Elimizde bilim salasyna jasalyp jatqan qoldaý az emes. Jyl saıyn qarjysy ulǵaıyp, salynǵan qurylystar qatary artyp keledi. Mysaly, Qyzylorda oblysynda osydan 2 jyl buryn bilimge buıyrǵany 174 mlrd teńge bolsa, bıyl 291 mlrd teńge bólindi. Bul – oblys bıýdjetiniń 44,8 paıyzy. Jyl aıaǵyna deıin taǵy ulǵaıatyny anyq. Birjyldyq qazynanyń qaq jartysyna jýyǵyn alǵan saladan qaıtarym surar kez keldi. Biraq júrgizilgen tekserýler bul baǵyttaǵy soqtaly máseleler azaımaı turǵanyn kórsetedi.
Jetistik pen kemshilik
«Bilimdi urpaq. Adal adam. О́rkenıetti qoǵam» atty bilim salasyndaǵy máselelerge arnalǵan keńeıtilgen jıynda óńirdegi bilim berý uıymdarynyń búgingi deńgeıi, bilim men tárbıe jumystarynyń barysy, UBT kórsetkishi boıynsha qala, aýdan, aýyl mektepteriniń ortasha bilim sapasy, jasóspirimder tárbıesindegi muǵalim jáne ata-ana jaýapkershiligine qatysty máseleler talqyǵa tústi. Oblystyq bilim basqarmasynyń basshysy Asqarbek Esjanov saladaǵy basty kórsetkishtermen qatar kóp kózine túse bermeıtin kemshin tustardy da búkpesiz aıtyp, onyń sebep-saldarlaryna toqtaldy.
Oblystaǵy 328 mektepte 181 804 oqýshy bilim alady. Byltyrǵy oqý jylymen salystyrǵanda shákirtter qatary bıyl 1935 balaǵa kóbeıgen. Osy jyly 3 memlekettik, 7 jekemenshik mektep jańadan ashyldy. О́tken jyl qorytyndysymen bilim sapasyn, UBT kórsetkishi men oqýshylardyń olımpıadalar men ǵylymı jobalarǵa qatysýyn, sporttaǵy nátıjelerin, balalar men jasóspirimder arasyndaǵy quqyq buzýshylyq kórsetkishin, muǵalimderdiń kásibı baıqaýlardaǵy jetistigin saralaǵan reıtıng jasaldy. О́kinishke qaraı, jalpy orta bilim beretin 275 mektep qatysqan reıtıngte 30 mektep qana joǵary deńgeıden kórindi. 129-sy – orta, al 116 bilim oshaǵy tómen kórsetkish tanytty.
– Mektepterdiń 88,7 paıyzy orta jáne odan tómen bolýy oblystaǵy sanaýly bilim oshaǵynda ǵana jumystyń jolǵa qoıylǵanyn kórsetedi. Reıtıng qorytyndysynda keıingi 3 jylda aımaqtaǵy 81 mektepte muǵalimderdiń de, oqýshylardyń da oblys deńgeıinde nátıje kórsetpegeni anyqtaldy. Osylardyń arasyndaǵy 7 bilim oshaǵynda teris baǵyttaǵy jaǵdaılar baıqalǵan. Araldaǵy №248 orta mektepte bala sýısıd jasasa, Shıeli, Jańaqorǵan aýdandarynda oqýshylar qańǵybastyqqa salynyp, esepke alynǵan, – deıdi basqarma basshysy.
Memleket tarapynan birdeı múmkindik jasalyp jatqanymen kórsetkishtegi ala-qulalyq kóp nárseni ańǵartady. Alda nátıjesi tómen mektepter boıynsha jeke damý jospary ázirlenip, olardyń basshylary jumysynyń tıimdiligi jete saralanady. Sonymen qatar kósh sońynda ilbip júrgen mektep-lıseıler mártebesi de qaıta qaralady.
Pedagog kadrlardyń kásibı deńgeıi men biliktiligi – bilim berý sapasy kórsetkishiniń negizi bolýǵa tıis. Basqarma basshysy aldaǵy ýaqytta muǵalimderdiń sapalyq quramyna erekshe nazar aýdarylatynyn atap ótti. Kórshiles Túrkistan, Jambyl oblystarymen salystyrǵanda bizde pedagog-sheberlerdiń úlesi óte tómen. Bul ustazdarymyzdyń belgili bir deńgeıdi qanaǵat tutyp, ári qaraı izdenbeıtindiginiń kórinisi.
