Memleket basshysy halyqqa Joldaýynda áleýmettik qyzmetter men jeńildikterge qatysty máselelerdi ashyq aıtty. Prezıdent bul máseleni burynyraqta da birneshe márte kóterip, sonyń nátıjesinde áleýmettik qoldaý mehanızmderi ishinara qaıta qaralǵan edi. 2023 jylǵy 20 sáýirde Áleýmettik kodeks qabyldandy. Qoldanystaǵy zańnamanyń barlyq normasy bir qujatqa toptastyryldy, jumys birizdilendi.
Memleket basshysy: «Halyqqa áleýmettik kómek beremiz dep, biz, shyny kerek, qoǵamda masyldyq psıhologııaǵa jol berdik. О́rkenıetti el bolamyz desek, mundaı jaǵymsyz úderiske tosqaýyl qoıýymyz kerek. Áleýmettik salaǵa aıryqsha nazar aýdarǵan jón. Iаǵnı bólingen qarjyny barynsha tıimdi jumsap, ony shyn máninde kómekke muqtaj adamǵa berý kerek», degen edi.
Áleýmettik kodeks otandastarǵa memlekettiń qoldaý sharalaryn ońaı túsinýge múmkindik beredi. О́ıtkeni qujatta týǵannan kámeletke tolǵanǵa deıingi áleýmettik qoldaý, eńbekke qabiletti jastaǵylardy jumyspen qamtý, eńbek qaýipsizdigi, áleýmettik saqtandyrý is-sharalary, ómirlik qıyn jaǵdaı týyndaǵan kezdegi áleýmettik kómek, basqa da qoldaýlar qamtylǵan. Osy Áleýmettik kodeks aıasynda «Otbasynyń sıfrlyq kartasy» engizildi. Bul – otbasylardyń derbes derekqory.
Júıe halyqtyń memlekettik qoldaýǵa teńdeı qol jetkizýin qamtamasyz etedi. Memleket budan bylaı kimge, qashan, qandaı kómek qajettigin anyqtap, áleýmettik táýekelderdiń aldyn alady. Sıfrlyq karta arqyly kez kelgen otbasy áleýmettik mártebesin naqtylap, memlekettik qoldaýdyń qandaı túrin alýǵa quqyly ekenin bilip otyrady. Ári osyndaı aqparattar eldegi barlyq otbasyna SMS-habarlama túrinde jetedi. El azamattaryna áleýmettik kómek aqparattyq júıelerdegi derekter negizinde taǵaıyndalǵan soń, qandaı da bir zańsyzdyqqa jol berilmeıdi. Áleýmettik qoldaý júıesin transformasııalaý áli de jalǵasyp jatyr. Onyń barysyn Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý vıse-mınıstri Oljas Anafın aıtyp berdi.
«Biz memlekettik qoldaý sharalaryn bólýdiń kategorııalyq qaǵıdasynan muqtajdyqtyń aıqyn, obektıvti krıterıılerine kóshemiz. Kómek kórsetý kezinde tabys pen múlik qana eskerilmeıdi, táýekel saldary nazarda bolady. Iаǵnı otbasynda naqty neshe adam jumys isteıdi, onyń ishinde nesheýi ekonomıkalyq turǵydan belsendi emes degen sekildi aqparattar eskeriledi. Sondaı-aq jalǵan kirister, páter jaldaý nemese beıresmı jumyspen aınalysýdan túsken tabystardy da anyqtaımyz. Sonymen qatar respýblıkalyq bıýdjetten kepildendirilgen tólemder saqtalady. Zeınetaqylar, kópbalaǵa arnalǵan járdemaqylar, bala týǵandaǵy járdemaqy, bala kútimi boıynsha 1,5 jasqa deıingi járdemaqy, múgedektigi, asyraýshysynan aırylýy boıynsha járdemaqylar, basqa da tólemder tolyq kólemde saqtalady», dedi O.Anafın.
