Kirispe ornyna. 1990 jyly KSRO Halyq depýtattarynyń II sezinde Aýǵanstanda onshaqty jyl (dálirek aıtqanda, 9 jyl 1 aı 15 kún nemese 3380 kún) Sáýir revolıýsııasyn «qorǵaý» úshin keńes áskerleriniń shekteýli kontıngentiniń kirgizilýine (1979 jyl 27 jeltoqsan) saıası baǵa berilip, aýǵan jerinen sońǵy keńes sarbazynyń, 1988 jyldyń mamyryna deıingi derek boıynsha, 13310 bozdaqtan ólideı, 311 beıbaqtan tirideı aıyrylyp, tánimen qosa jany da jaralanǵan 35 478 qarýlasymen týǵan jerde tós qaǵystyra qaýyshqan kún 15 aqpan jaýynger-ınternasıonalısterdi eske túsirý kúni dep jarııalanǵany barshaǵa belgili.
Ásirese, 18-20 jasynda eki-aq jylǵa shyǵaryp salǵan ulanynan máńgilikke aıyrylyp, qanattary qaıyrylǵan ata-ana, baýyrlar, kóńilderin qaıǵy alǵan jora-joldas, júrekterin máńgilikke muz shalǵan súıgen jarlar men súıikti arýlar kanshama! Kommýnıstik partııa men Keńes memleketiniń tarıhı-saıası qaterli de qaıǵyly qateligi aıyptalǵanmen, munda jaýyngerlik buıryqty oryndaýdy qasıetti paryz dep qulaǵyna quıǵan, sanasyna sińirgen jaýyngerlerde ıneniń jasýyndaı jazyq joq. Bar pále qoǵamymyzda qalyptasqan ákimshildik-ámirshildik basqarý júıesiniń «buıryq talqylanbaıdy, oryndalady» nemese áskerı tártip jarǵysyndaǵy «buıryq aldymen oryndalady, eger durys berilmese, oryndap bolǵan soń ǵana aryzdanýǵa quqyń bar» («júrip bara jatqan poıyzdyń astynan ót, tiri qalsań, tipti, jaqsy» degenniń kebi) degen taqys tarmaqtarynda jatyr.
Endigi mindetti borysh – qaskóı qatelikti janymen, qanymen, arymen ótegen jaýyngerler rýhyn sóndirmeý. О́lilerdiń arýaǵy – tirilerdiń rýhy. Olardy eske túsirý, jadymyzda ustaýdy kezekti naýqan, dańǵaza dabyraǵa aınaldyrmaǵan abzal. Odan da salıqaly da salmaqty sharalardy júzege asyrǵan jón. Jastardy otansúıgishtikke, jaýyngerlik rýhqa tárbıeleýdiń bir parasy retinde Aýǵanstan soǵysyna jáne basqa da aımaqtyq qaqtyǵystarǵa qatysqan azamattar týraly taqyryptyq ánderge, óleńderge, derekti jáne kórkem shyǵarmalarǵa konkýrstar jarııalanyp, qaıtpaı qalǵan jaýyngerlerdiń saqtalǵan hattary, kúndelikteri, erligi týraly estelikter jınaqtalsa, qatardaǵy jaýynger-ınternasıonalısterdiń hattary, kúndelikteri, derekti, kórkem shyǵarmalary, ánderi baspa betin kórse, keıingi jastarǵa úlgi, ónege bolar edi.
Aýǵanstandaǵy kúnderdi umytý múmkin emes. Sondaı jastyqqa tán batyldyqtyń úlgisi bolarlyq jigitter de az emes. Sonyń biregeıi – meniń qarýlas joldasym, ıaǵnı sarbaz bolsa da talaı ofıser ataýly armandaıtyn naǵyz urystyq, soǵystyq marapat ordenniń, onyń ishinde eki «Qyzyl Juldyz» ordeniniń ıegeri bolǵan jambyldyq jigittiń erlikteri týraly áńgimelesem dep edim.
Alǵash tanysqanda-aq sózi baısaldy da ornyqty, minezi elgezek te sergek, qımyly shıraq ta shuǵyl qyzyl shyraıly, qoı kózdi jigit adam nazaryn ózine birden aýdartqandaı. «О́zi bir isker komandır bolar» degen pikir týǵyzǵandaı. Alǵashqy áser aldamapty. Jalpy, jurt pikiri de osy eken. Bul ınjenerlik saperlar rotasynyń vzvod komandıriniń orynbasary, aǵa serjant Berik Moldashbaev edi.
Bel sheship otyryp suhbattasýdyń reti kelmeı-aq qoıdy. Urys operasııalaryna ketemiz, odan kelsek, polıgondaǵy jattyǵý jumystary. Keshkilikte ýaqyt taýyp úzip-julyp áńgimelesip júrdik. Ekeýmizdiń aramyzdaǵy áńgime, árıne, baspasózdiń túrli janrlarynyń eshqaısysynyń etalonyna tótep bere qoımaıtynyn oqyrman qaýym qatal tóreleı qoımas degen oıǵa keldik.
