«7-20-25»: Tıimdi me, tıimsiz be?

Úı baǵasynyń sharyqtaýyna áýeli pandemııa, odan keıingi zeınetaqy jı­naǵynyń bir bóligin paıdalaný múm­kindigi de áser etti. Byltyr jyl sońynda Memleket basshysynyń tapsyrmasymen atalǵan baǵdarlamanyń 2029 jylǵa deıin jalǵasatyndyǵy aıtylǵan, bul jóninde otandyq sarap­shy­lardyń pikiri ár qıly.

Ulttyq banktiń esepteýi boıynsha banktiń ıpotekalyq portfelin kem degende 3 trln teńgege ósirý jáne jyl saıyn qazaqstandyqtarǵa berilgen turǵyn úı zaemdarynyń jalpy somasyn 50 mlrd teń­ge­ge ulǵaıtý josparlanǵan bolatyn. 2018 jyly 100 mlrd teń­ge­den bas­talsa, 2022 jyly 300 mlrd teńgege ósipti. «7-20-25» baǵ­dar­lamasynyń negizgi maqsaty – ha­lyqtyń basym kópshiligi úshin qol­je­tim­di turǵyn úı múmkindigin jasaý. Memlekettiń usynyp otyrǵan sharttary kredıtke baspana satyp alýǵa ǵana emes, otbasylyq bıýdjettiń jaǵ­da­ıyna qaraı qaryzdy ýaqtyly, qıyndyqsyz tólep otyrýǵa múmkindik bergen. Mundaǵy erekshelik – osy baǵdarlama arqyly qatysýshynyń bastapqy naryqta baspana alýǵa baı­lanysty qurylys salýshyny ózi tań­daı­tyndyǵynda. Budan bólek qaryz alýshydan zaemdy usynǵany jáne qyzmet kórsetilgeni úshin komıssııa alynbaıdy. Kepil múlkin jáne qa­ryz alýshynyń ómirin saqtandyrý min­det­ti emes, saqtandyrý qajet bolǵan jaǵ­daı­da barlyq shyǵyndy nesıe bergen bank kóteredi. Buǵan deıin turǵyn úı ıpotekalarynyń birde-birinde mundaı nesıeleý sharttary bolǵan emes. Desek te, Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetine qaraǵanda, ótken jyldyń qańtar-jeltoqsan aılarynda turǵyn úılerdi paıdalanýǵa berý 8,8%-ǵa qysqarǵan. Bul rette byltyr jalpy turǵyn úı alańynyń sharshy metrine ortasha naqty qury­lys shyǵyndary 12,2%-ǵa ósken. 2023 jylǵy 2 naýryzdaǵy jaǵdaı̆ bo­ı̆ynsha atalǵan baǵdarlamany iske asyrýda 894,9 mlrd teńgege 66 865 qaryz berilipti. Bes jylǵa jýyq ýaqyt aralyǵynda qoljetimdi ıpoteka halyq tarapynan úlken suranysqa ıe bolǵan. Baǵdarlama aıasynda 1 trln teń­ge­ge nesıe berý josparlanyp, qazir aq­shalaı lımıttiń 811 mlrd teńgeden asta­my ıgerilip, maquldanǵan nesıeler so­masy baǵdarlama bıýdjetinen asyp ketken.

«Baǵa qurylys kompanııalarynyń qarjylyq jaǵdaıymen baılanysty. Eger turǵyn úı salatyn kompanııalarda shuǵyl ótimdilik qajettiligi týyndasa, onda bastapqy úı baǵasy arzandaıdy. Qoldanystaǵy turǵyn úılerdiń óz naryǵy bolady. Usynystar kóp bolyp, onyń ishinde zeınetaqy jınaǵy arqyly alǵan turǵyn úıler de satylady, baǵa tómendeıdi», deıdi ekonomıst Eldar Shamsýtdınov.

BUU halyqaralyq talaptaryna sáıkes, eldegi ár turǵynǵa shaqqanda keminde 30 sharshy metrlik baspana bolýy kerek. Ulttyq statıstıka ber­gen málimetke súıensek, elimizde bul kórsetkish ár adamnyń basyna shaqqanda 23 sharshy metrden aspaıdy eken. О́tken jylǵy belgilengen josparǵa sáıkes, elimizde 18 mln sharshy metr turǵyn úı salynýy kerek bolǵan. Alaıda 2022 jyldyń aıaǵynda nátıje 15,1 mln sharshy metrdi qurap, atalǵan tómen kórsetkishtiń sebebin qurylysshylar ımporttyq materıaldardyń kúrt qymbattaýynan dep túsindirgen bolatyn. Baǵaǵa keler bolsaq, ótken jyly aldyńǵy jylmen salystyrǵanda jańa turǵyn úıler 17,3 paıyzǵa, qoldanystaǵy páterler 26,9 paıyzǵa qymbattaǵan. Bul týraly sarapshylardyń da pikiri ártúrli. Onyń ústine bıyl biraz jyldan beri turǵyn úı naryǵynda jumys istep kele jatqan «7-20-25» baǵdarlamasyna da biraz ózgerister endi. Ekonomıst Asylbek Kúzdeýbaevtyń aıtýynsha, atalǵan baǵdarlama jumys istegenimen qarapaıym halyqqa tıimsiz jaqtary bar. Turǵyn úı qurylysymen aınalysatyn kóptegen kompanııa dál osy baǵdarlamamen úı alǵysy kelgen adamdarǵa tek eń joǵary nemese birinshi qabattaǵy páterlerdi ǵana usynyp kelgen. Negizinde ondaı talap esh jerde jazylmaǵan. Biraq qurylys kompanııasy sizge basqa tańdaý bermeıdi. Jaqynda engizilgen ózgertýler baspanaǵa jete almaı júrgen biraz adamdarǵa aıtar­lyq­taı kedergi keltirip otyr. Sa­rapshy atalǵan baǵdarlamaǵa bóli­ne­tin qarajat kóleminiń azaıyp, osy ýaqytqa deıin memlekettik sýbsıdııa­men jumys istegendigin ári alter­na­tıvti nusqa bolmaǵandyǵyn aıtty.