Vıse-mınıstr atap ótken memlekettik kepildikter ózgerissiz qalǵanymen, júıedegi ádilettilik aspektileri áli kúsheıedi. Jańa turmystyq qajettilik deńgeıin anyqtaý úshin skorıngtik model engiziledi. Bul model qajettilikti naqty krıterııler arqyly anyqtaýǵa múmkindik beredi. Qosymsha qoldaý alýǵa ótinish bergen otbasylar alty sanatqa bólinedi. Iаǵnı asa qajettilikten (tamaqqa qarajat jetpeıtin) bastap, joǵary turmystyq jaǵdaıǵa (materıaldyq qıyndyqtary joq) deıin. Qazirde Shymkent qalasy men Qaraǵandy oblysynda Biryńǵaı sıfrlyq platformany paıdalana otyryp, bilim berý, halyqty áleýmettik qorǵaý, turǵyn úı qatynastary, dene shynyqtyrý salalarynda keıbir memlekettik qyzmetterdi kórsetý jónindegi qanatqaqty joba iske asyp jatyr. Joba qoldanystaǵy sharalardyń bytyrańqylyǵy men qaıtalanýynyń aldyn alady. Tıimsiz tólemderdi azaıtyp, shyn máninde muqtaj azamattardy memlekettik qoldaý sharalarymen qamtamasyz etedi.
«Bıyl birinshi jartyjyldyqta eki jańa qyzmet avtomattandyryldy. Birinshisi – eresek, áreketi shekteýli azamattarǵa qadaǵalaý nemese qamqorshylyq ornatý. Ekinshisi – osy azamattardyń múlkin, tólemderin basqarýǵa ruqsat berý. Ázirge mundaı qyzmetterdiń sany shamamen 1,4 myńǵa jýyq. Sondaı-aq eGov mobile qosymshasynda «Qamqorshylyq ornatý týraly málimet» jańa sıfrlyq qujaty paıda boldy. Jalpy, bul qosymsha arqyly áleýmettik-eńbek salacyndaǵy 35 qyzmet pen 8 sıfrlyq qujat qoljetimdi», dedi O.Anafın.
Adam quqy saqtalatyn qoǵamda ómir súrip jatqan soń, kim-kimniń bolsa da pikiri, sheshimi mańyzdy. Múgedektigi bar azamattardyń tólemin basqarýǵa múmkindik berý quqyqtyq, ashyq memlekettiń qaǵıdatyna saı keledi. Búginde múgedektigi boıynsha taǵaıyndalatyn memlekettik áleýmettik járdemaqyny 542,8 myń adam alady. Asyraýshysynan aıyrylý jaǵdaıy boıynsha 184,7 myń adamǵa kómek tıedi. Múgedektigi barlarǵa taǵaıyndalatyn járdemaqy mólsheri múgedektik tobyna, sebebine, sondaı-aq tıisti qarjy jylyna arnalǵan «Respýblıkalyq bıýdjet týraly» zańda belgilengen eń tómen kúnkóris deńgeıiniń shamasyna baılanysty bolady. Asyraýshysynan aıyrylý jaǵdaıy boıynsha memlekettik áleýmettik járdemaqylardyń mólsheri qaıtys bolǵan asyraýshynyń asyraýyndaǵy adamdardyń sanyna, qaıtys bolý sebepterine, eń tómen kúnkóris deńgeıine qaraı naqtylanady. Tamyzǵa deıin 95,7 myń adam eńbek etý qabiletinen aıyrylý boıynsha áleýmettik tólem alsa, 65,4 myńǵa jýyq otbasyna asyraýshysynan aıyrylýyna baılanysty tólem túsken. Múgedektigi boıynsha jáne asyraýshysynan aıyrylý jaǵdaıy boıynsha memlekettik áleýmettik járdemaqylardyń mólsheri bıyl qańtardan bastap eń tómen kúnkóris deńgeıiniń ulǵaıýyna baılanysty 6,5% ósken. Sáıkesinshe, Úkimet sheshimi boıynsha eńbekke qabilettiligin joǵaltý, asyraýshysynan aıyrylý boıynsha MÁSQ-dan tólenetin tólemderdiń mólsheri de 6,5% artyp otyr. Mysaly, bıyl múgedektigi boıynsha járdemaqy I top úshin – 101 702 teńge, II top úshin – 81 362 teńge, III top úshin 55 474 teńgeni quraǵan. Tamyzdaǵy málimetke súıensek, eńbekke qabiletinen aıyrylý boıynsha áleýmettik tólemderdiń ortasha mólsheri – 71 082 teńge, asyraýshysynan aıyrylý boıynsha – 73 378 teńge.
