«Rýhy bıik halyqtyń irgesi berik!»

Elbasy Ulttyq mýzeıdiń qysh kitabyna osylaı dep jazdy Qala kúni merekesi qarsańynda elordanyń rýhanı qazynasy taǵy bir mádenı oshaqtyń dúnıege kelýimen eńselendi. Astanada Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq mýzeıi ashyldy. Jańa ǵımarattyń tusaýyn Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń ózi kelip kesip berdi. Qutty bolsyn, aǵaıyn! Táýelsizdik kóshesine aıryqsha sán berip turar bul ǵımarattan jurt atamekenniń aıbynyn, alashtyń rýhyn baıandaıtyn babalardyń baıyrǵy qundylyǵyn tamashalaıdy desek, al keıingi jas urpaq úshin onda ósken tamyr, ótken tarıh taǵylymyn jan-jaqty tanyp-bilýge tolyq múmkindik týǵyzylyp otyr. Qazaq eliniń tarıhı kóne jádigerleri, ǵasyrlar boıǵy basynan keshken nebir alasapyran taǵdyr-talaıy, baqyty men baıany ara-tura o jer, bu jerden bas­taryn bir qyltıtyp qoıǵany bolmasa, negizinen tomaǵa-tuıyq kúı keshken qazynanyń bárin el júregine jıys­tyryp, toǵystyryp, basyn qosý, halqymen qaýyshtyrý bul ózi bir tolaǵaı qajyr-qaıratpen, biliktilik pen birlikpen biter izgi shara ekeni daýsyz. Ǵasyrlar tabanynyń izi ata tarıhta muqalmaı, murty buzylmaı saqtalar bolsa, al endi sol tarıhty túgendeý munan da aýqymdy, óte uzaqqa sozylatyn, tipti sheksiz, shetsiz álem sııaqty, túpsiz tereń tuńǵıyqqa uqsaıdy. Tarıhtyń bárin jazyp bitirdik, taýystyq deý qate. Onyń sońy, sońǵy demi degen joq. Qart tarıhqa, baǵzy tamyrǵa, babalar rýhyna elordanyń tórinen oıyp turyp oryn berýdi biz búgingi urpaqtyń shejireli qarııasyna, kósemsózshi darııasyna, danagóı, batagóı abyzdaryna, abzaldaryna aıryqsha qurmet kórsetip, taǵzym etýi dep túsinip jatyrmyz. Darqan dalanyń arqa-jarqa keń peıiline jarasar, ári qaraı jalǵasar jarqyn tirligi, jasampaz kelbeti ekenine shúbá keltirmeımiz. Ulttyq mýzeıdiń tabaldyryǵynan attaǵan sátten bas­tap aldyńyzdan shyǵar árbir qazyna keýdeńizge sondaı aǵedil sezim uıalatady. Eske sala keteıik, «Qazaqstan Respýb­lı­­kasynyń Ulttyq mýzeıi» respýblıkalyq memlekettik mekemesi Prezıdent Jar­ly­ǵymen 2013 jylǵy 30 mamyrda qurylǵan bolatyn. Bul Ortalyq Azııa aımaǵy boıynsha esh jerde balamasy joq teńdessiz biregeı joba bolyp tabylady. Kólemi 74 myń sharshy metrden asatyn Ulttyq mýzeı Qazaqstannyń erte ǵasyrdan bastap kúni búginge deıingi arheologııalyq, etnografııalyq jádigerleri men mádenı eskertkishterin jınaqtaýymen qundy. Sońǵy jyldardyń tamasha sáýlet týyndylary bir-birimen janasa jaıǵasqan aýmaqtaǵy syrtqy symbaty zamanaýı talǵamǵa saı jasalǵan Ulttyq mýzeıdiń sáni ózgeshe rýhty sezdiredi. Qazaqstannyń týyna uqsas kógildir shynylar men ulttyq oıý-órnekter bederlengen aq tústi qabyrǵalar qabysa jymdasyp, qyzdyń jıǵan júgindeı kóz jaýyn alady. Yldıdan joǵarylaı kóterilgende aldyńyzda tamasha sýburqaq atqylap tur. Munda tórt saq jaýyngeri attarynyń basyn tórt tarapqa buryp, eldi, jerdi kúzetip turǵandaı miz qaqpaıdy. «Tórteý túgel bolsa, tóbedegi keledi» demeı me halqymyz. Sol aıtqandaı, olar: «túgel bo­lyńdar», «birlik bar jerde – tirlik bar» degen qaǵıdany