Toqsan jetiniń kóktemi jetisýlyqtardyń tóbesine jaı túsirgendeı jaısyz jańalyǵymen keldi. Taldyqorǵan oblysy tarap, balapan basymen, turymtaı tusymen ketti. Jan-jaǵymyzdy jaılaǵan jumyssyzdyq júıkemizdi juqartyp-aq jiberdi. Jarty jyldaı úıde jatyp, jambasymyz tesilýge aınalǵan soń jalaqy taýyp, jan baǵýdyń joldaryn izdep ábden álekke tústik.
Adal dostyń alqaýy
Týra sol tusta astanamyz Alataýdyń baýraıynan Arqa tósine kóship, elimiz abyr-sabyr bolyp jatqan edi. Jańa ordany jarnamalaǵan úzdiksiz úgit-nasıhattyń áseri me, áıteýir uly kóshtiń uzyn ahaýy eptep eliktire bastady. Onyń ústine, munda úmit otyn úrleıtindeı úp etken jel baıqalmaıdy. Bala-shaǵany asyraý kúnnen-kúnge qıyndap barady. Sodan «Egemen Qazaqstannyń» Aqmoladaǵy tilshiler qosynynyń tizginin ustap turǵan kýrstasym Muratbek Toqtaǵazınge telefon soǵaıyn. Esendik surar-suramastan eńirep qoıa bergenim este: «Birdeńe qylmasań, qınalyp bittik. Kómegiń kerek. Kergimeı kez kelgen qyzmetke kelemin», dedim qandaı usynystan da bas tartpaıtynymdy bildirip.
– Jaraıdy. Maǵan sál-pál mursat ber. Qazirden bastap qarastyramyn. Buıyrsa, birdeńesi bolar, – dedi ol meniń kóńilimdi demep.
Araǵa apta salyp jańa astanadan jaǵymdy jańalyq jetti. Aıtýyna qaraǵanda, qalalyq gazet bas redaktorynyń orynbasary bolatyn sııaqtymyn. Endi keshikpeı elordaǵa jetýim kerek eken. Sóıttik. Ala qabymyzdy arqalap, temirjol vokzalyna túskenimizde, belgili jýrnalıst Seıfolla Shaıynǵazy ekeýi arsalańdap aldymnan shyqty. Solaısha oılamaǵan jerden astanalyq atandyq. Oǵan da mine, shırek ǵasyrdan asypty. Ataqty Shota Rýstavelı aıtqandaı, «ýaqyttyń da aıaldaýǵa ýaqyty joq».
Elorda epopeıasyn jazysyp jatqan azamattar arasynda keńbaıtaq Qazaqstannyń ár óńiriniń ókilderi bar. Olardyń biri munda joǵary bıliktiń shaqyrýymen, ekinshileri qyzmet babymen, úshinshileri taǵy bir sebeptermen at basyn burǵany belgili. Al men Alla sátin salyp, Muratbekteı adal dosymnyń alqaýymen Astana tórinen tabylǵanymdy aıtpasam azamattyq aryma syn.
Bolar balanyń bolmysy
Atalarymyz taýyp aıtqan. «Bolar bala...» kishkentaıynan-aq kisiliktiń belgisin beredi. Tarǵyl tasy tunǵan tarıh Tarbaǵataı taýynyń eteginde, talaı aqyn tamsana jyr arnaǵan Aıagóz ózeniniń jaǵasynda týyp-ósken órenniń ómirden ózgeshe órnek izdemeýi múmkin emes sekildi kórinedi keıde. Aýylyndaǵy arǵy-bergi zamandardyń shejiresin aǵyl-tegil shertetin abyz qarııalardyń, óz ákesi Balqybek pen anasy Bátımanyń áredik aıtatyn áserli áńgimeleri quıma qulaq qara balany qarshadaıynan esti sózge úıir etti. Sanasyna sáýle túsirip, oı-órisin keńeıtti. Jas júregin tebirentip, telegeı qııalyn terbedi.
Jetinshi synypta oqyp júrgende oıdan óleń qurap, onysyn qysyla-qymtyryla kórshiniń kórikti qyzy Aıtjamalǵa kórsetsin. Sol-aq eken, anaý jatyp kep jabyssyn. «Oıbaı, mynaýyń keremet eken. Maǵan bere turshy, úıge aparyp kóshirip alaıyn». Bereıin dese, «ishten shyqqan shubar jylanyn» qımaıdy. Bermeıin dese, qylymsyǵan qý qyzdyń kóńilin qımaıdy. Aqyry qınala-qınala altynǵa aıyrbastamas jazbasyn aldyryp tyndy.
