Nesıeni almaı turyp jeti ret ólshep, bir ret kesý týraly az aıtylǵan joq. Árıne, áńgime tutynýshylyq qaryz týraly bolyp otyr. О́ıtkeni qazir ekinshi deńgeıli bankter usynatyn ónimniń osy túri tym qoljetimdi bolyp ketti. Nesıe alýshylar artyp shyǵa keldi. Tóleı almaı jatqandar da jeterlik. El boıynsha tutynýshylyq bereshektiń kólemi rekordtyq mánge deıin kóterildi. Budan eki tarap – halyq ta, bank te zardap shegedi. Osy oraıda keıbir keńesterdi qaperge alǵannyń zııany joq.
«Aldymen ózińiz úshin «nesıe alý qajet pe, nesıe almaı-aq máseleni sheshýge bola ma» degen suraqtarǵa jaýap izdep kórińiz?», deıdi «Fingramota» sarapshylary. Múmkin biraz kúte turyp, aqsha jınarsyz. Kez kelgen nesıeni, onyń ishinde tutynýshylyq qaryzdy rásimdeý jaýapkershilikti arttyrady, eń aldymen sizge qaryz alýshy retinde belgili bir ýaqyt ishinde oryndaýyńyz kerek mindetteme júkteledi.
Joq, báribir tutynýshylyq nesıe rásimdeımin dep sheshim etseńiz, onda onyń barlyq shartyn zerdelep, qarjylyq múmkindigińizdi aldyn ala esepteńiz. Birneshe kredıttik uıymnyń (bankter men MQU) saıtyna monıtorıng júrgizip, olardyń usynystaryn taldaý kerek.
«О́zińiz úshin eń jaqsy nusqany tańdap, menedjerden nesıe berýdiń barlyq sharttaryn: qaryz somasy, tólemder merzimi men mólsheri, nesıe alý nemese merziminen buryn óteý kezinde komıssııalar bar ma, barlyq paıyz ben tólemmen nesıeniń tolyq quny qandaı bolady, artyq tólem qansha bolady jáne basqa da mańyzdy máselelerdi naqtylap alyńyz. Áleýetti qaryz alýshy qaryz shartyn jasasqanǵa deıin kredıttik uıym klıentke týyndaǵan barlyq másele boıynsha, onyń ishinde kredıt berý merzimi; syıaqy mólsherlemesiniń túrleri: belgilengen nemese ózgermeli, eger syıaqy mólsherlemesi ózgermeli bolsa, esepteý tártibi; klıenttiń ótinish bergen kúnine jyldyq tıimdi syıaqy mólsherlemesiniń mólsheri (naqty quny) týraly tolyqqandy keńes berýge mindetti ekenin bilýi qajet. Jyldyq tıimdi syıaqy mólsherlemesi – bul qaryz alýshy kredıt sharty boıynsha tóleıtin barlyq tólemniń jalpy somasy», deıdi.
Sonymen qatar olar saralanǵan jáne annýıtettik dep bólinetin kredıtti óteý ádisterin de qarastyryńyz deıdi. Birinshisi kredıt berý merzimi ishinde bara-bar azaıtylatyn, teńdeı bólinbegen, aı saıynǵy tólemdi bildiredi. Ekinshi jaǵdaıda aı saıynǵy tólemder kredıt berýdiń búkil merzimine teńdeı bólinedi.
Azamattar sharttyń talaptaryn durys oqymaý, óziniń kredıttik mindettemesin oryndaýǵa salǵyrt qaraý men óziniń tólem qabilettiligin artyǵymen baǵalaýdyń kredıttik qujattamaǵa teris áser etýi múmkin ekenin túsinýi qajet. Kredıtti tańdaý jaýapkershilikti, tártipti jáne qaryz alýshynyń durys áreketin talap etedi.
Eger kredıt rásimdeý kezinde siz saqtandyrýdy satyp alǵan bolsańyz, saqtandyrý syılyqaqysynyń bir bóligin qaıtaryp kórýge bolady. Qaıtarý múmkindigi de shartta kórsetilgen. Onymen tanyspaı, shartqa qol qoımaǵan lázim. Merziminen buryn óteýden buryn kredıttiń naqty somasyn naqtylap alý qajet: eger siz buryn kredıt boıynsha merzimdi keshiktirgen bolsańyz, qaryz jınaqtalyp qalýy múmkin. Sóıtip, aldaǵy ýaqytta shotty tolyqtyrǵan kezde eń aldymen ósimpul men aıyppul somasy, sodan keıin ǵana aı saıynǵy tólem esepten shyǵarylady.
«Sonymen qatar siz engizgen somany ádettegi aı saıynǵy tólem retinde rásimdep, ony merziminen buryn óteý úshin engizilgen qarajat retinde esepke almaıtyn jaǵdaılar da bolyp jatady. Sondyqtan merziminen buryn óteý úshin aqsha engizýden buryn kredıtormen habarlasyp, sizdiń jaǵdaıyńyzda muny qalaı jasaǵan durys bolatynyn naqtylap alǵan jón. Eger siz kredıtti tolyǵymen merziminen buryn ótegen bolsańyz, kredıttik uıymnan sizdiń bereshegińizdiń tolyǵymen jabylǵany týraly qol qoıylǵan jáne mór basylǵan resmı anyqtamany suraǵanyńyz abzal. Keıbir kredıttik uıymdarda bul qyzmet aqyly negizde bolýy múmkin», dep eskertedi mamandar.
О́zińizge qatysty derbes kredıttik esepti udaıy tekserip otyrý da mańyzdy. Ol qoldanystaǵy jáne jabylǵan qarjylyq mindettemeler týraly búkil aqparatty qamtıdy. Iаǵnı kredıttik uıymnyń ataýy, qaryz somasy, bereshekti berý jáne ony óteý merzimderi týraly aqparat beriledi. Kredıttik tarıhty jıi, tym bolmasa jarty jylda bir ret tekserip otyrý qajet. Osylaısha, siz ózińizdiń kredıttik esebińizde kórsetilgen aqparattyń durystyǵyn, sondaı-aq atyńyzda «ótelmegen» qaryzdardyń bar-joqtyǵyn teksere alasyz.
Mamandar banktik qaryzdardy nemese mıkrokredıtterdi, onlaın-kredıtterdi tek Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń lısenzııasy bar uıymdardan ǵana alý qajettigin eskertedi. Lısenzııanyń bar-joǵyn agenttik saıtynyń «Qarjy naryqtary» bóliminde tekserýge bolady. Jalpy, kredıttiń úlken jaýapkershilik ekenin árqashan este saqtaǵan mańyzdy.