astarlap jetkizip tur­ǵanyna esh shúbá keltirmeńiz. «Tórt quby­lasy teń», «dúnıeniń tórt buryshy», «tórt kózi túgel», t.s.s. qazaqy uǵymmen egiz sa­ryn eshqashan eskirmesin eskergendeı. Kire beriste qarsy aldyńyzdan medıa-ekran kórinisteri jarq etedi. Alǵashqy áserden endi aryla bergen sátte foıeniń sol jaǵyndaǵy Qazaqstan kartasy ispetti úlken medıa-ekran Qazaqstan qalalaryna saıahat jasatady. Onyń joǵary jaǵynda: «Qazaqstan: baıandy el, baıtaq jer, baǵanaly orda» degen Elbasy qaǵıdasy jazýly. Belgili qylqalam sheberi Erbolat Tólepbaıdyń birneshe avtormen birigip salǵan trıptıh-polotnosynda saqtardan, túrki halyqtarynan bastap qazirgi zamanǵy tarıhqa deıingi memlekettiligimizdiń qaınar kózi bederlengen. «Taǵdyr», «Ańyraqaı», «Jańarǵan dala» – qylqalam tilimen beınelengen Qazaq eliniń tarıhy. Al tóbedegi jıyrma metrlik alyp qyran qus qanatyn keń sermep, dalanyń darqan tynysyn, egemen eldiń erteńin, keńdigi men asqaqtyǵyn pash etkendeı, eldiń samǵaı berýin aıǵaqtaıdy. Munan sál joǵary júrseńiz, sarqyrama syńǵyry saýmal aýa jutqyzady. Memleket basshysy aldymen jınalǵan qaýymdy kele jatqan Astana kúnimen quttyqtady jáne osy merekege oraı Astana men búkil Qazaqstan taǵy bir qundy syılyqqa – Ulttyq mýzeıge ıe bolǵanyn aıtty. «2008 jyly Astanada haly­qaralyq deńgeıdegi mýzeı salýǵa tapsyrma bergen bolatynmyn. Búgin Qazaqstan Respýblıkasynyń tarıhı mýzeıi ashylýda», degen Prezıdent bul bizdiń ulttyq rýhymyzdy kóterý jaǵynan ǵana emes, elimizdi tarıhı turǵydan tanytýda da aıryqsha mańyzǵa ıe ǵımarat ekenine toqtaldy. – Bizdiń tarıhymyz maqtan etýge laıyqty erlik pen eldiktiń tarıhy, myńjyldyqtar qoınaýynan bastaý alatyn qazaq shejiresi adamzat tarıhynyń ajyramas bóligi. Bizdiń babalarymyz Qıyr Shyǵys pen Batys Eýropanyń, Sibir men Úndistannyń arasynda 4-5 myń jyl boıy aıryqsha ról atqarǵanyn tarıhtan bilemiz. Saqtar men ǵundar dáýirinen bas­taý alyp, Túrik qaǵanatymen jalǵasqan qazaq handyǵynyń jáne búkil táýelsiz Qazaqstannyń ótkeni halqymyzdyń birligi men tutastyǵynyń jylnamasy bolyp sanalady. Máńgilik elimiz barda qazaqtyń tarıhy da máńgilik. Qazaqstannyń jańa tarıhyna aıryqsha mán beriletin bolady. Dáýirlerge laıyq is tyndyrǵan jıyrma jyldan astam ýaqyt el tarıhynda eń jasampaz kezeń bolyp tabylady. Keıingi urpaq búgingi býyn bastaǵan uly isterdi laıyqty jalǵastyratynyna men senimdimin. Qazaqstan tarıhy keleshekte tek qana beıbit bastamalar men jarqyn istermen jalǵasatyn bolady. Búgin esigin aıqara ashyp otyrǵan tarıh mýzeıi san jyldar jasalǵan jasampazdyq jádigerlermen tolyǵa beredi, – deı kelip, Nursultan Nazarbaev: – Mýzeıdiń ashylýy arqyly Qazaq eli sáýletti arhıtektýralyq keshenin qurý aıaqtalady. Táýel­sizdik saraıy jáne kókke umsyn­ǵan Stela, Beıbitshilik jáne kelisim saraıy, Áziret Sultan meshi­ti jáne Ulttyq óner ýnıver­sıteti, endi, mine, Ulttyq mýzeı – bular bizdiń halqymyzdyń máń­gilik qundylyqtarynyń arhı­tek­týralyq kórinis tabýy, – dedi. Qazaqstan Prezıdenti Ulttyq mýzeı ǵımaratynda halyqtyń ótkeni, qazirgisi jáne bolashaǵynyń tereń