Zeınetaqy tóleýge jyl basynan beri respýblıkalyq bıýdjetten 2 trln 451,4 mlrd teńge jumsalǵan. Onyń ishinde bazalyq zeınetaqy tóleýge 793 mlrd teńge, yntymaqty zeınetaqyǵa 1 trln 658,4 mlrd teńge qarastyrylǵan. Qazir elimizde 2 mln 497 myń zeınetker turady. Olarǵa respýblıkalyq bıýdjetten tólenetin jıyntyq zeınetaqynyń ortasha mólsheri – 143 097 teńge. Mundaǵy yntymaqty zeınetaqy mólsheri – 95 491 teńge, bazalyq zeınetaqy – 47 606 teńge. Qańtardan bastap bazalyq zeınetaqy tóleminiń mólsheri Ulttyq bank aıqyndaıtyn ınflıasııanyń boljamdy deńgeıine sáıkes 6,5%-ǵa, yntymaqty zeınetaqy 8,5%-ǵa, ıaǵnı ınflıasııa deńgeıinen 2%-ǵa oza otyryp ulǵaıtylǵan. Osyǵan qosa, Memleket basshysynyń tapsyrmasymen 2023 jyldan bastap bes jyl ishinde eń tómen bazalyq zeınetaqy eń tómen kúnkóris deńgeıiniń 70%-yna deıin, eń joǵary – 120%-ǵa deıin jyl saıyn kezeń-kezeńimen ósip otyrady. Jumysshylarǵa mindetti zeınetaqy jarnalary neǵurlym turaqty, tolyq kólemde aýdarylatyn bolsa, zeınet jasyna jetkende bazalyq zeınetaqy tólemderiniń mólsheri soǵurlym kóp bolady.
Elimizde aıryqsha eńbegi úshin nemese tótenshe jaǵdaıdan zardap shekken azamattarǵa qosymsha áleýmettik kómek retinde respýblıkalyq bıýdjetten aı saıyn arnaıy memlekettik járdemaqy tólenedi. Memlekettik qoldaýdyń osy túri elimizde 1999 jyly engizilgen. Qazir tólemdi 208 668 adam alady, jyl basynan beri osy maqsatqa 15,7 mlrd teńge jumsalǵan. Budan bólek, kópbalaly otbasylar men nagradtalǵan analarǵa beriletin járdemaqy, jumysynan aıyrylýyna baılanysty tólenetin áleýmettik tólemder bar. Búginde memlekettik áleýmettik saqtandyrý qorynan jumysynan aıyrylýyna baılanysty áleýmettik tólem alǵandardyń sany 244,3 myń adamdy quraıdy. Tólemderdiń jalpy somasy – 73,2 mlrd teńge shamasynda. Osyǵan qosa, ataýly áleýmettik kómek alatyndar bar. Bul kómek jyl basynan beri 48,3 myń otbasyndaǵy 259,7 myń adamǵa tıgen. Bólingen qarajattyń jalpy somasy – 18,6 mlrd teńge. Bıyl osy maqsattarǵa bıýdjetten 110,7 mlrd teńge qaralǵan. Ataýly áleýmettik kómektiń arqasynda osy kúnge deıin talaı otbasy memleketten qarjylaı kómek aldy, jumyspen qamtý sharalaryna tartylyp, qıyn jaǵdaıdan shyqty.
О́kinishke qaraı, kómekke zárý otbasylardy týra osyndaı tártippen túgel anyqtap, jarylqaý múmkin emes. Bul rette Memleket basshysy halyqqa Joldaýynda áleýmettik turǵydan osal toptaǵy azamattarǵa bólinetin áleýmettik tólemderdi birizdendirý keregin aıtty.
«Memlekettiń kóz aldyndaǵydan basqany kórmeı, bárine kóne beretin áleýmettik saıasaty júzden astam túrli jeńildiktiń paıda bolýyna ákep soqtyrdy. Osy jeńildikterdi áperemin dep «kómek qolyn» sozatyn jylpostar da kóbeıdi. Memleket óziniń negizgi mindetterin oryndaýdan bas tartpaıdy. Biraq áleýmettik jeńildikterdi qoldan kóbeıtý – eldi damytýǵa, ıaǵnı mektep, aýrýhana, kólik ınfraqurylymdaryn jáne basqa da nysandar salýǵa jumsalýy qajet qyrýar qarajatty jelge shashý degen sóz», dedi Prezıdent.
Budan túıetinimiz, memleketten qaralǵan áleýmettik qoldaý salasynda áli de bolsa qordalanǵan másele kóp. Sol turǵyda Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi kemshilikterdi joıý baǵytynda batyl sheshimder qabyldaǵany jón.