Áńgimeni:
– О́ziń qatysyp júrgen urys operasııalarynyń sen úshin eń erekshesi qaısy? – degen saýaldan bastap ketpek edim, Berik oǵan:
– Olardy bir-birinen bóle-jara qaraýǵa bolmaıdy, sebebi, olardyń barlyǵy da soldattyń berilgen tapsyrmany oryndaý jolyndaǵy óziniń jáne jaýyngerdiń ómir úshin kúresi. «Saper bir-aq ret qatelesedi», degen qaǵıdany eske alsaq, oıym odan saıyn túsinikti bolar dep jaýap berdi.
– Onda qos «Qyzyl Juldyzdy» qalaı alǵanyńdy baıandap berseń, – dedim.
Beriktiń birinshi erligi. – Bul 1987 jyldyń naýryz aıy edi, – dep bastady áńgimesin B.Moldashbaev. – Jalalabad mańyndaǵy taýlarda bolǵan operasııa. Baqylaýshylar vzvody 12 adam jáne 2 sapermyz. Aldymyzda turǵan bıikten asyp, odan keıingi mınalanǵan ashyq alańqaıdy aınalyp ótip, kelesi taýǵa shyǵý kerek. Ol jerden qystaq jaqty biraz baqylaýǵa alyp, amalyn taýyp qystaqqa kirý qajet boldy. Kúndiz-túni qalyń tuman, kúshti jel. Jaý kózine túspes úshin eńbektep te, jer baýyrlap ta júremiz. Sonymen ne kerek, ekinshi kún degende, túngi saǵat 12-de mejeli jerge biz de baryp otyrdyq. Aýa raıy ashylǵandaı boldy. Túrli qurylǵylarymyzdy paıdalanyp, qystaqty baqylaýǵa ala bastadyq. Kúdik keltirer esh nárse joq sııaqty. 14 adam bolyp qystaqqa bet aldyq. Qarsy aldymyzdaǵy qystaq aınalasyndaǵy taýlardan avtomat ta, pýlemet te, mınomet te, granatomet te biz ornalasqan bıikke qarap «jumys istep» tur. Qaısysy kórip, qaısysy kórmeı «úrip» jatqany bir táńirge ǵana belgili. Taıaqshamdy aldyma ustap men kelemin. Tastardan tastarǵa tańdap-tańdap sekiremiz. «Men qaıda bassam, sonda basyńdar!» degen komandaǵa uqsas eskertpemdi jıi qaıtalap qoıamyn.
Iesiz qańyrap qalǵan qystaqtyń shetki úılerine jettik. Qıraǵan, qulaǵan úılerdi, mal qoralaryn, oǵan baratyn joldardy taıaqshama «ıiskelete» bastadym. Úılerdi qaraǵyshtap, qora-qoranyń qarańǵy túpkirine jetkende, qoımaǵa tap bolǵandaı boldyq. Mınanyń san alýany osynda eken.
Erteńine ári qaraı jumysymyzdy jalǵastyra berdik. Qarý-jaraq, snarıadtyń neshe atasy jasyrylyp qoıylǵan. Keıbiri mına jarǵysh núkte ústinde ornalasqan eken. Bári jaı jatqan joq, erekshe eptilikpen, qyraǵylyqpen zalalsyzdandyryp baryp almasa, birneshe adamnyń ómirine taban astynda qaýip tóndirip tur. Barlyǵyn zalalsyzdandyryp bolyp, bólimniń shtab bastyǵy, Keńes Odaǵynyń Batyry maıor Rýslan Aýshevqa baılanysqa shyqtyq. «Arnaıy jiberiletin adamdarǵa mınalardyń bir-bir túrin berip jiberip, qalǵanyn jaryp tastańdar. Al qarý-jaraqtardy ózderiń alyp, joǵary kóterile berińder!» degen buıryq berildi.
Osy joly kórsetken batyldyǵy men erligi úshin Berik KSRO Joǵarǵy Keńesi Tóralqasynyń 1987 jylǵy 12 qarashadaǵy jarlyǵymen «Qyzyl Juldyz» ordenimen marapattaldy.
Beriktiń ekinshi erligi. – 1987 jyly maýsymda Pagmanǵa bolǵan reıd edi. Baqylaýshylar rotasynyń quramynda kele jatyrmyz. Tapsyrma: bir-eki shaqyrymdaı jerdegi taý basyna ornalasyp, baqylaý júrgizip, derekter berý kerek. Oǵan tóte jol arqyly jetýge mindettimiz. Tóte jolda «jasyl toǵaı» jatyr. Bul – dushpandardyń naǵyz uıasy. Aldymyzda jaıaý áskerdiń bir rotasy ketti. Ol rota men bizdiń rotanyń joly «jasyl toǵaıdan» ótken soń eki aıyrylmaq. Jan-jaǵymyzdy aınala qorshaǵan aǵash. Aınalamyzǵa eleńdeı qarap, jedel basyp kele jatqanbyz-dy. Ortasyna jettik-aý degende atys bastaldy da ketti. Daýystarynan belgili: oqty avtomattan da, mınometten de, granatometten de boratyp jatyr.