sımvolızmi beınelengenin atap ótti. – Bul – ashyqtyq, dástúrge adaldyq jáne ınnovasııaǵa umty­lys. Sáýletkerlik sheshimde máńgilik klassıka men kreatıvti modern sıntezi aıshyqtalǵan. Bul tarıhı dáýirlerdiń sabaqtastyǵyn aıryqsha tanyta túsedi, – dedi Memleket basshysy. – Biz ekonomıka damýynyń joǵary qarqynyn kórsetip otyrmyz. Qazaqstandyqtardyń áleýmettik ál-aýqaty artyp keledi. Elimizdiń halyqaralyq bedeli nyǵaıa túsýde. Qazaqstandyqtardyń qazirgi býyny babalarymyzdyń birtutas, qýatty jáne álemde syıly memleket bolý týrasyndaǵy san ǵasyrlyq armanyn júzege asyrdy. Biz jańa Qazaqstandy nyǵaıta otyryp, ózimizdiń tarıhı mıssııamyzdy laıyqty atqaramyz, – dedi Memleket basshysy. Qazaqstan Prezıdenti jańa mýzeıdiń tarıhty tanytý jáne elimiz týraly tereń bilimdi sińirý ortalyǵyna ǵana emes, belgili mádenı jáne ǵylymı mekemege aınalatynyna senim bildirdi. – Ulttyq mýzeı ǵylymı jáne rýhanı ortalyqqa aınalady, bizdiń Qazaqstan jolynyń barlyq ilgeri jetistikterin tanytady, arhıtektýralyq ólshemmen alǵanda, mýzeı ǵımaraty qazirdiń ózinde Reseıdiń Ermıtajymen, Fransııanyń Lývrymen, Amerıkanyń Metropolıten mýzeıimen birge álemniń iri ekspozısııalary ondyǵynyń qatarynda tur, – dep atap ótti Nursultan Nazarbaev. Memleket basshysy sóziniń sońynda mýzeıdiń qysh kitabyna estelik qoltańba qaldyrdy. Mun­da Prezıdenttiń: «Rýhy bıik ha­lyqtyń irgesi berik!» degen tilegi tur. Munan soń Elbasy Astana, Táýelsizdik, Altyn, Ejelgi jáne orta­ǵasyr tarıhy, Etnografııa, Qazirgi zamanǵy óner zaldaryn aralap kórdi. Mýzeı qurylysy «Qazmu­naıgaz» AQ bólgen qarajat ese­binen júrgizilgen. Ulttyq mý­zeıdiń dırektory Darhan Myń­baı, bas merdiger – «Bazıs Proekt LTD», dızaın jobany oń­tústikkoreıalyq «Design be Art» kompanııasy otandyq dızaınerlermen birlesip júzege asyrǵan, qurylys jumystarynyń bas merdigeri – túrkııalyq «Turkuaz Construction» JShS kompanııasy. Al endi jalpy Ulttyq mýzeıdiń ózi týraly aıtatyn bolsaq, kórme zaldary, qoımalar jáne jumys laboratorııalary óte aýqymdy. Mýzeıdiń ekspozısııa­syn jasaqtaý kezinde álemdik mýzeıtaný men jańa tehnologııanyń eń ozyq ádistemeleri qoldanylǵan jáne de munda Qazaqstannyń ejelgi dáýirden bastap qazirgi kúnge deıingi arheologııalyq, etnografııalyq, tarıhı-mádenı eskertkishteri jınaqtalǵan. Jobaǵa sáıkes qabattary satylap bıikteıtin (2 qabattan 8 qabatqa deıin) 7 bloktan túzilgen mýzeıdiń ekspozısııalyq alańy 14 myń sharshy metrden asatyn jerdi alyp jatyr. Al murajaılar aýqymy 5 myń sharshy metrge jýyq. Munan bólek ýaqytsha kórmeler ótkizetin «Ulttyq mıras» ǵylymı-zertteý ıns­tıtýty, jańǵyrtý sheberhanalary, zerthanalar, murajaılar, oqyrman zaldary bar kitaphanalar, ilespe aýdarma quraldarymen jabdyqtalǵan máslıhat zaly, kádesyı kıoskisi, kafe, býfet ornalasatyn jaılar bar. Mýzeıdiń kásibı, qaýipsiz murajaılary zamanaýı dúnıejúzi moıyndaǵan álemdik standarttarǵa sáıkes jasalǵan, ıaǵnı klımat-baqylaý júıesiniń bolýy, bıologııalyq jáne jaryqty baqylaý, sonymen qatar, murajaılar qurylysyna arnalǵan patenttelgen arnaıy materıaldar