Kóshe kezgen balalar
Jıynda byltyr oblysta jasóspirimder 68 qylmys jasap, 84 jasóspirimniń qylmystyq jaýapkershilikke tartylǵany aıtyldy. Olardyń 24-i orta mektep oqýshylary bolsa, 52-si – kolledj stýdentteri. Turaqty ótkiziletin jedel profılaktıkalyq sharalar men aksııalar, reıdter sheńberinde 6521 quqyq buzýshylyq anyqtalyp, qańǵybastyq pen kezbelikke salynǵan 306 jasóspirim beıimdeý ortalyǵyna ornalastyrylypty. Taǵy 345-ine ákimshilik hattama toltyrylǵan.
– Túngi ýaqytta úıinen uzap, zańdy ókilinsiz oıyn-saýyq ortalyqtaryn jaǵalap júrgen 5745 jasóspirimniń ata-anasy ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy. Mindetterin oryndamaǵan 363 ata-anaǵa ákimshilik hattama toltyryldy. Jeti ata-ana sot quzyrymen quqyǵynan aıyrylsa, taǵy da 7-niń quqyǵy shekteldi. Devıantty minez-qulyqty 5 jasóspirim mektep-ınternatyna, aýyr qylmys jasaǵan kámeletke tolmaǵan 3 bala Abaı oblysyndaǵy erekshe rejimdegi jabyq ınternatqa ornalastyryldy. Bala bolashaǵy mektep pen otbasyndaǵy ortaq tárbıeden qalyptasady desek te keıbir úıelmende bul iske mán bermeýshilik baıqalady. Mezgilsiz ýaqytta balasyn kóshege jibergen 121 ata-anany esepke aldyq, – deıdi polısııa general-maıory Maqsuthan Ábilázimov.
Kámeletke tolmaǵan balanyń jeti qarańǵy túnde oıyn-saýyq mekemelerinde bolýyna jol bergen 137 kásipkerge, temeki buıymdaryn satqan 9 dúken ıesine ákimshilik hattama rásimdeldi. Departament bastyǵy jasóspirimderge arnalǵan úıirmelerdi kóptep ashyp, olardyń ýaqytyn qaýipsiz ortada ótkizip, damýyna múmkindik jasaý, quqyqtyq mádenıetti, qoǵam aldyndaǵy jaýapkershilikti sezindirý baǵytynda bilim berý aıasyn keńeıtip, kámeletke tolmaǵan quqyq buzýshylarǵa, olardyń ata-analaryna psıhologııalyq kómek beretin ortalyqtar ashýdy usyndy. Quqyq qorǵaýshylar bul ortaq mindetten syrt qalmaı, laıyqty úles qosady.
Jalǵan dıplom men kúmándi taǵaıyndaý
Jalpy orta bilim berý uıymdaryndaǵy zańdylyqtardyń saqtalýy jáne quqyq buzýshylyq profılaktıkasy prokýratýranyń udaıy nazarynda. Byltyr prokýrorlar Jańaqorǵan aýdanyndaǵy bilim bóliminde jarty mıllıard teńgege jýyq qarjyny qoldy qylǵandardy anyqtap, 15 mekteptiń býhgalterleri jaza arqalaǵan. Jaqynda tekserý qorytyndysy taǵy sol aýdandaǵy bilim bólimindegilerdiń bıýdjet qarjysyna qol salǵanyn anyqtap otyr. Qazir qylmystyq is tirkelip, tergep, tekserý júrgizilip jatyr.
– Mektepterde sanıtarlyq, órt qaýipsizdigi talaptarynyń saqtalmaýy, oqýshylardyń ınformatıka kabınetterinde zańsyz kontentterge kirýi, shákirtterdi tasymaldaý, ystyq tamaqpen qamtamasyz etý baǵytynda zań buzýshylyqtar kóp. Búginde ýákiletti organdarǵa qadaǵalaý aktisi engizilip, kináliler ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy, – deıdi oblys prokýrorynyń orynbasary Nurbolat Dúısenbaev.