Aýlada asyq atqan alańsyz kúnderdiń birinde aýyldastary aıaq astynan shý ete qaldy. Respýblıkalyq «Qazaqstan pıoneri» gazetinde Muratbektiń «Kún sýreti» deıtin alty shýmaq óleńi basylypty. Alqalaǵan áleýmet ataǵyn aspanǵa kóterdi. Aýyldyń bas aqyny Qydyrmolda aǵaı arqasynan qaǵyp, sát sapar tiledi. Muǵalimderi maqtap, jer-kókke syıǵyzbady. Bul onyń baspasózde jarııalanǵan tuńǵysh týyndysy-tuǵyn. Aıtpaqshy, bul qýanyshtyń sebepkeri álgi Aıtjamal bolyp shyqty. Qoıarda qoımaı qolqalap alǵan klastasynyń óleńin hatpen Almatyǵa joldap jiberipti.
Talaptyń taıyn erttep mingen Toqtaǵazın munymen toqtamaı, aryndap alǵa tartty. Aldymen Aıagóz aýdandyq «Alǵa», oblystyq «Semeı tańy» gazetterin «bombylaı» bastady. Bara-bara qysqa habar-oshardy qoıyp, kólemdi dúnıelerge kóshti. Tipti keńsesine «bir sharýamen» kelgen jas tilshini qabyldamaı meselin qaıtarǵan sovhoz dırektoryna «jyny» ustap syn maqala jazdy. «Aqpandaǵy aq qozylar» atty reportajynyń aıaq jaǵynda sharýashylyqtaǵy keıbir shalaǵaılyqtardyń kesirinen keleńsizdikterge jol berilgenin naqty mysaldarmen dáleldep berdi. Qyzyq bolǵanda, maqaladaǵy kemshilikter aýpartkom bıýrosynda qaralyp, keńshar basshysyna eskertý jasalǵan.
Baǵy janǵan bala tilshi osylaısha oıqastap, sıqyrly qalam qudiretine qalaı arbalǵanyn bilmeı qaldy.
Jýrnalıstıkaǵa jetelegen jol Orys tilinen oqysta tórt alyp qalmaǵanda orta mektepti altyn medalmen bitire jazdaǵan Tarbaǵataıdyń tastúlegi kámelettik attestat qolyna tıisimen Almatyǵa tartty. Júregi qalaǵan QazMÝ-diń jýrfagyna qujat tapsyrdy. Júz maqala japsyrylǵan bes albomdy emtıhan komıssııasynyń aldyna tars etkizip tastaı salǵanda, talaıdy kórgen tarlanboz dekan Temirbek Qojakeevtiń ózi tańdaı qaǵyp, tańdanysyn jasyra almady. Ádettegideı ántek shalqaıyp otyrdy da ázilge shaptyra bir shanshyp ótti. «Áı, Toqtaǵazın, saǵan oqýdyń qajeti ne? Myna baılyǵyńdy maldanyp, birden «Lenınshil jasqa» jumysqa qabyldansań da qarsy emespiz» demesi bar ma, keńk-keńk kúlip.
Aýyzsha, jazbasha emtıhandardyń eshqaısysynan súrinbedi. Tek tarıhtan tapsyrǵanda tasyrańdaǵan apaıdyń úsh qoıyp jibergisi kelgeni bolmasa. Oǵan kónetin oǵlan bul ma. Aıǵaıǵa attan qosyp emtıhan alý jónindegi apellıasııalyq komıssııanyń tóraǵasy professor Ýahıt Shalekenovtiń aldyna bardy. Baıaǵy Balasaǵun qalasyn qazaq jerinen taýyp, qyrǵyz ǵalymdarymen aıtysyp-tartysyp júrgen belgili tarıhshynyń betine taısalmaı qarap, «Ágárákı, ádilettiń kózi aǵyp ketpese, bul pánnen súrinetin jónim joq. Nanbasańyz, kez kelgen suraqty qoıyńyz. Daıyndalmastan jaýap berýge ázirmin» dedi alqymyna tirelgen ashýyn ázer basyp. Bota tirsek bozbalanyń boıyndaǵy bulqynǵan bula kúshke rıza boldy ma, kim bilsin, tóraǵa tótenshe sheshim qabyldap, albyrt abıtýrıenttiń synaq kitapshasyna kidirmesten bes qoıyp berdi.
