Qazirgi qoǵamda ana tilimizdiń qundylyǵy maǵynalyq, tanymdyq jaǵynan arta túskeni baıqalyp otyr. Muny Táýelsizdikten beri osy salada zertteý júrgizip kele jatqan ǵalymdarymyzdyń orasan zor eńbegi dep túsinemiz. Ǵalamtor keńistiginde qazaq tili blogosferasynyń qaýyrt damýy, onyń oqyrman aýdıtorııasyna áser etýi ǵalymdardyń aldyna birqatar mindetter júktep otyr.
Á.Marǵulan atyndaǵy Pavlodar pedagogıkalyq ýnıversıteti Gýmanıtarlyq ǵylymdar joǵary mektebiniń professory Qýanysh Erǵalıevtiń aıtýynsha, qazirgi jahandaný kezeńinde álemdegi kez kelgen keń qoldanystaǵy tilder ár 10-15 jylda orfografııalyq ózgeristerge ushyrap otyrýy zańdylyq. Ǵylym men tehnıka ilgeri basqan saıyn kezinde bólek jazylyp júrgen termınderdiń kóbi qazirgi ýaqytta birge jazylady degendeı. Pýnktýasııa boıynsha 1996 jyly jaryq kórgen «Emle jáne tynys belgileri» (R.Syzdyq) teorııalyq, 1975 jyly shyqqan «Qazirgi qazaq tiliniń pýnktýasııasy» (F.Musabekova) tájirıbelik turǵyda kóp ýaqytqa deıin negizge alynyp kelgeni belgili. F.Musabekovanyń eńbegindegi mysaldar men tapsyrmalar keńes ókimetindegi termınologııalyq sózderge toly. Sondyqtan azattyq jyldarda ǵalymdar bul salany jańasha qyrynan zerdeledi.
– Til damytý erekshelikteriniń biri – syrttan engen sózderdi ulttyq termınologııaǵa beıimdeý. Kóp jyldar bul másele orys tilinen kalka tásili boıynsha aýdarylyp, sheshilip keldi. Búginde gýmanıtarlyq salada júrgenderdiń keıbiri, sonyń ishinde jýrnalıster óz betinshe sóz týdyrýǵa beıim. Bul máselede 2011 jyly jaryq kórgen 15 tomdyq «Qazaq ádebı tiliniń sózdigin» negizge alýdy usynar edim. Qazir ınternet pen aqparattyq tehnologııalar dáýirinde ómir súrgendikten, syrttan kún saıyn jańa sózder, termınder kelip jatyr. Aqparattyq júıeler, sonyń ishinde áleýmettik jeliler men messendjerler de ózge memleketterdiń ónimi. Biraq jańa sózderdiń barlyǵyn qazaq tiline tárjimalaı berý durys qadam emes. Sebebi elimizden tys jerlerde kóptegen qandasymyz turady. Olar Atamekeni jaıynda oqyǵanda halyqaralyq termınderdi sol qalpynda qabyldap jatsa, nur ústine nur emes pe?! Ekinshiden, erteń latyn grafıkasyna kóship jatsaq, kitaptarymyz jańa qaripke ótkende sheteldiń ǵalymdary da qazaq tilindegi maqalalar men eńbekterdi qınalmaı oqyr edi. Til ǵylymynda aýdarmanyń 5 joly bar desek, sonyń zańdylyqtaryn eskergen jón. Máselen, qazaqtyń kóptegen týystyq ataýlarynyń orys tilinde balamasy joq. Orys tiliniń ǵalymdary olardy aýdarýǵa áýre bolmaıdy. Qanshama sózimiz, sonyń ishinde qymyzymyz – «kýmys», qamshymyz – «kamcha», búrkitimiz – «berkýt», jigitimiz «djıgıt» bolyp qoldanylyp júr, – deıdi ol.