paıdalanylǵan. Medıa-tehnologııalardyń damýyna baılanysty dástúrli mýzeıler óziniń rólin joǵaltýy múmkin degen qoǵamda qalyptasqan pikirge qaramastan, ómirdiń ózi zamanaýı tehnologııalar mádenı eskertkishti jete tanystyrý tetigi bola alatynyna kóz jetkizip otyr. Táýelsiz Qazaqstan tarıhy ekspozısııasynda mýzeıge kelýshilerdiń nazaryna asa utymdy ári Azııadaǵy teńdesi joq, kólemi 35,9 h 20,6 m bolatyn alyp, doǵal ekran arqyly aýmaǵy boıynsha álemde 9-shy oryn alatyn Qazaqstannyń qaıtalanbas tabıǵaty usynylady. Taǵy bir eleýli nárse, Astana zalynda elordanyń biregeı serpindi maketi jáne álgi doǵal ekranmen birge áserli shoý jasaıtyn medıa eden kópti súısinteri sózsiz. Úsh tildi mýltımedııalyq gıd yńǵaıly ári senimdi jolserik retinde kelýshiniń kóńil kúıine, ýaqyty men qyzyǵýshylyǵyna sáıkes ekskýrsııa marshrýtyn kórermenniń qalaýyna qaraı, mýzeıdiń kóptegen zaldaryna bas­tap aparady. Ulttyq mýzeıdiń bet-beınesine kelgende, «Altyn adamnyń» alar orny bólek. Esikten tabylǵan arheologııalyq olja Qazaqstannyń sımvoly bolyp tabylady. Ejelgi tarıhty kórsetetin ekspozısııada el aýmaǵynan tabylǵan, mýzeılerge qazirgi kúnge deıin qoıylmaǵan barlyq biregeı eksponattardyń (Taqsaı hanshaıymy, Saıramdaǵy altyn buıymdar men kúmis tıyndar qoımasy. Taldy 2 altyn buıym­dary) bir zalda toǵysýy aıryqsha áserge bóleıdi. Mýzeı halyqaralyq standarttarǵa saı jabdyqtarmen jaraqtandyrylǵan. Ekspozısııalar úshin zamanaýı kórme tehnologııalary: biregeı ıilgish ekran, medıa-eden, qazirgi Astananyń ortalyq bóliginiń serpindi maketi, kóptegen medıa-ekrandar, gologrammalar, dıodty jaryǵy bar LED-tehnıka, sensorly dúńgirshekter, mýltımedııalyq jolserik qoldanylady. Jeti zalda usynylǵan negizgi ekspozısııa­lardan bólek munda Reseıdiń «Ortalyq Azııa men Kavkazdaǵy dástúrli toqyma – Uly Jibek jolynyń murasy», «Orys kórkemsýret óneriniń 4 ǵasyry» atty kórmeleri jumys isteýde. Shetelden shaqyrylǵan qurmetti qonaqtardyń arasynda Brıtan mýzeıi Taıaý Shyǵys departamentiniń kýratory Djon Sımpson, Amerıka ýnıversıteti janyndaǵy Katsen atyndaǵy О́ner ortalyǵynyń negizin qalaýshy jáne dırektory Djon (Djek) Rasmýssen, Shanhaı mýzeıiniń dırektor Chen Sıe Djýn, A.S.Pýshkın atyndaǵy memlekettik beıneleý óneri mýzeıiniń prezıdenti Irına Antonova, Memlekettik Tretıakov galereıasynyń bas dırektory Irına Lebedeva, Reseı etnografııalyq mýzeıiniń dırektory Vladımır Grýsman, «ROSIZO» Memlekettik mý­zeı-kórme ortalyǵy kórme bóli­mi­niń jetekshisi Vıktorııa Zýb­ravskaıa, Ázerbaıjan Ulttyq óner mýzeıiniń dırektory Chıngız Farzalıev, t.b. bar. Torqaly toıdyń qarsańynda tusaýy kesilgen shańyraqtyń shattyq dýmany búgin jalǵasyn taýyp jatyr. Qazaq eliniń atyn dúnıejúzine tanytýǵa qazirdiń ózinde barynsha kirisip ketken munyń jaqut qazynasynyń ishinen jurt keleshekte elimizdiń búkil tarıhı-mádenı qundylyǵyn, qymbat jádigerlerin kórip, rýhanı shólin qandyrǵysy keletini taǵy aqıqat. Bar baılyqty Bas mýzeıden tabaıyq! Qarashash TOQSANBAI, «Egemen Qazaqstan». Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.