Birinshi kýrsta-aq balaǵynyń bıti baryn baıqatqan Muratbek Toqtaǵazın basqalardaı kótkenshektemeı Kókbazar túbindegi kópqabatty ǵımaratta ornalasqan barlyq basylymmen baılanys ornatty. Eki kúnniń birinde maqalasy shyǵady. «Lenınshil jas», «Jetisý», «Sosıalıstik Qazaqstandaǵy» ataǵynan at úrketin aǵalarymyzdan tapsyrma alyp, ony tap-tuınaqtaı oryndaıdy. Qalamaqymen qaltasyn qampıtyp, kıimniń sándisin kıip, tamaqtyń dámdisin ishedi. Redaksııalarǵa ózi ǵana barmaı, jazýǵa beıimi bar qyz-jigitterdi erte ketedi. Soıy bólek sol sańlaqtardyń biri, qazirgi qazaq jýrnalıstıkasynyń has júırigi Baýyrjan Omaruly osy eńbegin eskerip, oǵan áli kúnge deıin rahmetin jaýdyrýmen keledi.
Beleske kótergen belsendilik
Keıipkerimizdiń qalam qýaty óz aldyna, qoǵamdyq belsendi qareketshildigi de jolyndaǵysyn japyrardaı joıqyn bolatyn. Eti tiri elgezektigi arqasynda fakýltet komsomol komıtetiniń bıýro músheligine saılandy. Qalamnan qoly qalt etkende, klassıkterdiń kitabyn kemiredi. Kitaphanada sarylyp sabaqqa daıyndalady. Sonyń arqasynda aınalasynan at ozdyryp, GDR-degi halyqaralyq stýdentter lagerine baryp qaıtty. Atalǵan eldiń biraz qalasyn aralap, jolsapar ocherkterin jazdy. Ásirese, Berlınniń áıgili Treptov parkindegi jeńimpaz keńes áskerine ornatylǵan áıdik eskertkish týraly «Mıllıondar júregindegi monýment» deıtin oı-tolǵaýy oqyrman aıyzyn qandyrǵanyn atap ótkenimiz abzal. О́ıtkeni jahanǵa jaıylǵan monýmenttegi kishkentaı nemis qyzyn qushaqtap turǵan apaıtós Azattyq jaýyngeriniń aıshyqty beınesin maıtalman músinshi Evgenıı Výchetıch, atbasarlyq orys Ivan Odarchenkonyń túr-tulǵasyna qarap somdaǵanyn bireý bilse, bireý bilmeıtin.
Aıtpaqshy, sol saparynan dosymyz biraz sýret ákelgen. Solardyń ishindegi bireýi bizdi eriksiz eleń etkizdi. Áldebir mýzeıdiń fashızmdi aıyptaıtyn múıisinde túsirilse kerek. Sabazyń saspastan Ekinshi Reıhtiń erekshe belgisindeı svastıka beınelengen týdyń janynda tur jymıyp. Qaısysymyz ekeni esimde joq, áıteýir bireýimizdiń «Áı, ápende, aqyr bas jaqqa barysqan ekensiń, kári nemis soldatymen túspediń be?» dep ázildegenimiz bar.
Balqybekulynyń budan basqa da qyzyqtary barshylyq. Biraq onyń bárin jazýdy gazet beti kótermeıdi.
Aqmola úshin aıqas
Adamnyń aıtqany bola bermeıtini ras. Allanyń arnaýy biledi. Áıtpese, ýnıversıtetti taýysqan soń Toqtaǵazınniń «SQ»-nyń syqıǵan qyzmetkeri bolatynyna eshqaısymyz kúmán keltirmeıtinbiz. Sońǵy kýrsta bos ýaqytynyń bárin Balǵabek Qydyrbekuly basqaratyn ulaǵat uıasynda ótkizetin. Shtatta bolmasa da eki-úsh ret issaparǵa shyqty. Keıde óz erkimen túngi kezekshilikke de baryp qaıtady. Endi dıplom alyp, redaksııanyń kıeli tabaldyryǵynan resmı túrde attaý ǵana qalǵan edi.
Biraq bul ssenarıı kútpegen jerden kúrt buzyldy. Selınograd oblystyq «Kommýnızm nury» gazeti redaktorynyń birinshi orynbasary Jomart Ábdihalyqov qasyna «Bilim jáne eńbek» jýrnalynyń bas redaktory ári eski dosy Aqseleý Seıdimbekovti aýdıtorııamyzǵa ertip keldi de armany asqaq, muraty bıik Muratbekti alǵan betinen aınytyp, qalaı kóndirgenin qaıdam, murnyn tesken taılaqtaı jetektep tyń ólkesine alyp ketti.