Latyn álipbıine kóshýge qatysty áńgimeler keıingi ýaqytta saıabyrsyp qalǵany belgili. Bul máseleni qaıtadan jalǵastyryp, grafıkamyzdy aýystyrýdy ǵalym da qup kóredi. Sebebi emle boıynsha halyqaralyq termınderdi kırıllısamen jazǵanda basqa júıeni, al qazaq, túrki sózderinde basqa júıeni qoldanamyz. Emlege sáıkes «bankige», «pedagogke» dep jazylýy kerek. Alaıda bul sózderdiń búginde bankke, pedagogqa dep aıtylyp ta, jazylyp ta júrgeni málim. Kirme sózderge qosymsha jalǵaýda kóptegen adam qatelikke urynýda. Latyn júıesine kóshsek, bul kemshilikter óz-ózinen joıylar edi. Ekinshiden, shettegi qandastarymyzdyń kóbi ulttyq dúnıelerimizdi oqýǵa, óz jazǵandaryn bólisýge qol jetkizedi. Qarapaıym ǵana mysal, búginde Qytaıdan kóship kelip jatqan qazaqtar aǵylshyn jáne qytaı álipbıin, tóte jazýdy qoldanǵandyqtan, óz oılaryn kırıllısada jetkize almaı qınalady.
– Til – únemi damyp otyratyn qubylys. Búgin ana tilimizdi qurylymdyq turǵydan emes, maǵynalyq, tanymdyq qyrynan zerdelegen abzal. Máselen, «ini» sózin keıde «baýyr» leksemasymen almastyramyz. «Baýyr» degenniń maǵynasy óte tereń, biz bógde adamdy da «baýyr» dep ózimizge jyly tarta alamyz. Ekinshiden, qazirgi aqparattyq tehnologııalardyń tasqyny ınternet, vırtýaldy keńistik, ınternet-kommýnıkasııa, áleýmettik jeli syndy sózderdi tildik aınalymǵa túsirdi. Adamdar arasyndaǵy qarym-qatynas júzbe-júz emes, vırtýaldy turǵyda júzege asyryla bastady. Sondyqtan kópshilik kitaptan góri, ınternet jelisindegi aqparatty oqýǵa bet burdy, onda kommýnıkasııa ornatýǵa tyrysty. Blogerler tilindegi ulttyq qundylyqtardy zertteý búgingi til biliminiń ózekti máselesi bolyp otyr. Bul til men mádenıet, til men oı, til men tanym baǵytynda zertteý jumystaryn júrgizýge jeteleıtini qýantady, – deıdi ǵalym.
Álemde, sonyń ishinde Qazaqstanda keńinen qoldanylatyn WhatsApp messendjeri sııaqty zamanaýı aqparattyq quraldar ana tilimizdiń qurylymynyń ózgerýine, shubarlanýyna apara jatqany jasyryn emes. Aýyzeki sóıleýdi jazbasha túrde berý, qysqa jazýǵa daǵdylaný, oıymyzdy tolyq jazbaý, orfografııa men pýnktýasııalyq zańdylyqtardy saqtamaý sóz qoldanysyn shekteý problemalaryn týdyryp, ádebı til stılin buzdy. Buǵan kitap oqymaý tendensııasy da áser etip turǵanyn qosý kerek. Ǵalymnyń sózine den qoısaq, bul ózgerister el azamattaryna halyqaralyq deńgeıdegi vırtýaldy alańda pikir almasýǵa múmkindiktiń berilip otyrǵanynyń kórinisi.
Aqparattyq tehnologııa demekshi, búginde ınternet betinde jáne kádimgi Word mátindik redaktorynda qazaq tilindegi mátinderdiń pýnktýasııalyq jáne orfografııalyq qatelerin avtomatty túrde qarap, túzetýge baǵyt beretin baǵdarlamalar joqtyń qasy. Sh.Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy bul kemshiliktiń ornyn toltyrý maqsatynda eńbektenip jatqan kórinedi. Pavlodar oblysynan bul iske til ǵalymdary Beken Saǵyndyquly men Qýanysh Erǵalıev tartylǵan. Aqparattyq tehnologııanyń tilin biletin mamandar men til oqymystylarynyń birikken jobasynyń ıgiligin jaqyn kúnderi kórip qalýymyz ǵajap emes.
Pavlodar oblysy