Qyzylorda qalasy men Shıeli, Qarmaqshy aýdandaryndaǵy mektepterde balalarǵa beriletin taǵam kólemi normaǵa sáıkes bolmaı shyqqan. Qazaly aýdanyndaǵy úsh mekteptiń ashanasynda oqýshylarǵa saqtalý merzimi ótken taǵamdar berilgen. Prokýrorlar ashanalardy turaqty tekserý úshin mektepterde qurylǵan komıssııalar jumysynyń jaǵdaıdy túzetýge esh yqpaly joqtyǵyn aıtty. Olardyń tekserý nátıjeleri esh jerde bekitilmeıdi. Sondyqtan da olardyń quramyna ata-analar komıteti múshelerin qosqan jón.
Mektepterdegi kúzet qyzmetiniń jumysy da alańdatarlyq jaǵdaıda bolyp tur. Prokýrorlar beısaýat adamdardyń bilim oshaqtaryna kedergisiz kirip-shyǵýyn tájirıbeden ótkizip, Jalaǵash aýdanyndaǵy №31, Qyzylorda qalasyndaǵy №261 mektepke qalaǵan zatyńdy kedergisiz kirgizýge bolatynyna kóz jetkizgen.
Memlekettik bilim berý uıymdarynyń basshylyǵy men pedagogterdi qyzmetke taǵaıyndaý, laýazymnan bosatý tártibi de saqtala bermeıdi. 2021-2023 jyldary oblys ortalyǵyndaǵy 26 mektep dırektory osy qaǵıda talaptaryna qyryn keletin qadamǵa baryp, 50-den asa muǵalimdi konkýrstan tys qabyldaǵan. Osyndaı derekter ózge aýdandardan da anyqtalyp jatyr. Áýelgide laborant, hatshy nemese is júrgizýshi retinde qabyldanǵan kadr bir aptadan soń muǵalimdikke aýystyrylyp otyrǵan. Qyzylorda qalalyq bilim bóliminiń basshysy konkýrs talaptaryn eskermeı, qaramaǵyndaǵy mamandardy bilim oshaqtaryna muǵalim retinde taǵaıyndap kelgen.
Prokýrorlardy buryn jeke mektepte oqýshyǵa qasaqana dene jaraqatyn salǵan muǵalimniń kóp uzamaı oblys ortalyǵyndaǵy №218 mektep dırektorynyń oqý isi jónindegi orynbasary bolyp taǵaıyndalyp, araǵa 1 kún salyp bilim bólimine ádisker retinde qabyldanǵany tańǵaldyryp otyr. Orta mektepterde jalǵan dıplommen jumys isteýshiler qatary da tyıylmaı tur. Osyndaı faktiler Qyzylorda, Baıqońyr qalalary men Qarmaqshy, Qazaly aýdandarynda anyqtalypty. Bul boıynsha tıisti sharalar qabyldanady.
Oblys prokýrory orynbasarynyń usynysy – arnaıy komıssııalar aı saıyn bilim bólimine qarasty uıymdar jalaqylaryn qazynashylyq organdarmen salystyrýy kerek. Sonda ǵana mektepterde bıýdjet qarjysynyń jumsalýyn baqylaý kúsheıip, zańsyzdyqtar der kezinde anyqtalady.
Oblys ákimi Nurlybek Mashbekuly joǵaryda atalǵan keleńsizdikterge kináli tulǵalardyń qyzmettik máselesine qatysty sheshim qabyldaý qajettigin qadap aıtty. «Buryn balalardy ystyq tamaqpen qamtýǵa 2 mlrd teńge qarastyrylatyn. Qazir oǵan 5 mlrd teńgeniń ústinde qarjy bólip otyrmyz. Qosylyp otyrǵan 3 mlrd teńge taǵy 4 mektep salýǵa emin-erkin jeter edi. Osynsha aqshany «ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda» jiberýge bolmaıdy. Oǵan jol bergenderdiń bári jaýapqa tartylýy kerek», dedi.
Májilis barysynda oblys ákimi bilim basqarmasy basshysyna UBT tapsyrýǵa daıyndyq, oqýshylardy sapaly bilim, demalyspen qamtý, kadrlyq máselelerge qatysty jan-jaqty zerdelep, sheshim qabyldaýdy tapsyrdy. Jıyn barysynda quqyq qorǵaýshylar keltirgen derekter 10 kún ishinde zerttelip, jaýapty tulǵalarǵa shara qoldaný qajet.
Qyzylorda oblysy