Taǵdyrynyń tartýy bolar, qasıetti Qaraótkel topyraǵy buǵan maıdaı jaqty. Pálendeı qınalmaı páterge qol jetkizdi. Keshikpeı mektepte birge oqyǵan súıgen qyzy Mádenıetpen bas qosty. Altyn asyqtaı úsh uly dúnıege keldi. Shyǵarmashylyq qabileti shyńdalyp, jýrnalıstik sheberligi artty. Jalyndaǵan jas talantty moıyndaǵandary bolar, áriptesteri qyzý qoldap, ony qalalyq Keńestiń depýtattyǵyna usyndy. Balamaly saılaýda basymdyq tanytty. Obaly neshik, halyq qalaýlysynyń mandaty júktegen mindetti minsiz atqarýǵa tyrysty.
Qoǵamda jarııalylyq jalaýy jelbirep, demokratııalyq ózgerister dendeı bastaǵan kezde «SQ»-ǵa redaktor bolǵan Sherhan Murtaza janyna jańashyl jastardy jınady. Sáti túsip 24 jastaǵy Muratbek Toqtaǵazın de sony ózgerister ákeler sol toptan tabyldy. «Egemenniń» Esil jurttaǵy elshisi atanyp, óńirdiń ózekti máselelerin qalamymen qaýzady.
Tynym tappaı tyndyrǵan irgeli isterdiń eń irisi qalanyń qazaqsha ataýyn qaıtarý bolǵany daýsyz. Depýtat retinde ult upaıyn túgendeýge aıanbaı atsalysty. At tóbelindeı ǵana qara kóz azamattar ózderinen áldeqaıda kóp ózge ult ókilderine des bermedi. О́ıtip-búıtip olardy degenderine kóndirdi. Múkeń aınalasyndaǵy ultjandy azamattarmen aqyldasa kele, asyǵys túrde Reseıge attandy. Onda qyzyq qýyp, qydyryp barǵan joq, árıne. Gorkııdi attan aýdaryp tastap baıyrǵy Nıjnıı Novgorod ataýyn qaıta ıelengen shahar ákimdiginiń tájirıbesin zerttep, úırenetin úrdisterdi selınogradtyq áriptesteriniń qaperine saldy.
Muratbek munymen shektelmeı, negizgi qyzmetiniń nyǵmetterin de molynan paıdalandy. Sheri minezdi Sheraǵań da tilshisiniń jazǵandaryna shekteý qoımaı, eldi eleńdetken atyshýly «Aqmola úshin aıqas» aıdarymen serııalyq maqalalardy úzbeı jarııalap, joǵary jaqtyń nazaryn aýdardy. Uzyn sózdiń qysqasy, oıdaǵy maqsat oryndalyp, tarıhı ádilettilik ornap, Aqmola ataýy qaıta oraldy.
Osy oraıda aıta ketken abzal, Aqmolaǵa baılanysty bizdiń kýrs maqtan etetin eki nárse bar. О́ıtkeni Aqmolaǵa astanany kóshirý týraly ıdeıany alǵash «Qazaq ádebıeti» gazetinde kótergen Dosymhan Qapasov ta, Selınogradtyń alastalyp, Aqmolanyń saltanat qurýyna qomaqty úles qosqan Muratbek Toqtaǵazın de bizben birge oqyǵan. Eń ǵajaby ekeýi de Aıagóz aýdanynyń týmasy.
Qurmetke laıyq qalamger
Qalamger, qaıratker Muratbek Toqtaǵazın ilgeride ózi redaksııalarǵa ilestirip aparǵan kýrstasy, búginde akademık Baýyrjan Omarulynyń ǵylymı jetekshiligimen «Ázilhan Nurshaıyqov shyǵarmashylyǵyndaǵy derektik negiz jáne kórkemdik sıpat» taqyrybynda kandıdattyq dıssertasııa qorǵady. Qazirgi tańda L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde bolashaq jýrnalısterge dáris oqıtyn ustaz. Áıgili Ázaǵańdy áspettegen ǵalym retinde birsypyra sharýanyń basyn qaıyrǵany barshaǵa aıan. Biz onyń bárin baıandaýdy artyq sanadyq. Bul jónindegi áńgimeni basqa áriptesterimizdiń ekinshisine qaldyryp, ózimiz biletin qyrlary tóńireginde ǵana tolǵaǵandy jón kórdik.
Jýyrda uzaq jylǵy jemisti jýrnalıstik jumystary úshin «Qurmet» ordenimen marapattalǵan Muratbektiń Tarbaǵataıdyń qatal tabıǵatyna tótep beretindeı órshildikpen ósip-óngen tasjarǵandaı aldaǵy maqsatyna jetý jolyndaǵy túrli qıyndyqtan taısalmaı, alda da talaı asýlardan asatynyna senimimiz mol.