«Sol sebepti de úkimet bir jaǵynan bul baǵdarlamany amalsyzdan jalǵas­ty­rýǵa májbúr bolyp otyrǵan sııaq­ty», deıdi sarapshy.

Taǵy bir másele jańadan salynyp jatqan turǵyn úılerdiń sapasyna qatysty. Sonyń biri – qaýipsizdik jaǵyn eskerý.

«Túrkııadaǵy zilzaladan keıin óz elimizde de osyndaı apatty aımaqtar bar, máselen Almaty qalasynyń ózi 9-10 baldyq jaǵdaıda tur degen sııaqty aqparattar halyqtyń baspanaǵa degen suranysyn pálendeı tómendetedi dep oılamaımyn. Degenmen osyndaı ashyq aqparattar qurylys kompanııasynan jańa úılerdiń seısmoturaqtylyǵy týraly qajetti qujattardy talap etý­shiler sanyn birshama arttyrýy múm­kin», degen pikirde.

Aıta ketý kerek, Qazaqstanda tur­ǵyn úıdi jalǵa berýden túsken kiris bir jylda 320 mlrd teńgege ósken. Baǵ­­darlamanyń negizgi talaptary saq­tal­ǵanymen, birqatar ózgeris te bar. Máselen, qarjylandyrýǵa lımıt engizildi. Endi baǵdarlamaǵa jylyna 100 mlrd teńge bólinedi. Tıisinshe, ádil­dik qaǵıdatyn saqtaý úshin «7-20-25» ıpotekasyn tek bir ret alýǵa bolady. Bul tıimdi ıpotekanyń shynymen muqtaj aza­mattarǵa berilýi úshin kerek. Sa­rap­shy Aıbar Oljaıdyń aıtýynsha, bul baǵdarlamaǵa qalaǵandardyń barlyǵy birdeı qol jetkize almaıdy.

«Sebebi jyl saıynǵy bólinetin qar­jy shekteýli. Al qurylys kompa­nııa­larynyń qurylys qarqyny kúshti. Naryqqa jańa baǵdarlama qosyl­masa, sol salynǵan úılerdiń barlyǵy ıesiz qalýy múmkin. Sondyqtan sarapshylar bankter memleketke arqa súıemeı, óz aldyna ıpotekalyq baǵ­dar­lamalardy iske qosýy kerek dep sanaıdy. Áleýmettik kómek barsha azamatqa emes, naqty kórsetilýge tıis, óıtkeni qoǵamda qoldaýdy qajet etetin áleýmettik toptar jeterlik. Olarǵa memleket naqty kómek kór­setýi kerek. Shynyn aıtqanda, qazir kommersııalyq naryqqa memleket aralasyp, naryqty buzyp jiberdi. Bankter ózderi kommer­sııa­lyq ıpoteka bere almaı qaldy. О́ıtkeni mem­lekettiń tómen paıyzy­men báse­kelesý múmkin emes. Al mem­leket tómen paıyzben ıpoteka berip, ınflıasııany ýshyqtyryp aldy. Tómen paıyz baǵanyń ósýine tikeleı áser etedi. Qazir memleket aqyryndap ekonomıkadan ketip, naryqty retteýge kó­ship jatyr. Sóıtip, bankter ózderi jeke ıpotekalyq kredıt bere alýy kerek», deıdi.

Sarapshynyń sózinshe, memleket naryqtan birjola ketken kezde ǵana ádiletti, suranys pen usynysqa negiz­del­gen ekonomıka tetikteri jumys is­teı bastaıdy.

«2005-2007 jyldary bankterdiń ıpotekalyq baǵdarlamalary bolǵan. Qazir bári memleketke arqa súıep aldy. Kezinde týyndaǵan qıyn sát­ter­de memleket amalsyzdan na­ryq­qa kelgen edi. Endi adamdarǵa kómektesip, na­ryqty kóterip bergennen keıin bul jaqtan ketýi kerek. Árıne, bul prosess kóp adamǵa unamaýy múm­kin. Meniń oıym­sha, memlekettiń na­ryq­tan ketkeni durys, sonda naryq zań­dy­­lyqtary jumys isteı bastaıdy. Tıimdi degen «7-20-25» ıpotekalyq baǵ­darlamasy da qazirgi ýaqytta tıim­siz bolyp tur. Osyǵan oraı na­ryq­ta barshaǵa qol­je­timdi jańa baǵdarlama qajet», deıdi ol.