóńiline túıgen tulǵalar bola tura, dala qazaǵynyń erekshe aqyl-oı kemeldigine qaıran qalyp aıtqan-aý shamasy.
Rasyn aıtqanda, qazirgideı dúnıeniń bederin shoý jaılap, jeńildiń asty, aýyrdyń ústin saǵalap ómir ótkizip jatqan qoǵamǵa qarap otyryp qarnyń ashyp, typ-tynysh beıbit kúnde qaradaı qamyǵyp júretin biz sııaqty eskiniń sońy, jańanyń arty adamdarǵa osydaı dala akademıkeriniń keńesin tyńdaý da bir ǵanıbet emes pe?
Taǵy bir oraıy kelgende apamyzǵa, «Qazirgi bolyp jatqan dúnıe dıdaryna kóńilińiz tola ma, bolashaqtan qandaı úmit kútesiz?» dep surap edik, jaryqtyq maǵan bir, meniń qasymda otyrǵan joldasym Amantaı Toıshybaıulyna bir qarap aldy da jymıdy kep. Odan keıin: – Adam qandaı zamany sondaı, –dedi. – Abaı atań aıtty emes pe «zamanǵa kiná artpa» dep. Odan ǵulama emes shyǵarsyńdar. Iаǵnı qoǵam degenimiz – qolǵa ustaıtyn zat emes, ol seniń kózqarasyń, nıetiń jáne is-áreketińniń jemisi. Balam, sen bıdaıdyń tuqymyn otyrǵyzyp, arpa shaýyp almaısyń, solaı ma?
– Solaı.
– Ne ekseń sony orasyń. Odan keıin, zamandy túzeıtin de, buzatyn da adamnyń ózi. Bizdiń túsinigimizde «jaqsy adam» degen uǵym bar. Biraq Alla Taǵala adamdy keremet – kemel etip jaratqan joq. «Jaqsy adam» dep jaqsy qasıetteri jaman qasıetterinen kóp adamdy aıtady. Jaman adam jaıly da solaı. Budan shyǵatyn qorytyndy jaqsy adamdary kóp qoǵam jaqsy, ózińiz aıtqandaı dıdary jaryq. Adam balasy zamanǵa kiná artpas buryn óziniń otbasyn, bala-shaǵasyn jaqsy adam etip tárbıeleýi kerek. Eshkimge baǵynbaıtyn, eshkim jóndeı almaıtyn jaratylys zańy degen bar. Pende balasy ony «taǵdyr» deıdi. Eger ózińiz durys júrip, durys tirlik etseńiz, balańyzdyń da taǵdyry durys bolady. Demek, ne ekseńiz sony orasyz.
Áz ájeniń áńgimesin tyńdap otyryp, burynǵy qazaqtyń dúnıe tanymy qandaı tereń bolǵanyn ańǵarǵandaı áser aldyq. «Qartyń bolsa tórińde, jazyp qoıǵan hatpen teń» degen osy shyǵar. Sóz sońynda asyl ájeden «О́mirińizde, áttegen-aı deıtin ókinishterińiz boldy ma?» dep suradym. Keıýana qyzyq suraq qoıady ekensiń degendeı bir qarap kúldi de: – Jasym toqsannan asyp ketse de, áli kúni oıymnan ketpeıtin, ómir boıy sanamda jańǵyryp turatyn bir ókinishim bar, – dedi.
– Aıtyńyz?
– Jas kúnim edi. Bizdiń elde Baımámbet degen qarııa boldy. Jalǵyzilik adam sóıte tura óte adal, kirpııaz taza kisi. Basynda úıi, baýyrynda qazany joq. Jambasy syıǵan jerge túnep, buıyrǵan shańyraqtyń dámin tatyp, kúnin kóredi. Eldiń bári bul kisini músápir tutyp as beredi, tórine jatqyzady. Otyzdan asqan kelinshek kezim edi, bir qyzyma jańa bosanyp áli boıymdy tolyq jınaı almaı abyrjyp otyr edim, Baıekeń kirip keldi. Ornymnan turyp, shaı berýge shamam joq. «Baıeke, siz búgin basqa úıge baryp túneńiz?» dep shyǵaryp saldym. Músápir beıbaq únsiz úıden shyǵyp ketti. Qaıtyp eshqashan oralmady. Osy kisini renjitip aldym-aý, qol-aıaǵym synyp qalǵan joq atyp turyp bir sháýgim shaıyn berip, jibersem nem ketetin edi, – dep apamyz oıǵa shomyp otyryp qaldy. Azdan soń eńsesin kóterip, aq jaýlyǵyn túzep aldy da bizge qarap: «Balam, osy qylyǵyma ómir boıy ókinip júrmin», dedi.
Apamyz bulaı jaýap beredi dep esh oılamappyn, ne aıtarymdy bilmeı aldymdaǵy ystaq shaıdy soraptaı berdim. Bolymsyz isine bola ómir boıy ókinip júrgen myna keıýananyń qasynda bizdiń ótken-ketken aǵattyqtarymyzdy qudaı esirkesin. Shaı ishilip bata berildi. Ornymyzdan turyp jatyp: «Apa aıtar – tapsyraryńyz bar ma?» dedik ejelgi ata saltymen. Apamyz: «joq», dedi mańdaı terip súrtip «О́mir boıy mazalap kelgen ókinishimdi aıtyp bir jeńildep qaldym». Kólikke otyryp jatyp kókeıime aqtóbelik aqyn Ertaı Ashyqbaevtyń «Baba ájem – kıelim, Basymdy ıemin, Jaýlyǵyn ıiskep, Janymdaı súıemin» deıtin bir shýmaǵy oraldy.
Pavlodar