Júk qapshyǵymyzdy tasalap, jata-jata qalystyq. Bas kóterip qarsylyq kórsetýge tipten múmkin emes, jatqan jerimiz jaıpaq eken. Oq-snarıad ońdy-soldy zýyldap ótip jatyr. Artqa jer baýyrlaı jyljyp, ońtaıly jerge ornalasyp, biz de atqylaýǵa kóshtik. Aldyńǵy sheptegi jaıaý ásker quramy bekiniske jetkenshe, jaý jolyn bógeı turý qajet. Osy mezette bir jaýynger ishinen jaralandy. Atys tynyshtala qalǵan sátti paıdalanyp, jaralyny BMP-ǵa jetkizdik. Baqylaýshylar bastyǵy maıor Vasılev mınometshi Sıdorov ekeýmizge shuǵyl tapsyrma berdi: 300 qadamdaı jerde ıesiz turǵan eki qabatty úıdiń joǵary qabatyna shyǵyp, dushpandy rota bekinip bolǵansha jaqyndatpaý kerek. Ekeýmiz eki terezege ornalasyp alyp, tapsyrmany oryndaýǵa kirisip kettik. Bizge olardyń qaı jerden, qaıda atqylap jatqany anyq kórinip turdy.
Shamalydan soń dushpan nysanaǵa biz ornalasqan úıdi ala bastady. Men turǵan terezeniń tómengi jaq qabyrǵasyna tıip jarylǵan snarıad jaryqshaǵy oń qolymnyń bilezigine kelip tıdi. Onyń qaldyǵy júr qolymda. Et qyzýy ma, álde jaryqshaq álsiz boldy ma, eleı qoımadym. Bir mezette oń ıyǵym qyzǵandaı boldy. Birtindep qoldan ál ketip, kóz aldym tumandanyp ketip, artqa quladym. Sanıa: «Ne boldy, ne boldy?» degen kúıi qoltyǵymnan demep turǵyzdy da: «Rota bekiniske tolyq ornalasty, endi ózimiz jedel jeteıik!» – dep súıemeldesip júgire berdik. Iyǵymnyń aýyrǵany aıyqqandaı bir tyń kúsh paıda boldy. Úı-úıdi tasalaı júgirip, rota ornalasqan jerge jettik. Alǵashqydaı emes, qolymdy kóterýden qaldym. Sonymen ne kerek, dala gospıtalinen bir-aq shyqtym ǵoı, – dep aıaqtady áńgimesin erjúrek jigit.
Osy joly kórsetken batyldyǵy men erligi úshin B.Moldashev KSRO Joǵarǵy Keńesi Tóralqasynyń 1988 jylǵy 25 aqpandaǵy jarlyǵymen ekinshi «Qyzyl Juldyz» ordenimen nagradtalady.
Túıin. Berik kelesi bir kezdesýde polk komandıri sarbazdyq qysqa merzimdi qyzmet bitken soń keńes áskerleri Aýǵanstannan shyqqansha praporshık bolyp meniń qasymda qal, ózińdi Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyna usynamyz, dep qolqa salǵanyn aıtty. Men: «Berik, keńes áskeri shyǵar kezde áskerı jaǵdaıdyń qandaı bolatyny belgisiz, sondyqtan ata-anaǵa «200-júk» – myrysh jáshiktegi Keńes Odaǵynyń Batyry emes, tiri qos «Qyzyl Juldyz» ordendi uly kerek qoı», dedim. Sózim oǵan oı saldy ma, ol óz shaqyrylymymen demobılızasııalanyp kete bardy. Sodan beri 27 jyldaı ýaqyt ótipti, qazaqtyń sol bir erjúrek jigitin qansha izdestirsem de tappaı júrmin...
Birde bolyp ótken bólim serjanttarynyń jıynyn polk komandıriniń orynbasary maıor Pahlıa qorytyndylady. Sóziniń sońynda urys qımyldarynda erekshe kózge túsip júrgen, ókimet nagradalaryn ıelengen kishi komandırlerdi ataı kelip, «Olardyń ishinde aǵa serjant Moldashbaevty erekshe atap ótý – paryzym, – dedi saıası jetekshi. – Ol – qabiletti uıymdastyrýshylyǵymen qosa, bólimdegi jaýyngerler arasynda qos «Qyzyl Juldyzdyń» jalǵyz ıegeri. Bul jigitti, áli kórersińder, qazaq halqy maqtan etetin bolady!». Bizdiń maqtanyshymyzda da shek joq.
«Osyndaı ul tárbıelep ósirgen ata-ana, osyndaı shákirt túletken mektep, ustazdar qaýymy, osyndaı ulany bar aýyl-aımaq, maqtansańdar, aldymen sender maqtanyńdar!» dep otyrdyq ishimizden. «Erim deıtin el bolmasa, elim deıtin er qaıdan bolsyn».
Shapaǵat JALMAHANOV,
Aýǵanstan soǵysyna qatysýshy, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor, polısııa polkovnıgi.
QARAǴANDY.